Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Aınalańyzda júrgenderdiń arasynan-aq energetıkalyq sýsyndarǵa tym áýes bolyp, aqyry dert jamaǵanyn áıteýir bir estigenińiz anyq. Osy maqalany jazýǵa túrtki bolǵan jańbyrly kúni jolaı kóligimizge mingen kelinshektiń áńgimesi edi.
«Jubaıym jeke kóligimen bizdi asyrap júrýshi edi. Ylǵı jolda, sharshap júredi. Keıde demalamyn dep otyrǵan jerinde turaqty klıentteri shaqyrsa, amal joq, jolǵa qaıta shyǵyp ketetin. Uıqymdy ashamyn, sharshaǵanymdy basamyn dep júrip «dızı-mızı» degenge qalaı úırenip alǵanyn bilmeı qaldyq. Keıde qatty uıqysy kelip tursa da, degbiri qashyp, mazasyzdanyp, júregim jıi soǵyp tur dep otyrýshy edi. Kúıeýimniń erte júregi toqtap qalǵanyn osydan kóremin», degen kelinshek kózine kelip qalǵan jasty bildirmeýge tyrysyp, betin terezege burdy.
Qysqasy, «kúıeýi ishimdikpen birge energetıkalyq sýsyn iship otyryp, aıaq astynan ınfarkt alypty», «balasynyń qolynan «energetık» túspeýshi edi...» degen syndy áńgimeler tómendegi derekterdi jınaýǵa jetelegeni ras. О́ıtkeni energetıkalyq sýsyndar da elektrondy sıgaret sııaqty qaýipti ónimderge jatady. Olardyń túri de, markasy da kóp, quramy men dámi neshe túrli jáne dúkenderde shekteýsiz satyla beredi. Eger jaqsy bolsa, nege Norvegııa, Danııa, Fransııa sııaqty damyǵan elder energetıkalyq sýsyndardy satýǵa resmı túrde tyıym salǵan derimiz anyq.
Sonymen «Energetıkalyq sýsyn elirtkish jańa esirtki me, álde jaı sýsyn ba?» degen saýal tóńireginde depýtattarymyz da dúrkin-dúrkin másele kótergeni esimizde. Al DSU olardyń qaýipsizdigin anyqtapty dedik. Biraq sergitkish sýsyndardyń zııany týraly alypqashpa áńgime nege tyıylmaıdy? Shyndyǵynda zııansyz bolsa, onda Aýstralııa, Jańa Zelandııa, Saýd Arabııasy óz naryqtarynda olardy satýǵa da, ishýge de nege qatań tyıym saldy? Joǵaryda atalǵan Danııa men Norvegııada nege dárihanalarda ǵana satylady?
Energetıkalyq sýsyndardy shyǵarǵan qaı el degen saýalǵa dóp jaýap berý qıyn, sebebi adam balasy álmısaqtan adamdy elirtetin, esirtetin sýsyn túrlerin jasaýdy bilgenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. «Ǵajaıyp sýsyndy» amerıkalyqtarǵa da, japondarǵa da telıtin derekter jetkilikti.
Shyndyǵynda, sergitkish sýsyndardyń zııany týraly áńgimeni alǵash ret 2010 jyly aqpanda sol kezdegi Parlament Májilisiniń depýtaty Vladımır Nehoroshev kóterip: «Energetıkalyq sýsyndardyń quramynda adam aǵzasyna óte qaýipti hımıkattar bar. Olardy HH ǵasyrdyń 60-jyldary Vetnamda soǵysqan amerıkalyq jaýyngerlerdiń moraldyq jáne áskerı rýhyn yntalandyrý úshin AQSh-tyń Qorǵanys mınıstrligi ázirlegen. Alaıda osyndaı sýsyndardy turaqty paıdalanýdyń nátıjesinde jaýyngerlerdiń arasynda bas aýrýy, mı isigi, baýyr aýrýy syndy dertke shaldyqqandar kóbeıip ketken. Saldarynan seskengen Pentagon sýsyndardy áskerlerge berýge tyıym salýǵa májbúr bolǵan. Al tarıhta bolǵan osyndaı keleńsiz oqıǵalardan sabaq alýdyń ornyna elimizde keıingi kezde energetıkalyq sýsyndardy qumarta ishetinderdiń qarasy kóbeıe bastaǵan», degeni jadymyzda.
