Cýret

Bul úshin kezinde ózimiz taýyp jazyp, esimderin erekshelep ataǵan saıahatshylar eńbekterin qaıta qaraýǵa týra keldi. HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda Ortalyq Tıan-Shan, ondaǵy Han-Táńiri shyńyn kórip, zerttegen bulardyń jalpy sany 15-ke jýyq adam edi. Solardyń ishinde nemis alpınısi Mersbaherge kelgenimizde kózimizge: «Ol Han-Tá­ńiri massıvindegi mármár qa­byrǵa men jumbaq kóldi tuńǵysh tap­qan jáne shyńdy eń alǵash fotoǵa túsirgen jan», – degen sóılemniń kózimizge ottaı basyl­ǵany!.. Mine, qyzyq! Muny bu­ryn biz qalaı baıqamaǵanbyz, kór­me­genbiz?!. Shamasy, bul ınternet jetistigi arqyly tabylǵan sońǵy jańalyqtardyń biri-aý! Sodan al kep izdenis jumysyna kiriseıik. Aqyry kerek derekterdi kompıýter bazasyndaǵy saıt resýrstary men saıahatshynyń Tıan-Shan sapary týraly 1905 jyly Londonnan jaryqqa shyqqan aǵylshyn tilin­de­gi kitabynyń sońǵy basylymyn Qazaqstandaǵy Germanııa elshi­li­gi­niń qyzmetkerleri arqyly al­dyrt­qanan keıin tómendegi jáıt­terge kýá boldyq.

Germanııadaǵy Baıedsdorf eldi mekeninde 1843 jyly ómirge kel­gen Gotfrıd Mersbaher ań teri­lerimen saýda jasaıtyn dú­ken­­shiler áýletiniń balasy eken. О́se kele áke jolyn qýǵan onyń tasy órge domalap, mol dáýletke ıe bo­lady. Biraq týmysynan roman­tık ol 1886 jyly ózine tıeseli saýda núkteleriniń bárin nota­rıýs­tik qolhatpen isker top ókil­derine ótkizedi. Mundaǵy maqsaty – saýda-sattyqtan qolyn bosatyp, oǵan qatysty jumys­tar­dyń bárin sol salanyń adamdaryna kelisimshartpen berý arqyly olardan ósim alyp otyrý-tyn. Osyndaı qarjy kózine qol jetkizgen soń ol sonaý balalyq shaqtan bergi armany alpınızmmen aınalysýǵa myqtap den qoıady. Sóıtip, ózi jasaqtaǵan ekspedısııa­larmen Eýropa jáne Amerıka elderiniń taýly ólkelerin emin-erkin aralaı bastaıdy.

1900 jyly Mersbaher Reseı men Qytaı shekarasyndaǵy Tıan-Shan, ondaǵy Han-Táńiri shyńy týraly estıdi. Muny ol Sankt-Peter­býrgtegi Imperatorlyq Orys geografııa qoǵamy ǵalymdarynyń atalǵan aımaqqa baryp kelgennen soń jazǵan eńbekterinen bilgen edi. Solardy jata-jastana oqyǵan nemis alpınısiniń osy bir múldem beıtanys ári beımálim jerge qumartqany sonsha: «Táýekel!» – dep saparǵa shyǵýǵa bel baılaıdy. Bir esepten alyp qaraǵanda, onyń bul oıy durys ta edi. О́ıtkeni oǵan deıin Jer sharynyń arǵy-bergi betindegi Kordıler, Pıreneı, Alpi jáne Kavkazdaǵy bıik shyńdardyń bári ıgerilip bitken-tin. Saıahatshylar men zertteýshiler úshin endi Azııa­daǵy Pamır, Tıan-Shan, Gındýkýsh, Altaı jáne Gımalaı taý jotalarynyń qupııalary áli ashyla qoımaǵan núkteler edi.

