– Qolyńyzda ustap otyrǵan kitapty jazýyńyzǵa ne túrtki boldy?
– Sózdi áriden bastaıyn. Úsh ǵasyrǵa jýyq bodandyqtyń qamytyn kıgen halqymyz 1991 jyly táýelsizdigin jarııa etti. Bul bizdiń jasymyz dál elýge tolǵan kez edi. Basymyzǵa bostandyq, tilimizge teńdik, sanamyzǵa jiger alǵan biz egemen Qazaqstanymyzǵa óz kirpishimizdi qalamaq boldyq.
Meniń osy kezdegi jaǵdaıym týraly jan dosym Ábish Kekilbaıuly: «Saıyn 50 jasynda egemen elimen birge qaıta týyp, bir qolyna qalam, bir qolyna qalaq alyp kiristi», degen edi. Onyń osy sózi taza shyndyq bolatyn. Men 1992 jyly Ábekeńniń aıtýymen, aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń basyna kúmbez turǵyzǵannan bastap, otyzǵa jýyq tarıhı tulǵa basyna eskertkish ornatqan ekenmin. Sonyń ishinde Abaı men Shákárim kesenesi de bar. Táýelsizdik qýanyshy bizdiń boıymyzdaǵy túrli bastaýlar kózin ashyp jibergendeı boldy. 25 jyl tynyshtyq kórmeı, dala kezip, jumys isteı júrip, qolymnan qalamymdy túsirmedim. Toǵyz tomdyq shyǵarmalar jınaǵym jaryq kórdi. Jazǵan dramalarym qoıyla bastady. Ýaqyt bárin de jeńedi ǵoı. Bizdi de jeńgen sekildi boldy. 2016 jyly 75 jasqa tolǵasyn qalaqtyń aýyrlaı, qalamnyń muqala bastaǵanyn sezine bastadyq.
Endi ne isteımin degen oı bizdi jıi tolǵandyratyn bolyp aldy. Abaı kesenesi, Abaı oılary meni jańa rýhanı beleske shyǵaryp ketkendeı edi. Men Abaı qazynasyn jas urpaq tárbıesine paıdalaný qajetin jan-tánimmen sezindim. Sodan «Abaı álemine saıahat» atty kitap jazyp, klýb qurdym. Osy eńbegim arqyly muǵalimder men oqýshylarǵa kemeńger tulǵanyń shyǵarmashylyǵyn jaqyn tanystyra bastadym. Abaıdyń 45 qarasóziniń maǵynasyn ashyp, túsinik jazdym. Osyndaı ulttyq tárbıege baǵyttalǵan jumystar aqyrynda «Ult anasy – qazaq tili» atty qoǵam qurýǵa jetkizdi.
– Endi osy eńbegińizdiń ataýy men mazmuny týraly aıtsańyz?
– Qazaq tiliniń taǵdyry meni qatty tolǵandyrady. Shyn máninde, til – ulttyń jany. Sondyqtan jınaǵymdy «Ult anasy – qazaq tili» dep atadym. Al «9 aqıqat... 99 suhbat» degenimiz taraýlar ataýy. Munda ózim oqyǵan tarıhı derekter, ulylardyń naqyl sózderi, iri tulǵalardyń ómirbaıany, avtorlyq paıymdaý, estelik sekildi dúnıeler jınaqtaldy. Basty maqsat – jastarǵa taǵylymdy tárbıe berý. Bizdi ulttyq bolmysymyz ben ana tilimizdi qalaı saqtaımyz, órkendetemiz degen másele ómir boıy alańdatýmen keledi. Abaıdyń ózi «Qartaıdyq qaıǵy oıladyq, ulǵaıdy arman» degeni beker emes. Shyny kerek, biz qazirgi álemdik báseke jarysyna kenjeleý qosylǵan jurtpyz. Sondyqtan jastarymyzdyń tárbıesine basa nazar aýdarý, ulttyq tárbıeniń qaınary – qazaq tili ekenin uǵyndyrý basty mindet.
– «9 aqıqat, 99 suhbat» dep atalatyn taraýlarǵa keńirek toqtalasyz ba?
– Máselen, «9 aqıqat» bóliminde «Uly jaratylys», «Adam ata – Haýa Ana», «Abyl men Qabyl», «Qazaq halqy», «Qazaq til», «Qazaq halqynyń jazý óneri», «Tektilik jáne qazaqtyń úsh júzi», « Otyz jyl qansha ýaqyt?», «Jańa Qazaqstan. Ádiletti Qazaqstan» atty uǵymdarǵa qysqasha túsinik berilgen. Al «99 suhbat» atty suhbattarda halqymyzdyń tarıhy men tulǵalary týraly keń ári naqty derekter keltiriledi. Sondaı-aq oqýshylarǵa arnalǵan «99 asyq synaǵy» úsh kezeńdi bilik jarysyn uıymdastyrý bizdiń qoǵamymyzdyń bir sátti tabysy deımiz.