Qysqasy, energetıkalyq sýsyndar osylaı adam aǵzasyn aldap soǵady desek, ishkennen keıin 10 mınýtta onyń quramyndaǵy ıngredıentter ishekke baryp, qantty kóterip jiberedi. 20 mınýttan soń qant deńgeıi sharyqtap, adamnyń birden kózi shaıdaı ashylyp, taý qoparatyndaı kúsh-qýat paıda bolady. Kofeınniń áserinen mı 40 mınýttan soń dofamın bóle bastaıdy da, 1 saǵat ótkennen soń kofeın ótke ý sııaqty áser ete bastaǵandyqtan, aǵza odan qutylýǵa asyǵady. Kishi dáretpen shyǵyp ketkenimen, 2 saǵattyń ishinde aǵzany gıpoglıkemııa basady, ıaǵnı qaljyrap, tez ashýlanatyn, eshteńe jaqpaıtyn adam bolyp shyǵa kelesiz. Bul kúıden qutylý úshin taǵy ishýi múmkin, solaı bul sýsynǵa da baılanady. Ásirese kún men túni aýysqandar. Tegin kúsh, tegin qýatqa máz bolǵandar onyń saldaryn bilmeıdi. Bul – aldamshy sezim. Aǵzany «oıatýdyń» mundaı jasandy joly ony ishe bergen saıyn densaýlyqty kúıretip ketedi. Bul sýsyndar adamǵa syrttan eshqandaı energııa bermeıdi, tek adamnyń rezervtegi energııasyn qozdyrý arqyly ózine alyp beredi. Qarapaıym tilmen aıtqanda, bolashaqqa qajet energııany aǵzańyzdan ýaqytynan buryn qaryzǵa alyp beredi. Uıyqtaıtyn ýaqytta oıaý, sharshap turǵanyńyzdy sezbeı, sergek kúı keshetinińiz sondyqtan. Qysqasy, emtıhanǵa daıyndalyp júrgen stýdentterge, jumysyn ýaqytynda tapsyryp úlgermeı júrgen qyzmetkerlerge, sporttyq rekordtarǵa umtylǵan sportshylarǵa, sharshaǵan júrgizýshiler men túngi klýb qydyrympazdaryna naǵyz qutqarýshydaı kórinetin sýsyndy paıdalanýdyń shegi, jóni bolmasa, saldary qaıǵyly.
Mamandar energetıkalyq sýsyndardyń kóbiniń quramynda kóp mólsherde V dárýmeni bolatynyn, bul júrek soǵysyn jıiletip, aıaq-qoldardyń dirildeýine sebep bolýy múmkin ekenin aıtady. Sondyqtan da dárigerler sport eshqashan sergitkish sýsyndarmen dos bola almaıtynyn eskertedi. Energetıkalyq sýsyndardy eshqandaı jaǵdaıda ishimdikpen aralastyryp ishýge bolmaıdy. Kofeın qan qysymyn kóterse, al ishimdik onyń áserin odan saıyn arttyrady. Nátıjesinde, gıpertonııalyq krızge ushyratýy ábden múmkin. Sol sııaqty fıtneske baratyndar da kofeınniń nesep aıdaǵysh qasıetin jaqsy bilýge tıis. Iаǵnı jattyǵýdan keıin energetıkalyq sýsyn ishýge bolmaıdy, óıtkeni jattyǵý kezinde aǵza onsyz da kóp suıyqtyq joǵaltady. Sýsynnyń áseri tarqaǵan soń da aǵzaǵa kúsh jınaý úshin demalys qajet. Sondaı-aq energetıkalyq sýsyndardyń quramynda taýrın jáne glıýkýronolakton bar. Bul ıngredıentterdiń aǵzaǵa qalaı áser etetini túpkilikti zerttelmegen. Sondyqtan taýrın men glıýkýronolaktondy joǵary mólsherde paıdalaný qaýipsizdigine kepildik berilmegen.
