Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
– Asan Kóbentaıuly, aldymen komıtettiń negizgi jumys qaǵıdalary týraly aıtyp ótseńiz?
– Jalpy, elimizdiń elektr energetıkasy elektr energııasyn óndirý, elektr energııasyn berý, energııamen qamtamasyz etý sektorlaryn
qamtıdy.
Energetıka mınıstrligi energııa óndirýshi uıymdardyń qyzmetin retteıdi, onyń ishinde elektr energııasyn óndirýge arnalǵan shekti tarıfterdi jáne jańartylǵan energııa kózderiniń shekti tarıfterin bekitedi.
О́z kezeginde Ulttyq ekonomıka mınıstrligi memlekettik josparlaý, salyq, bıýdjet jáne keden saıasaty, tabıǵı monopolııalar salalaryndaǵy memlekettik retteý men baqylaý, zańnama talaptarynyń saqtalýyn memlekettik baqylaý salalarynda basshylyqty, sondaı-aq salaaralyq úılestirýdi júzege asyrady. «Elektr energetıkasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń talaptaryna sáıkes energııa óndirýshi jáne energııamen jabdyqtaýshy uıymdar, sondaı-aq jylý energııasyn óndirý, jylý jáne elektr energııasyn berý jáne jylý jáne elektr energııasyn berý jónindegi qyzmetti tarıftik turǵyda retteıdi: elektr energııasyn berýdi jáne jetkizýdi júzege asyratyn kásiporyndar úshin tarıfterdi bekitedi.
Tabıǵı monopolııalardy retteý komıteti qoǵamdyq mańyzy bar naryqtardaǵy tabıǵı monopolııalar salalaryna basshylyqty júzege asyrýdy, sondaı-aq energııa óndirýshi jáne energııamen jabdyqtaýshy uıymdardyń «Elektr energetıkasy týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń talaptaryn saqtaýyn memlekettik baqylaýdy júzege asyrady.
– Keıingi kezeńde kóp sóz bolyp, iske asyrylyp jatqan «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy boıynsha túsinik berseńiz...
– Memleket basshysy Q.K. Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda monopolııalardyń paıdasyn shekteý jáne ınfraqurylymǵa ınvestısııalardy qamtamasyz etý qajettiligi arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý mańyzdy ekenin atap ótken bolatyn. О́ıtkeni elimizde elektrmen jabdyqtaý jelileriniń úshten ekisi, jylý kommýnıkasııalarynyń 57%-y jáne sý qubyry jelileriniń jartysyna jýyǵy tozǵan. Bul derek-dáıekter qosymsha túsinikti qajet etpese kerek. Tarıfterdi jasandy túrde ustap turý túrli keleńsizdikke, tipti apattarǵa alyp keledi, saldarynan azamattardyń densaýlyǵy men ómirine qaýip tóndiredi. Sol sebepti de monopolııalyq naryqtarda «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» jańa tarıftik saıasatyna kóshý qajettigi týyndady.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyna jańa ınvestısııalar tartý úshin «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» qaǵıdatyn engizýge qatysty qazirgi ýaqytta birqatar is-shara atqarylyp jatyr, onyń ishinde tabıǵı monopolııalar salasyndaǵy qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerge ózgerister engiziledi. Osy «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» qaǵıdaty boıynsha tarıftik saıasat sheńberinde 2022 jylǵy 30 jeltoqsanda Memleket basshysy «Tabıǵı monopolııalar týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna ózgerister engizý týraly» zańǵa qol qoıdy, onda birqatar jańalyq belgilendi.
Qazirgi ýaqytta Memleket basshysynyń kommýnaldyq qyzmetter sektorynyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn jaqsartý jónindegi tapsyrmasyn iske asyrý boıynsha jumystar qarqyndy júrgizilip jatyr. Bul baǵdarlama qarjylandyrýdyń jańa tetikteri (menshikti qarajat, bıýdjettik kredıtteý nemese sýbsıdııalaý, halyqaralyq qaryzdar jáne t.b.) esebinen ınjenerlik ınfraqurylymdardyń tozý deńgeıin tómendetýdi kózdeıdi. Osyǵan baılanysty biz, tabıǵı monopolııalar salasyndaǵy ýákiletti organ retinde, búgingi kúni tutynýshylar men tabıǵı monopolııalar sýbektileri múddeleriniń teńgerimine qol jetkizý jolymen osy tapsyrmany iske asyrý ádisterin ázirledik. Ol boıynsha bir nusqa-júktemeni birneshe jylǵa, ıaǵnı 2030 jylǵa deıin sońǵy tarıfterge bólý arqyly ınvestısııa kólemin bólý jáne nátıjesinde tozý deńgeıin barynsha tómendetý josparlanyp
otyr.
– Endi osy ómirsheń baǵdarlamany sıfrlar tilinde sóıletip kórsek?