Osy jumbaq jerlerdiń biri Tıan-Shanǵa qumartqan Mers­baher oǵan ekspedısııa jasaqtaýǵa kirisip, bolashaq saparǵa jigerli ári tózimdi, sonymen qatar qabiletti zertteýshilerdi jınaýǵa barynsha kúsh salady. Sonyń nátıjesinde, quramynda Berlındegi taý-ken ınstıtýtynyń qyzmetkeri, geolog G.Keıdel, Mıýnhendegi ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń ınjeneri G.Pfan, Kavkazdaǵy Pıatıgorsk qalasynyń bas baǵbany E.Rýssel, taýly Tırol ólkesinen shyqqan jolbasshy F.Kostner sekildi alpınıster bar top 1902 jyly patshalyq Reseıge qaraıtyn Jetisý gýbernııasynyń ortalyǵy Vernyıǵa (qazirgi Almaty – avt.) kelip jetedi. Odan 350 shaqyrym jerdegi Reseı-Qytaı shekarasynda ornalasqan Narynqol forposyna bet alady. Internettegi derekter mine, sol áskerı bekiniske jetken soń olardyń joryqqa jan-jaqty túrde ázirlengeninen mol málimet beredi. Atap aıtqanda, osy eldi mekennen 54 shaqyrym jerdegi Han-Táńiri massıvine qalaı jetýge bolady degen másele talqylanǵanda, oǵan selonyń qart turǵyny N.Nabokov Baıynqol ańǵarymen júrip otyryp barýdy usynady. Jáne joryqty tamyz aıynyń al­ǵash­qy aptasynan bas­tap, bar-joǵy 2 jeti ishinde aıaqtap shyǵýǵa keńes beredi. Muny ol kisi bul jerdegi aýa raıynyń sol ýaqyt­taǵy 14-15 kún boıy bultsyz ashyq, ty­myq jáne jaımashýaq bolatyn erek­sheligimen túsindiredi. Al sóz etilip otyrǵan óńir shekaraly aımaqqa jatatyndyqtan, ekspe­dısııadaǵy sheteldikter ómiriniń qaýipsizdigine kim jaýap beredi degende, ony Vernyıdan kelgen pármen boıynsha osy forpostaǵy 2-Sibir polkiniń 1-júzdigindegi Jetisý kazaktarynyń ýrıadnıgi K.Deev jeke vzvod konvoıyn bólý arqyly óz moınyna alatyndyǵyn málimdeıdi.

Sol basqosýda bolǵan taǵy bir qyzyq jáıt bar. Joǵarydaǵy máseleler durys sheshimin tapqan soń Mersbaher olardan alpınıs­ter paıdalanatyn azyq-túlik pen qural-jabdyqtardyń ózderinde jetkilikti ekendigin, degenmen taǵy nendeı nárselerdiń kerek bop qalýy qajettiligin suraıdy. Sonda joǵaryda aty atalǵan N.Nabokov qarııa bulardyń túnemelik shatyr­laryna basyn shaıqap, 4 500 metr bıiktikke jetken soń myna palat­ka­lardyń jylýǵa qamzaý bol­maı­tyn­dyǵyn, sondyqtan irgedegi qazaq aýyldarynan shaǵyn jappa kıiz úıler jáne at erttep, júk teńderin býýdy jaqsy biletin jergilikti ult jigitterin jumysqa alýdy eskertedi. Sodan bastap Mers­baherdiń tildik qoryna «jigit» sózi berik enedi. Muny biz onyń qolymyzdaǵy aǵylshynsha jazylǵan «Ortalyq Tıan-Shanǵa saıahat» kitabyndaǵy sóılem joldarynan anyq baıqaımyz.