Osy arada myna máselege toqtala ketken jón. Jas almatylyqtar energetıkalyq sýsyndardan keıin ınfarkpen aýrýhanaǵa túsip jatyr degen derekterge qatysty jýyrda Almaty qalalyq kardıologııa ortalyǵynyń dırektory Almat Qodasbaev ózin maman retinde mazalaıtyn oılarymen bólisken edi.
«Otandyq kardıologter hırýrgııalyq kómek kórsetý salasynyń sońǵy tehnologııalaryn meńgergen. Qazir Rotablator qurylǵysy paıdalanylady, bul júrek tamyrlaryndaǵy kalsılengen túıinderdi joıýǵa arnalǵan almazdalǵan bor mashına. Alaıda, ókinishke qaraı, naýqastardyń ózderi bile tura, zııandy ádetterden bas tartýǵa asyqpaıtyndyqtan, densaýlyǵy sózsiz syr beredi. Qazir júrek-qan tamyry júıesiniń aýrýlary jasardy. Buryn bizdiń negizgi kontıngent 60-70 jastan asqandar bolsa, biraq keıingi ýaqytta júrek aýrýynyń ártúrli formasy bar naýqastar jıi kezdese bastady. Negizgisi arterııalyq gıpertenzııa bolsa, onyń kórsetkishi joǵary. Taǵy biri ınfarkt – kúızelisten, júıkege túsetin salmaqtan, zııandy sýsyndardy shamadan tys tutynýdan aǵzanyń shamadan tys júktelýiniń saldary. Bizge energetıkalyq sýsyndardy tutynýdan paıda bolǵan ártúrli júrek aýytqýymen de keledi. О́kinishtisi, energetıkalyq sýsyndardyń júrekke áseri týraly ǵylymı zertteýlerge jetkilikti kóńil bólinbeıdi», dep qynjyldy dáriger.
Sonymen qatar kardıohırýrg naýqastardyń anamnez kezinde energetıkalyq sýsyndardy shamadan tys tutynǵanyn aıtqanyn alǵa tartty. Olardyń júrek kórsetkishteri ózgergen, jalpy patologııa bar. Energetıkalyq sýsyndarǵa tyıym salynbaıdy, degenmen densaýlyǵyn kútetin árbir adam jaqsy jarnamaǵa qaramastan bul sýsyndardyń aǵzaǵa zııandy ekenin túsinýi shart. Dárigerler ásirese energetıkalyq sýsyndardy júkti áıelderge, balalarǵa, jasóspirimderge, egde adamdarǵa, gıpertonııadan zardap shegetin, júrek-qan tamyrlary júıesinde derti bar, glaýkoma, uıqysy buzylǵan, tez qozǵysh jáne kofeınge sezimtal adamdarǵa ishýge bolmaıtynyn aıtýdan sharshaǵan emes.
«Densaýlyqty jastaıyńyzdan saqtańyzdar. Durys tamaqtaný, uıqyńyz ben demalysyńyzdy rettep otyrǵan kezde ǵana júregińiz ǵaryshkerdikindeı bolmaq. Turaqty qan qysymy, turaqty ımpýls – qalypty dıapazondaǵy bıohımııalyq kórsetkishter. Mine, ǵaryshkerlerdiń densaýlyǵy degen osy», deıdi A.Qodasbaev.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, bir shyny kofeniń áseri 1-2 saǵat saqtalsa, energetıkalyq sýsynnyń kúshi 3-4 saǵatqa deıin sozylady. Sergitkish sýsyndar aǵzany energııamen qamtamasyz etedi degen tujyrym da dálelsiz. Sýsynda eshqandaı energııa joq, ol – tek energııa qozdyrýshy. Qoryta aıtqanda, biz aǵzadaǵy óz qorymyzdy paıdalanamyz, ıaǵnı óz energııamyzdy ózimizden qaryzǵa ala turamyz. Alaıda erte me, kesh pe, bul qaryzdy túrli keselder túrinde eselep qaıtarýǵa týra keledi.