– Bul qandaı bilik jarysy?
– Oqýshylar birinshi synyptan bastap qoǵamǵa múshelikke tartylady. Kóp nárselerdi ózderi uıymdastyryp, ózderi isteıdi. Qoǵam músheleriniń biliktiligi úsh satyly bilik jarysymen udaıy tekserilip otyrady. Oqýshylardyń úsh taqyryp boıynsha bilimderi synalady. Jarysqa qatysýshy 99 asyq salynǵan qaltadan bir birlep úsh asyq alady. Mysaly, oqýshyǵa 1-asyq (maqal: Eginiń ónbese, qaıǵysy bir jyldyq; balań ońbasa, qaıǵysy ǵumyrlyq), 82-asyq (óleń: jelsiz túnde jaryq aı), 86-shy asyq (tektilik baspaldaǵy: orys jerine mońǵol taıpasy jetpegen) tap boldy delik. Jarys barysyn úsh ustaz qadaǵalap otyrady. Olardyń aldynda 99 suraqtan turatyn úsh dápter jatady. Birinshisinde 99 maqal mátinderi, ekinshisinde 99 qazaq halyq óleń ataýlary, úshinshisi – «tektilik baspaldaqtary» atty tarıhı derekter. Birinshi alǵan asyǵy boıynsha oqýshy atalarynyń álgi maqalmen oǵan ne dep turǵanyn túsindirip beredi. Ekinshi, úshinshi asyqtar jaýaby da tyńdalyp, ár jaýapqa eń joǵarysy 11 upaıdan baǵa qoıylady.
– Atalǵan kitapty qoǵamdyq baǵdarlama retinde mektep oqýshylaryna usynǵanda qandaı maqsat kózdedińiz?
– Bul – bizdiń uzaq jyldyq oıymyzdan týǵan asyl armanymyz. Osy baǵdarlamany mektep oqýshylarynyń rýhanı tárbıesine kómekshi qural retinde usyndyq. Maqsatymyz – balalardyń ózin-ózi tárbıeleýge, ózin-ózi jetildirýge qumarlyǵyn arttyrý.
Osy baǵytta olardyń boıyna 11 qasıetti sińirýdi kózdedik. Máselen, oqýshylardyń 99 halyq ánin jatqa bilip, aıta alýy, 50 kitap oqýy, kólemdi úsh maqala jazýy, 200 maqaldy aıtyp, onyń maǵynasyn túsindirýi, halqymyzdyń ádet-ǵurpyn saqtaýy, sheshenderdiń sózin kópshilik aldynda túsinikti, qyzyqty etip aıta bilý jáne tektilik uǵymy men otbasylyq qundylyqtardy dáripteý sekildi qasıetterge basa nazar aýdaryldy. Eń basty meje – mektep bitirgen ár bala 12 myń jol óleńdi jatqa bilip shyǵýǵa tıis.
Ár azamatyn osylaı tárbıeleı alǵan memleket órkendegen elge aınalary sózsiz. Jalpy, «aqyl», «bilim», «adamgershilik», «tektilik» sekildi qasıetter adam bolmysyna baıaý jınalady. Jas kezinde ony kópshiligi bilýge de, paıdalanýǵa asa qumar bolmaıdy. Al jaǵymsyz qylyqtar qara kúıe sekildi birden juǵady. Sodan keıin jastar ýaqyt qadirin túsinbeıdi. Áli jaspyz deıdi. Keıbireýler otyzynda ózin jas sanap, tipti qyryqqa deıin ózin-ózi tolyq basqara almaı árkimniń jeteginde júredi. Durys jolǵa túse almaı adasady. Qoǵam men óz oshaǵyna, dili men dinine jat qylyqtarǵa barady. Bizdiń baǵdarlamanyń maqsaty jastardy osyndaı jaman ádetten jas basynan saqtandyryp, olardy tekti azamat etip ósirýge atsalysý.
– Osy baǵdarlamamen jumys istep jatqan mektep bar ma?