Osy uıymdastyrý jumys­tary­nyń bári ábden rettelip bolǵan soń ekspedısııa músheleri, olar­dy qorǵaǵan áskerı vzvod soldat­tary, jolbasshylar jáne azyq-túlik pen qural-jabdyq artyl­ǵan júk­terge ıe adamdar bar, 128 attyly kerýen Naryn­qol­dan Han-Táńiri etegine qaraı qozǵa­lady. Bul «Argýmenty ı fakty» ap­ta­lyǵynyń 1997 jylǵy 12 qyr­kúıektegi «Asqaq shyń­dy baǵyn­dyrýǵa umtylǵan nemis» atty maqa­ladan alynǵan derek.

Osylaısha, olar Baıynqol ańǵaryn órleı otyryp, Qara­ǵaı­lyǵa keledi. Aqkól­diń etegin janamalaı ótip, Ekiashaǵa jetedi. Odan Jarqulaq... Osy jerde oqys oqıǵa oryn alady. Oǵan «kináli» qalyń shóp arasynan dý etip kóterilgen bógelekter shoǵyry eken. Tamyz aıynda ábden ósip-ónip, tirlik etý qabiletiniń eń joǵarǵy kon­dı­sııalyq deńgeıine jetken olar oıda joqta áldeneshe júzdep kelip, qylquıryqtarǵa atoı salǵan ǵoı. Beıqam kele jatqan ekspedı­sııa músheleri jylqylardyń qas jaýy bul qanatty jándikter óki­liniń mynadaı dúleı áreketin qaıdan bilsin. Sondyqtan da olar alǵashynda esterin jııa almaı, júk artylǵan attardyń týlap, búıirlerine aýǵan teńderdi súı­retip ala qashqan, sóıtip olar­daǵy jáshikterden shashylǵan kon­ser­vilerdi alasura taptaǵan kóri­nisine záreleri usha qarap turyp qalady. Mersbaherdiń qoryqqany fotoapparatýranyń asaı-múseı saımandary artylǵan at edi. Joq, ol aman bolyp shyǵady! Ke­rýendegi oǵan jaýapty «jigit» ony bógelekter shoǵyry joq ashyq bet­keıdegi taqyrǵa qaraı jetekke ala tartyp barady eken.

Birazdan soń bul ý-shýdyń bári basy­lady. Konvoıdaǵy soldat­tar men jol kór­setip, júk tıeýge jaldanǵan qazaqtar qylquı­ryq­tardyń ata jaýy osy bir tıtteı ǵana qanatty jándikterden ápter-tápteri shyqqan kerýendi retke keltirip, órge qaraı qaıta qozǵalady. Sodan 17 shaqyrym jol júrgen soń olar ańǵardyń tuıyqtala bitken tusyna kelip to­q­taıdy. Baıqap qarasa, alda­rynda alyp tas qabyrǵa tur. Onyń erneýindegi ǵasyrlar boıy jınalyp súńgilengen muzdardan saýyldaı quıylǵan myńdaǵan tamshylarda esep joq. Jerge jetkende olar jeke-jeke bulaq bop aǵyp, bir arnaǵa toǵysady eken. Keıin belgili bolǵanyndaı, bul Baıynqol ańǵaryndaǵy osy attas úlken ózenniń basyn quraıtyn negizgi sý kózi bolyp shyǵady.

Shyńǵa aldarynda turǵan myna alyp tas qabyrǵa arqyly jol ta­ýyp ótý múmkin emes edi. Sondyqtan odan úmitin úzgen ekspedısııa músheleri endi onyń oń jaǵyndaǵy qarly asýǵa kóz tigedi. Baıyppen barlap qaraǵan janǵa bul da ońaı shaǵyla qoıatyn jańǵaq emes sııaqty. О́ıtkeni bir jaǵy joǵaryda sóz etken qyp-qyzyl tas qabyrǵaǵa, al kelesi sheti kókke qarasań tóbeńnen taqııań túser zaý bıik jalańash shoqyǵa baryp tireletin oǵan aıaq basý emes, kóz toqtatyp qaraýdyń ózi qorqynyshty edi. Sebebi uzyn­dyǵy bir shaqyrymdaı jerge kese kóldeneń jatyp alǵan joıda­syz alyp jota betkeıi tastaq jer emes, tek qardan, onyń júzde­gen jyldar boıy jel uıytqyt­qan úrindilerinen quralǵan muzdy asý tárizdi bolyp kórindi. Sodan soń, ıá, sodan keıin onda ne kóp, úz­dik­­­siz soqqan boran áserinen paıda bol­ǵan beldeý-beldeý qulama qar­ kóp eken.