– «Tarıfti ınvestısııalarǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasyn iske asyrý, oǵan sáıkes 61,9 myń km ınjenerlik jelilerdi jańǵyrtý úshin 2023-2029 jyldarǵa shamamen 3 trln. teńge tartý kózdelip otyr. Bizdiń esepteýlerimiz boıynsha bul 2029 jylǵa qaraı jelilerdiń tozýyn 20%-ǵa tómendetýge múmkindik beredi.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, atalǵan áreketterdi zańnamalyq deńgeıde bekitý úshin «Tabıǵı monopolııalar týraly» zańnyń 22-babyna tıisti ózgerister engizildi. Atap aıtqanda:
Birinshisi – kommýnaldyq qyzmetter salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń jalaqysyn arttyrý. Ortasha salalyq kórsetkishke deıin jalaqyny kóterý jáne kadrlardyń turaqtamaýyn tómendetý úshin 200 myńǵa jýyq qyzmetkerdiń tabysyn ulǵaıtý josparlanyp otyr.
Ekinshisi – ıesiz jelilerdi kezeń-kezeńimen berý. Osylaısha, 25 myń shaqyrymnan astam kommýnaldyq jeli senimgerlik basqarýǵa jáne kommýnaldyq menshikke ótýge tıis.
Qabyldanǵan túzetýler kommýnaldyq kásiporyndardyń ıesiz jelilerdi ustaýǵa jáne paıdalanýǵa jumsaǵan shyǵyndarynyń ornyn toltyrýǵa jol ashady, bul tutynýshylardyń qamtylýyn arttyrady jáne kórsetiletin qyzmetterdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etedi.
Osyǵan baılanysty, salalyq memlekettik organdar jáne tabıǵı monopolııalar sýbektilerinen tarıfter men ınvestısııalyq baǵdarlamalardy ózgertýge qatysty (jóndeý jumystary men qyzmetkerlerdiń jalaqysyn ósirý, qaraýsyz jatqan jelilerdi qaraý jáne t.b.), naqtyly qujattarmen dáıektelgen kóptegen ótinimder kelip tústi.
Atalǵan sharalar apattar men óshirýlerdi azaıtý, shyǵyndardy azaıtý jáne retteletin qyzmetterdiń sapasy men senimdiligin jaqsartý maqsatyna qol jetkizýge múmkindik beredi. Bul rette halyqtyń muqtaj toptaryna áleýmettik qoldaý kórsetiletin bolady.
– Elektr energııasyna tarıfterdiń ózgerýi, ósýi – barshany alańdatyp otyrǵan másele. Bul shara qandaı mán-jaılarǵa negizdelip iske asyrylady?
– Tarıfterdiń teńgerimdi ózgerýi birqatar faktordy biriktirý jolymen júrgiziletinin atap ótken jón.
(Suraqtyń ári qaraıǵy jaýaby ınfografıka arqyly berilip otyr).
Osy oraıda Qyzylorda, Pavlodar, Aqmola jáne Soltústik Qazaqstan oblystarynda elektr energııasymen jabdyqtaý qyzmetine tarıfterdiń kóterilýi kútiledi.
Osylaısha, «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasy sheńberinde jáne qosymsha faktorlardy eskere otyryp elektrmen jabdyqtaý qyzmetteri boıynsha halyq úshin ortasha chek 800 teńge sheginde ulǵaıady.
Aıta ketý kerek, elektr energııasyna tarıfterdiń ósýine qatysty júkteme tek qana halyq úshin emes, tutynýshylar toptary boıynsha tutynýshylardyń saralanǵan tarıfterdi qoldanýy kezinde zańdy tulǵalar men bıýdjettik uıymdardyń tarıfterine de júkteledi.
– Elimizdegi turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq ınfraqurylymynyń jaǵdaıyn jaqsartý, jańartý boıynsha qandaı is-sharalar atqarylyp jatyr?
– Qazirgi ýaqytta Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 1 qyrkúıekte Qazaqstan halqyna Joldaýynda aıtylǵan tapsyrmasyn oryndaý sheńberinde UEM tabıǵı monopolııalar sýbektileriniń ınvestısııalardy qosymsha tartýdy kózdeıtin jańa tarıftik saıasatqa kóshýdi qamtamasyz etý boıynsha jumys júrgizedi.
«Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» qaǵıdaty boıynsha tarıftik saıasatty reformalaý sheńberinde salaǵa jańa ınvestısııalardy yntalandyrý jolymen kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańartý boıynsha da jumys júrgizilýde. Jalpy, elektr energııasyn berý salasynda 146 tabıǵı monopolııa sýbektisiniń (TMS) qyzmeti júzege asyrylady. Sonymen qatar uzaqmerzimdi tarıfter boıynsha 45 TMS (ınvestısııalyq mindettemeleri bar) jumys isteıdi, onyń ishinde 41 TMS halyqqa qyzmet kórsetedi.