– Máselen, Mańǵystaý oblysy Beıneý aýdanyndaǵy 22 mektebi kelesi oqý jylynan bastap, osy baǵdarlamamen jumys isteı bastaıdy. Al Munaıly aýdanynyń №10 mektep muǵalimderi men oqýshylary osyny oqý baǵdarlamasyna engizdi. Jemisi de mol. Qazir bul bilim ordasy elimizdegi eń ozyq mektepter qataryna endi. Negizinen, bul qoǵamdyq jumys, rýhanı tárbıe retinde atqarylady. Bul baǵdarlamaǵa Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Bilim akademııasynyń mamandary da qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
– Jınaqta tarıhymyzǵa da erekshe nazar aýdarypsyz...
– Adamzatty sanaly adam atandyratyn olardyń tarıhy bolsa, sol uly tarıhqa qosqan qazaq halqynyń da úlesi mol. Bizdiń ejelgi tarıhymyz kóne túrikter tarıhy dep atalady.
Biz ózimizdiń qazirgi jobamyzdy bilemiz ǵoı, al ertedegi babalarymyzdyń qandaı bolǵany týraly jastarǵa birneshe derek usyna keteıin.
... Budan bes myń jyl buryn kóshpeli el shýmerlerdiń qala salyp, jazý jazyp, kólemdi «Gılgamesh batyr» atty dastanyn jazǵany anyqtalyp álemdi tańǵaldyrsa, sol mádenıettiń murageri qazaq halqy;
...Altaıda temir balqytyp, patshalaryn altynmen aptap jerlegen;
...Birneshe jylqynyń eti syıyp ketetin skıfter qazany – Túrkistandaǵy taıqazan o da qazaq halqynyń enshisi;
...Búgin bireýden tyńdaǵan jyryn erteń jatqa aıtyp beretin – bizdiń babalarymyz;
«Adamzattyń bárin súı baýyrym» dep aıtqan da qazaq.
Qysqasy, Polıak A.Iаnýshkevıchke: «Eger qazaq halqyn álemdi shyr aınaldyra qonystandyrsa, onda kez kelgen jolaýshy qaltasynan bir tıyn shyǵarmaı búkil álemdi aınalyp shyǵa alar edi», dep aıtqyzǵan bizdiń halqymyzdyń meıirbandylyǵy...
– Jaqsy-jaısańmen birge júrdińiz. Kópti kórdińiz. Oryndalmaǵan armanyńyz bar ma?
– Aınalaıyn, jumyr basty pendeniń armany taýsyla ma? Meniń sáýletshi retinde kókeıimnen ketpeıtin bir ókinishim bar. 1993-1995 jyldary maǵan Abaı kesenesin turǵyzý tapsyryldy. Abaıdyń 125 jyldyq toıynda aqyn múrdesiniń basyna granıt eskertkish qoıylǵan eken. Sonda qurylysshylar múrdeniń ústine 60 tonnalyq beton quıǵan. Abaıdyń 150 jyldyǵyna baılanysty kesene jumysy bastalarda osy betondy alyp tastaý týraly jergilikti qurylysshylarǵa tapsyrma berilgen bolatyn. Biraq beton alynbaı qalyp qoıdy. Bul máseleni kópten beri kóterip kelemin. Tipti Nazarbaevtyń qabyldaýynda bolyp áńgime etkenmin. Ázirshe, nátıje joq. Kózim tirisinde osy ókinishimdi oryndap ketsem deımin. Ol tek qana Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev sheshimimen júzege asatyn sharýa sekildi. O kisige de eki ret hat jazdym. Biraq bizdiń hattarymyz ıesine jetpeıtin sekildi.
Al arman týraly áńgime etetin bolsa halqymyz «Armansyz adam qanatsyz quspen teń» depti. Otbasym aman, balalarym azamat boldy, nemerelerim de jaqsy ósip jatyr. Buǵan shúkirshilik etemin. Bir adamdaı baıandy ǵumyr keshtim. Eshkimge kiriptar bolǵan joqpyn. Eshkimnen qarǵys estimedim...
Degenmen jasym toqsanǵa qadam basqaly, erteńgi kún jaqyndaǵan saıyn bir arman meni ilgeri jeteleıtin sekildi. Ol arman – jastardyń rýhanı sanasy! Bul armannyń oryndalýy endi bizdiń Oqý-aǵartý mınıstrligimizdiń «Ult anasy – qazaq tili» baǵdarlamasyna qalaı qaraıtynyna baılanysty.
Otanymyzdyń barlyq qazaq mektepterinde jastarymyzdyń ulttyq bolmysyn, tektilik túsinigin, óz ultynyń ulylyǵyna degen maqtanyshyn, ana tiline degen súıispenshiligin joǵary deńgeıge jetkize alǵan kúndi kózimizben kórip, kókiregimizben sezinsek, bul ómirden armansyz óter edik...
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