Alpınısterdiń alǵashqy sát­te-aq ańǵarǵan osy saqtaný ref­leksteriniń astarynda tómen­degideı syr bar edi. Asýdaǵy adam aıaǵy baspaǵan myna qalyń qar oppa oıyǵy dep atalatyn qaterli qaqpan-tyn. Bul qaı taýda da jıi kezdesetin muz jaryǵy emes. Ol áńgek qoı. Oǵan túsip ketken áriptesteri bolsa, ondaı jaǵdaıda joldastary olardy arqan tastap, shyǵaryp ala alatyn. Al myna oppa qar oıyǵy... Oǵan tap kelgen adamnyń qaıda túsip, qaıda ketkeninen habar bolmaıdy. О́ıtkeni ústi siresip qatqan, al asty jer jylýynan jibip jatqan qar keýegi ústine qulaǵan jandy óziniń qatpar-qatpar sýsymaly qýysyna tartyp áketedi de joq qylady. Bul bul ma, son­daı-aq myna betkeıdegi árbir 100-150 metr saıyn aldydan kezdesetin qulama qar bel­deýleri de alpınısterge qaýipti bolyp shyǵady. Ony kesip ótemin dep qaıla silte­seń bitti, tóbeńnen túndikteı bop tónip tur­ǵan odan kóshkin júrip, ózińdi basady da qalady.

Alǵashqy kúnderi osylardy­ kó­rip, baı­qaǵan ekspedısııa múshe­leri: «Bosqa tur­ǵansha, qı­myl­­dap kóreıik», – dep qarly asý­ǵa kóterilýge áreket jasaıdy. О́kinishke qaraı... Tirlikteri ónbeı­di. Qasat qar adymdaryn ashyrmaǵan alpınısterdiń 4 táý­lik­ ishindegi qaıta-qaıta túsip-shy­ǵyp júrip ıgergenderi jarty shaqy­­rymdaı ǵana jer edi. Al olar­dyń aldarynda budan 5 ese artyq tar jol, taıǵaq keshý turǵan bolatyn. Sony baǵamdap kórip, jetken jerlerine deıingi qıyndyqtyń ózinen júrekteri ábden shaılyqqan alpınıster alǵa betteı almaıdy. Bul ýaqytta kúz lebi biline bas­taǵan taý ishindegi kún de sýytyp, 4 500 metr bıiktiktegi lager adamdary aýyryp-syrqaı bas­taǵan edi. Osy jaǵdaılarǵa jáne ózderi turǵan mańaıda Han-Táńi­rine aparar basqa asýdyń joq­tyǵyna kózi jetken Mersbaher tómendegideı uıǵarymǵa keledi. Ol Narynqol men Mármár qabyr­ǵaǵa deıingi júrip ótken jol­daǵy ósimdikterden jınaǵan mol gerbarıı men lager oryn tep­ken ańǵardaǵy 8 kún ishinde júr­gizip úlgergen geografııalyq-kar­to­gra­fııalyq zertteýlerdi, son­daı-aq sol ýaqyt aralyǵynda túsirilgen fotosýretterdi qanaǵat tutyp, ekspedısııa jumysyn toqtatý týraly sheshim bolatyn.