Búgingi tańda UEM Tabıǵı monopolııalardy retteý komıtetiniń aýmaqtyq departamentteri qosymsha ınvestısııalar tartý boıynsha «Tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasyn iske asyrýdy eskere otyryp, ınvestısııalyq baǵdarlamalardy ózgertý boıynsha tozý deńgeıi joǵary elektr energııasyn berý jóninde 17 tabıǵı monopolııa sýbektileri (kelip túsken 17 ótinimniń ishinen) boıynsha sheshim qabyldady.
Elektr energııasyn berý salasynda jelilerdiń jalpy uzyndyǵy shamamen 300 myń km quraıdy, bekitilgen ınvestısııanyń somasy – 2023 jylǵa 75 mlrd teńge. Qarjy kózderin jabdyqtardy jańǵyrtýǵa jáne jelilerdi qaıta jańartýǵa baǵyttaý josparlanyp otyr (2 164 km).
Tozýdy 1%-ǵa tómendetý úshin (806 km jelini qaıta jańartý jáne 6 281 dana jabdyq satyp alý) 2023 jylǵa bekitilgen qosymsha ınvestısııanyń kólemi 16,2 mlrd teńgeni quraıdy (3 mlrd teńge – bıýdjet qarajaty, 13 mlrd teńge – tarıf esebinen, ózge de qyzmet – 200 mln teńge).
– Elektr energetıkasy salasyndaǵy qyzmetkerlerdiń kadrlyq áleýetin damytý jáne áleýmettik qorǵaý máselesi qalaı sheshiledi?
– 2022 jylǵy 30 jeltoqsanda ýákiletti organ bekitken tarıfti ózgertý negizderin tolyqtyrý bóliginde «Tabıǵı monopolııalar týraly» zańǵa ózgerister engizildi. Máselen, memlekettik josparlaý júıesiniń qujattaryn iske asyrýǵa baılanysty bekitilgen ınvestısııalyq baǵdarlama ózgertiledi. О́ńirdegi ekonomıkalyq qyzmet túrleri boıynsha bir qyzmetkerdiń ortasha aılyq nomınaldy jalaqysy ózgeredi.
TMS rettelip kórsetiletin qyzmetterin usyný kezinde tehnologııalyq sıklde paıdalanylatyn ıesiz jeliler men múlikti teńgerimge nemese senimgerlik basqarýǵa qabyldaý qarastyrylady.
Atalǵan normalardy iske asyrý úshin «Tarıfterdi qalyptastyrý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2019 jylǵy 19 qarashadaǵy №90 buıryǵyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Ulttyq ekonomıka mınıstriniń 2023 jylǵy 17 naýryzdaǵy №35 buıryǵy ázirlendi jáne bekitildi. Soǵan sáıkes búgingi jaǵdaıda jabdyqtar men jelilerdi jańǵyrtý, kásiporyndarda ınnovasııalyq sheshimderdi engizýdi yntalandyrý, sondaı-aq TMS qyzmetkerleriniń jalaqysyn arttyrý esebinen salaǵa bilikti mamandardy tartý arqyly kórsetiletin qyzmetterdiń sapasyna basa nazar aýdarylady.
El boıynsha turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq ınfraqurylymynyń aǵymdaǵy jaı-kúıi qazaqstandyqtardy jylýmen, elektr energııasymen, sýmen jáne basqa da kommýnaldyq qyzmettermen úzdiksiz qamtamasyz etý úshin jańartýdy talap etedi. Sonymen qatar salada jalaqysy jyldar boıy óspegen bilikti mamandardyń ketýi baıqalady. Qazirgi ýaqytta turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq qyzmetkerleriniń ortasha jalaqysy 135 myń teńgeni quraıdy. Bul ortasha salalyq deńgeıden eki ese tómen. Al eń tómengi jalaqy 80 myń teńge.
Jalaqyny ortasha salalyq kórsetkish deńgeıine deıin arttyrý tabıǵı monopolııalar salasynyń 200 myńnan astam qyzmetkerine áser etedi jáne kadrlardyń aınalymyn tómendetýge múmkindik beredi, bul óz kezeginde TMS qyzmetiniń tıimdiligin arttyratynyn erekshe aıta ketý kerek.
Bul rette, tarıftik smetalarda bekitilgen óndiristik personaldyń ortasha jalaqysy men 2021 jylǵy statıstıka boıynsha ortasha salalyq jalaqy arasyndaǵy alshaqtyq 10%-dan 86%-ǵa deıin ózgeredi. Sóıtip tarıftegi jalaqynyń úlesi 15-30%-dy quraıtyn bolady.
Qoryta kelgende, qazirgi ýaqytta taıaý kezeńdegi basty, basym mindet – ınvestısııa kólemin ulǵaıtý jolymen jelilerdiń tozý deńgeıin tómendetý jáne TMS qyzmetkerleriniń jalaqysyn arttyrý. Barlyq is-shara óńirlerdiń, jergilikti oryndardyń ózindik faktorlary men erekshelikterin eskere otyryp, kezeń-kezeńimen iske asyrylatyn bolady.
Áńgimelesken
Jomart OSPAN,
«Egemen Qazaqstan»
