Elimiz – Eýrazııanyń júreginde ornalasqan, Shyǵys pen Batys dástúrin baılanystyrǵan biregeı memleket. Jahandaǵy toǵyzynshy terrıtorııadan shóldi aımaqty, ormandy, sýly-nýly ólkeni keziktirýge bolady. Talaı tarlannyń án-jyryna, óleń-shyǵarmalaryna arqaý bolǵan Altaıdan Atyraýǵa deıingi atyrap kez kelgen jandy súısindirmeı qoımaıdy. Alaıda pafosqa berilip, jańa ındýstrııanyń myqty múmkindiginen qaǵylyp otyrǵanymyz jasyryn emes. Ańǵarsańyz, táýelsizdikti qatar alǵan О́zbekstanmen, Qyrǵyzstanmen salystyrǵanda týrızm boıynsha aıtarlyqtaı kenjelep qalǵanymyz jasyryn emes. Google usynǵan derekterge úńilsek, byltyr álemniń túkpir-túkpirinen О́zbekstanǵa 5,2 mln, Qyrǵyzstanǵa 7,5 mln sheteldik kelgen. Al Qazaqstanda nebári 3,4 mln-nan asa sheteldik týrıst demalǵan. Sonda geografııalyq landshafty, mádenı murasy men jaýhar jádigeri bir baýyrlas elderdi daralap turǵan ne nárse?
– Týrızm ındýstrııasynyń damýy birneshe faktorǵa tikeleı baılanysty eken. Oǵan kóztartarlyq tabıǵat, shıpaly, emdik sý kózderi, taýly aımaq, ańyzǵa aınalǵan oryndar, tarıhı-tanymdyq mekenderdiń kóptigi jáne osy daıyn týrızm nysandaryna adam shaqyryp, demalýshylardyń sanyn kóbeıtý mańyzdy jumys. Munyń ar jaǵynda servıs máselesi bar. Jol qatynasy, qonaqúı, tamaqpen qamtý, qyl aıaǵy ájethanaǵa deıin týrıster suranysyna saı sapaly bolýy úshin áli kóp nárse jasaýymyz kerek. Salystyrmaly túrde qaraǵanda, Qyrǵyzstandaǵy týrızm ındýstrııasynyń jaqsy jumys istep turǵanyn moıyndaýymyz kerek-aq. Kórshiler etnotýrızmdi damytýmen qatar, demalýshylarǵa tól ónimin usynýdyń jolyn tapqan. Máselen, «Sýpara» jobasy arqyly saıahattaýshylar qyrǵyz halqynyń kóshpeli ómirimen tolyq tanysyp shyǵady. Ataýynyń ózi kóne zamanǵa shaqyryp tur. Qyrǵyzdar teriden jasalǵan juqa tósenishti sýpara dep ataıdy eken. Kelýshilerge tek ulttyq ashana máziri usynylady. Meıramhanalary boz úılerde ornalasqan, ishi-syrty ulttyq naqyshta bezendirilgen. Bul qyrǵyz etnomádenıetin týrıster nazaryna usynatyn orta ǵana emes, adam aıaǵy úzilmeıtin tabysty bıznes ekenine tánti boldyq. Qyrǵyzdar bul salany tutas klasterge aınaldyrypty. Jańa tehnologııany da óndiriske engizip úlgergen. Buǵan qosa «Bir aıyl – bir ónim» jobasy qazir qyrǵyz aýyldaryn damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama retinde qabyldanypty. Joba aıasynda óndirýshi belgili bir kásippen aınalysyp, bir ǵana ónim túrin shyǵarady. Memleket soǵan laıyq qoldaý jasaıdy. Mysaly, Ystyqkól oblysynda bal arasyn ósirý qolaıly bolsa, ony óndiris retinde jolǵa qoıyp, baldyń túr-túrin daıyndaıdy. Yńǵaıly ydysqa salynǵan ara balynyń dámin bir tatqan adam, ony mindetti túrde satyp alady. Ekinshi bir aımaq sút ónimderin damytqan. Kádimgi qurttyń birneshe túrin jasap, ádemilep qaptap kelýshilerge usyný úlken úderisti qamtıtyn jumys. Bulardan jeńil ónerkásip pen qolóner buıymdaryn jasaýshylar da qalyspaıdy. Menedjment júıelengen, servıs bar, týrızm mádenıeti qalyptasqan, – deıdi «Adal As» óndiristik kompanııasynyń negizin qalaýshy, kásipker Ermek Mezibaev.