...Taýdan qaıtyp, etekke bettegende kerýenniń taǵy bir kezdeısoq oqı­ǵaǵa dýshar bolmasy bar ma?.. Jamansaıdan ótip, Jarqulaqqa jete bergende... Iá, sol jerdegi ótkelde súrinip ketken 2-3 attyń asaý tolqyndy sýǵa úıme-júıme bop qulaǵany... Bulardy jetektep kele jatqan konvoı soldattary álgi janýarlardy oryndarynan qan­sha turǵyzamyz degenimen, odan eshnárse shyqpaıdy. Sóıtip, jantalasyp jatqanda, ózen arnasyn ker­ne­gen kezekti bir doly tolqyn qulaǵan attardy ústilerindegi júgimen aýnatqan kúıi tómenge aǵyzyp alady da ketedi. Onda ekspedısııa músheleriniń qujattary men qarajattarynyń bir bóligi, Han-Táńiri shyńynyń Baıynqol ańǵary jaqtaǵy alys betkeıinen túsi­ril­gen fotosýretter plastınkasy bar edi. Qandaı ókinishti?.. Solar­dyń bári áp-sátte joq bolady da ketedi.

Biraq... Iá, biraq Mersbaher mol erik-jigerge ıe, keremet tabandy adam bolatyn. Sondyqtan da ol joǵarydaǵy sátsiz saparǵa jasyp, jabyrqamady. Kerisinshe, qaırattanyp, kelesi jyly osynda taǵy kelýge ishteı sert edi. Sóı­tedi de Vernyıǵa oralyp, odan Tash­kentti betke alady. Oıy Máskeý arqyly Mıýnhennen aqsha aldyryp, jańa, ekinshi ekspedısııaǵa tyń­ǵylyqty ázirlený-tin. Al mun­da, ıaǵnı, Orta Azııanyń joǵa­ry­da aty atalǵan shaharynda sapar­ǵa qajet dúnıeniń bári bar ári olar óte tez tabylatyn edi.

Aıtqanyndaı, kelesi 1903 jyly jazda Mersbaher Naryn­qol­ǵa qaıta keledi. Joryqqa shy­ǵar aldyndaǵy uzaq pikir aly­sýdan keıin ekspedısııa múshe­leri endi basqa marshrýtpen júrý­di uıǵarady. Ol Han-Táńiri ete­gine Qyrǵyz ben Qazaq elderi arasyndaǵy Saryjaz taý silemderi arqyly baryp kórý edi. Osy baǵytpen saparǵa shyqqan top Syrt jaılaýyna jetedi. Odan Inelshik muzdyǵyn betke alady. Oǵan deıingi qııamettiń qyl kópiri derlik jerdiń alǵashqy 20 shaqyrymdyq bóligin artqa tas­taǵan joryq ıeleri Túz jotasyna kóterilmeı me?.. Mine, sonda Mersbaher budan ári júk artqan attar júrer joldyń da, bul janýarlar talǵajaý etetin shóp ataý­­­­lynyń da múlde joq ekenin kóredi. Alpınısterdiń aldarynda endi osy taý beldeýinen bastap tek úıdeı-úıdeı arantis shońǵal tas­tardan ǵana turatyn sup-sur óli ańǵar jatqan edi. Sondyqtan da ekspedısııa músheleri amal joq Mersbaherdiń aıtqanyna kó­nip, ózderi minip, júk artyp kele jat­qan qylquıryq ataýlyny kú­zet­shilerge ótkizedi. Sóıtedi de olar­dy sol Túz mańyndaǵy saıǵa qal­dyryp, ózderi alǵa jaıaý tartady.

Osylaısha órge tyrmysqan alpınıster 2-3 kún boıy kún­diz toqtamaı júrip, túnde tas qýys­taryna túnep, Han-Táńirin kólegeılep turǵan eń úlken shoqydan asyp túskende, quddy bir muzdy muhıt aımaǵyna kelip jetkendeı áserde qalady. О́z kózderine ózderi senbeı qaraıdy, uzynynan uzaq sozylǵan keń ańǵar... Ondaǵy jaz aıynda erigen telegeı-teńiz qar sýy... Sol sýda júzgen irili-usaqty aısbergter... Taýdyń eń sýyq silemindegi morena dep atalatyn bul muz úńgiriniń shoqylary alpınısterge tańsyq emes-tin. Biraq Arktıkany kózge elestetin mynadaı tosyn qubylysty olar qurlyqtaǵy shyńdar tóńireginen buryn-sońdy kórmegen de, esti­megen de.

О́zderi kezdeısoq ushyras­tyr­ǵan bul jumbaq kólmen tanyspaý, zerttemeý sol kezdegi qaı ekspedısııa úshin de aǵattyq bolyp sanalatyny anyq bolatyn. Sondyqtan ýaqyttarynyń shekteýli ekenine qaramastan Mersbaher tobynyń músheleri munda 2 kún aıaldaýǵa sheshim qabyldaıdy. Osynyń nátıjesinde jumbaq kóldiń ózi ǵana emes, onyń tóńiregi de alǵash ret qaǵazǵa jazylyp, syzbalary kartaǵa túsedi. Joryq ıeleriniń baıqaýynsha ańǵardaǵy mol sý óz erneýinen asyp ta ketpeıdi jáne ortaımaıdy da eken. Buǵan qarap onyń tabanyndaǵy tastar arasynda sýdy jer astyna jiberetin tabıǵı tesik – sıfondar bar-aý dep paıymdaýǵa bolatyn sııaqty.

Mersbaherdi alańdatqany bul jerdegi joldyń joqtyǵy edi. Iá, ortasy erip jatqan qar sýyna toly ańǵarmen alǵa qalaı júresiń? Sóz joq, bir adym da attaı almaısyń. Al onyń jıegimen jyljýdy oıǵa almasa da bolady. О́ıtkeni eki jaqtaǵy tip-tik betkeıdi japqan usaq qıyrshyqty qorymtas bolmashy dybys pen sál artyq qımyldan tómenge syrǵı kóship, ózińdi basyp qalýy ábden múmkin. Osylardy kórip: «Saparymyz taǵy da sát­siz­­dikke ushyraǵany ma?» – dep ýaıym­daǵan Mersbaherdiń kóńili qatty qulazıdy. Eshkimmen sóı­lespeı, tereń oıǵa ketip, bárinen tú­ńilgendeı bolady. Sha­masy sol kúnderi-aý, onyń qoıyn dáp­terine: «Tıan-Shan... alpı­nıstik áýrelenýshilikti kóter­meıtin jer», – dep jazatyny.

Áıtse de ózin-ózi toqtatyp, tóńi­rekke barlaı kóz salǵan ol bir mezet­te selt etip serpiledi. Oǵan sebep bolǵan nárse ózderi otyrǵan kól jaǵasynan bir shaqyrymdaı qashyq­tyqtaǵy bıik shoqy edi. Bul ekspe­dısııa músheleri aıaldaǵan jer­den qıystaý, alshaq tusta tur. «Ýaqyt ótkizbeı, osy bıikke shy­ǵyp,­ tóńirekti barlasaq qaıtedi? Múm­kin shyńǵa aparar basqa jol taby­lyp qalar», – dep kúbirleıdi ishi­nen ol. Sóıtedi de áriptesterin ertip, soǵan betteıdi.

Mezgil túske jaqyndap qalǵan kez edi. Kún batpaı turyp shoqy ústine jetýge tyrysqan alpınıster órge qaraı janushyra qımyldaıdy. Sol ekpinderimen 4-5 saǵat ótkende belgilengen me­jege jetip, aldaryna qarasa... Han-Táńiri jaqtaǵy kókjıekti kóle­geılep taǵy bir taý silemi tur. Muny kórgen Mersbaher serik­teriniń sol sáttegi ókinishi degenińiz... Ony endi sózben aıtyp jet­kizý óte qıyn edi. Bári de sol ózderi turǵan oryndarynan qozǵala almaı, jetken jer­lerine sylq etip otyra ketedi. Jol­dastarynyń myna kúızelisin kórgen Mersbaher eshqaısysyn: «Júrińder!», – dep qystamaıdy. Osy qajet-aý degen qural-jab­dyq­tardy iriktep alyp, ári qaraı ózi jalǵyz kete barady.