Kásipkerdiń týrızm mádenıetin qalyptastyrý týraly oıy kóp nársege qozǵaý salady. Iаǵnı el ishinde qarapaıym demalys mádenıeti turalap turǵany jasyryn emes. Oǵan birer jyl buryn jarııa bolǵan, Astananyń irgesindegi qyzǵylt tústi Kóbeıtuzdaǵy tuzdy áleýmettik jelide halyqtyń shelektep, mashınaǵa salyp alyp bara jatqan beınejazbalary dálel. Buǵan qosa kez kelgen eldiń tabıǵatymen básekege túse alatyn Býrabaı kóliniń qazir lastanyp, kýrortty aımaqtyń qoqysqa tunshyǵyp jatqanyn aıtsaq jetkilikti shyǵar.
– El týrızmin damytýdy eń aldymen jol jóndeýden bastaý kerek. Bizdiń eldegi eń birinshi kemshilik – osy. О́ıtkeni saıahatqa shyqqan kez kelgen adam dittegen jerine jete almaı sharshaıdy. Al adam saıahattan lázzat alamyn dep jolǵa shyqpaı ma? Taǵy bir aıta keterligi, bizdegi kórneki oryndar biri-birinen óte alshaq ornalasqan. Ol da týrızmniń damýyna kedergi. Jáne baıqaǵanym, keremet tarıhı oryndarymyzdyń nasıhaty az. Etnotýrızmniń damymaı turǵan taǵy bir sebebi – tarıhı qundy dúnıelerimizdi durys saqtaı almaı otyrǵanymyz. Qajetti aqparattardy gıdterdiń ózi qyzyqty etip jetkize almaıdy. Taǵy bir aıta keterligi, etnotýrızm – kıiz úıimiz ǵana emes. Ol – ulttyń barlyq ádet-ǵurpy, salty, jón-joralǵysy. Dál qazir sheteldikter tek osy dúnıelerge qatty qyzyǵady. Máselen, ózge elderi osy tusty utymdy paıdalanyp, eshqandaı ańyzǵa qurylmaǵan jerlerin áspettep, oıdan shyǵarsa da tartymdy etip, jurtty ózine shaqyrýdyń bar amalyn qarastyryp jatady. Biz bar tarıhymyzdy kórsetip, shynaıy deregimizdi jetkize almaımyz, – dedi el aralap, jıhangez atanyp júrgen bloger Dana Eskendir.