Sodan keıin... Iá, sodan soń onyń joldastary qalyp qoıǵan shoqy­dan taıǵanaqtaǵan kúıi tómen túskeni esinde. Odan dema­lý­­ degendi umytyp, qarsy betkeıge­ ­­qa­dam basqany jadynda. Jáne: «Kún batqansha, qarańǵy túspeı turyp myna bıik taý silemine shyq­sam... Sóıtip, aınalany óz kózimen bir sholyp qarasam, shirkin!» – degen armany da oıyn­da. Osy maqsatpen alǵashynda nyq basyp, shıraq adymdaǵan. Odan soń kózi qaraýytyp, qımyly pás tart­qan. Júrisi kele-kele bir turyp, bir jyǵylǵan mımyrt tir­likke aýysqan. Eń aqyrynda kúsh-qýaty ábden taýsylǵan ol qural-jabdyqtardy beline baılap alyp­ súıretip, eńbekteı qozǵalýǵa máj­búr bolǵan. Bir mezette onyń arqa­syn­daǵy rıýkzagi moınyna qaraı lyq­syǵan sııaqty áser beredi. Basy da tómen tartqandaı ma, qalaı?.. Sóıtse bul ózi dittegen taý silemi ústine jetip, keýdesi ondaǵy eńiske asa bere toqtaǵan eken. «Alaqaı!» – dep qýanýǵa shamasy joq. Eseńgirep otyryp es jııady. Tizerleı otyryp tóńiregine qarasa... O, ǵajap! О́zderi kórip, toqtaǵan aısbergter ańǵary bar emes pe? Mine, sodan shyǵystaǵy 7-8 shaqyrymdaı jerde bir alyp shyń asqaqtap tur. Ushar basy aspandaǵy bultqa ulasyp ketken ol tákappar da qudiretti edi. Kórkem kórinisinde de shek joq. Keremettiń naǵyz keremeti. Batyp bara jatqan kúnniń qyzyl araı sáýlesinen alaýlaǵan bolmys-bitimi qandaı?! Muz qursaýly munara onda Jaratqan Ie Táńirdiń tylsym kúshi bar sııaqty...

Bul Han-Táńiri edi. Iá, so­nyń­ naq ózi bolatyn. Al oǵan tań­­dana qaraǵan Mersbaherde es joq-tyn. «Osy sátti kórýge múm­kin­dik týǵyzǵan qudireti kúshti Qu­­daı­ǵa myń taǵzym!» – dep kúbir­­leıdi ishinen ol. Sóıtedi de orny­­nan turýǵa árekettenip, foto­ap­pa­ra­týrasynyń asaı-múseıine qol so­za­dy. Oıy – taýdaǵy batyp bara­ jatqan kún sáýlesi óshpeı tur­ǵan­da,­ Han-Táńirin sýretke túsirip alý­ edi. Osy maqsatpen trenogany qu­ryp, oǵan obektıvti myqtap bekit­ken ol shyńdy fotoǵa 2 ret ba­syp­ úlgeredi.

Bul kezde ymyrt úıirilip, tó­ńi­rek qarakóleńke tarta bas­taǵan edi. Áldenege alańdaǵan Mers­­ba­her­ aqyry: «Osy oıym durys», – degen bir sheshimge kele­di. Ol mun­da qalyp, tańerteń kún shyq­qan­da arnaýly apparat­pen Han-Táńi­riniń bıiktigin ólsheý jáne ony taǵy da sýretke túsirý týra­ly­ uıǵarym edi. Osyǵan toq­taǵan jan­keshti jan qural-jab­dyq­taryn qu­shaq­ta­ǵan kúıi yq­tasyn jerdegi tas qýy­syna túnep shyǵady. Tań ata bere­ dirdekteı oıanǵan ol dittegen jumy­syna janyn sala kirispeı me?­ Mine, sonda onyń qolyndaǵy qu­ral Han-Táńiriniń ustyny
7 200 (qa­zirgi sıfr – 7 010) metrge teń eke­­nin kórsetedi. Osydan keıin ózi turǵan taý tóbesinen kóringen Tıan-Shannyń jalpy kórinisi men Han-Táńiriniń keń panoramaly kel­betin qaıta-qaıta fotoobektıv ny­sa­nasyna alǵan keıipkerimiz ózi asyp túsken quz-qııalardyń ar ja­ǵyn­daǵy joldas­taryna qaraı bet alady.

...Bul kezde Mersbaherdiń jasy 60-qa ıek artqan edi. Sondyqtan da Jeti­sý­dan attanyp, Bavarııaǵa bar­ǵannan keıin ol ekspedısııaǵa shyǵý­dy doǵarady. Bar ýaqytyn Tıan-Shandaǵy júrgizgen zertteý jumystary men túsirgen sýret­terin retteýge arnaıdy. Kóp ke­shikpeı Mıýnhendegi gazet-jýr­naldarda onyń Aspantaý jáne ondaǵy Han-Táńiri shyńy týraly fotolary jaryq kórip, Eýro­padaǵy alpınıstik klýb múshe­lerin tańǵaldyrady. Ile-shala, ıaǵnı, 1905 jyl Londonda «Orta­lyq Tıan-Shanǵa saıahat» atty kitaby shyǵyp, bul eńbek oǵan úlken ataq-dańq syılaıdy.

Iá, onyń olaı bolatyn jóni de, reti de bar edi. Birinshiden, ol ózine deıingi saıahatshylardyń ishinde Tıan-Shandaǵy osy bir belgisiz shyńǵa qalaı barýdyń kerektigin aıtqan, sonyń jón-jobasyn kórsetken tuńǵysh adam-tyn. Ekinshiden, bul jankeshti bavarlyq nemis saıahatshysy joǵarydaǵy ózimiz áńgime etken muz qursaýly munaraǵa aparar joldy taýyp qana qoımaı, sondaǵy shyń irgesine jaqyn Mármár qabyrǵa men aısbergter júzgen jumbaq kóldi birinshi kórgen, qaǵazǵa syzbasyn túsirgen jan edi. Úshinshiden... Iá, úshinshiden keıipkerimizdiń sol zamandaǵy alpınıst ataýlynyń bári armandaǵan. «Rýhtar mekenin» alǵash ret sýretke túsirip, alyp shyń beınesin álemge pash etkeni. Osy eńbekteri úshin Mersbaherge Mıýnhen ýnıversıteti professor ataǵyn berse, Imperatorlyq Orys geografııa qoǵamy ony P.P.Semenov – Tıan-Shanskıı atyndaǵy Altyn medalmen marapattaıdy. Osydan soń ol taǵy da Reseı memleketiniń ekinshi dáre­jeli áýlıe Stanıslav ordenimen ata­lyp ótilip, Fransııadaǵy Lýn Maksımılıan ýnıversıtetiniń qur­metti doktory bolady. 1926 jyly jasy 82-ge kelgen qart geo­graf kezinde óziniń álemniń
10-nan­ astam elindegi taýlarynda bolǵan ýaqytynda kórgen-bilgen­deriniń bárin Germanııadaǵy Bava­rııa ýnıversıtetiniń kitapha­na­syna syılaıdy. Sondaǵy mura­ǵatta Gotfrıd Mersbaherdiń Jeti­sýdaǵy Tıan-Shan saparynyń jazbalary da bar. Búgingi tańda ol Qazaq eli jaratylystaný ǵalymdary arasynan zertteýshisin kútip tur.

Janbolat AÝPBAEV,

jýrnalıst

Almaty oblysy,

Raıymbek aýdany,

Narynqol aýyly