Bul oıdyń da salmaǵy bar. О́ıtkeni qazir álem týrızminde etnostıl trendke aınaldy. Iаǵnı saıahattaýshylar qarjysyn iship-jeýden góri, halyqtyń kóne salt-dástúrin, mádenıetin, ulttyq taǵam óndirisin, qolónerin tanýǵa jumsaı bastady. Týrızmniń bul jańa baǵyty áli de álemge esigin aıqara ashyp úlgermegen biz sekildi elderge úlken múmkindik. Bizdiń memleket minberindegi jaýaptylar osyny eskergen bolýy kerek biraz is-sharalardyń jobasyn bekitip, qabyldaǵan-dy. Bul týraly gazettiń aldyńǵy nómirlerinde jazǵan edik. Ony qysqasha «Kazakh Tourism» ulttyq kompanııasynyń baspasóz hatshysy Ernur Kenjebekovtiń pikirimen keltirsek:
– Bizde kýrort, jaǵajaı týrızmi endi-endi damyp keledi. Onyń ózindik sebebi joq emes. Mysaly, Túrkııa men eldegi klımattyń aıyrmashylyǵy bar. Bizde jyldyń tek eki aıynda ǵana jaǵajaı týrızmi ashylady. Árıne, týrısterdi jyl boıy qabyldaýǵa qolaıly oryndar bar. Biraq jaǵajaı emes. Ekotýrızm, etnotýrızm tıimdirek. Sol úshin de memleket týrızmdi damytýdy kózdegen kásipkerlerdi árkez qoldaıdy. Jańadan salynatyn týrıstik oryndardyń jalpy shyǵynynyń 10 paıyzyn óteýge memleket járdemdesedi. Týrızm ekonomıkamen tyǵyz baılanysta. Qazir álemde árbir týrısti elge tartý maqsatynda úlken báseke júrip jatyr. Salaǵa qyrýar qarajat jumsaıtyn elder kóp. Jýyrda ǵana Berlınde aýqymdy týrıstik kórme ótken edi. Sol kórmege Grýzııa seriktes bolyp, 35 mln dollardan asa qarajat jumsaǵan. Rasymen de bul – bir kórme úshin qomaqty qarajat. Básekeniń qyzyp turǵanyn salystyrmaly túrde osyǵan qarap baǵamdaı bersek bolady, – deıdi ol.
Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń habarlaýynsha, jyl basynan beri elimizge 2,5 myńǵa jýyq Túrkııa azamaty, 1,4 myńǵa jýyq Germanııa azamaty, 1,4 myńǵa jýyq AQSh azamaty, al Ulybrıtanııadan 1,2 myńǵa jýyq azamat kelgen. Týrısterge eń tartymdy qalalar qatarynda Almaty, Astana, Aqtóbe, Atyraý, al Mańǵystaý, Batys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan oblystary, Shymkent qalasy men Qaraǵandy oblysy bar. О́kinishke qaraı, sońǵy jyldary týrızmniń ortalyǵy bolady dep, osy baǵytta mıllıardtaǵan qarjy jumsaǵan Túrkistan qalasy alǵashqy ondyqqa da ilige almady. 2018 jyly Túrkistan oblysyna tartylǵan ınvestısııa kólemi 288,1 mlrd teńgeni qurasa, 2019 jyly ol 441,2 mlrd teńgege jetip, naqty kólem ındeksi 38,5%-ǵa artty. Al 2020 jyly oblysqa 703,3 mlrd teńge ınvestısııa baǵyttalyp, 2018 jylmen salystyrǵanda 2,4 esege ósti. Iаǵnı ár jyldarda bólinetin bıýdjettiń ulǵaıǵanyn kórýge bolady. Biraq «Kerýen saraı», basqa da nysandar, ortalyqtar, qonaqúıler, meıramhanalar, forýmdar men jıyndar Túrkistannyń týrıstik tartymdylyǵyna áser etpegen syńaıly.
Negizi, Qazaqstan – týrızm ındýstrııasyn damytýǵa yńǵaıly memleket. Onyń ishinde etnotýrızmge suranyp turǵandaı. Tarıhqa tunyp turǵan keń dala, bizdiń dáýirimizge deıingi kóne qalalar álemge pash etýge turarlyq mura. Búginde elimizde 25 000-nan asa tarıhı-mádenı mura eskertkishi, 29 erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq, onyń ishinde 13 memlekettik ulttyq tabıǵı park bar. Onyń ústine adventure týrızmge suranys jyl saıyn 46 paıyzǵa deıin artýda. Sondyqtan bizge ólkeni óristetetin tanymdyq, saýyqtyq, etnıkalyq, ekologııalyq, shıpajaı-saýyqtyrý, ańshylyq sekildi túrli týrızm túrlerin kóptep uıymdastyrýymyz kerek. О́ıtkeni Dúnıejúzilik Týrıstik Uıymnyń esebinshe, týrızm álemniń óndiristik-servıstik naryq aınalymynyń 10%-yn ıemdenip otyr. Demek týrıster memleket qazynasynyń tolýyna yqpal etetin birden-bir tıimdi ınvestısııa.
