«Bal Tekstıl» fabrıkasynyń Qazaqstan boıynsha 400-den astam seriktesi bar. Olar da iri kásipkerler. Megapolıske jasaǵan is-saparynda seriktes kompanııa ókilderi fabrıka jumysymen, jańa kilem toptamalarymen tanysty. Olarmen bolǵan basqosýda 10 jyl ishinde jetken jetistikter, jańalyqtar men ózge de ózekti máseleler talqylandy.
«Bal tekstıldiń» alǵashqy ónimi 2013 jyldyń qazan aıynan bastap shyǵa bastaǵan. Birinshi kezde óndiris oshaǵynda 4 kilem toqý stanogy bolǵan. О́ndiris kólemi artyp, shyǵarylǵan ónim saýdasy paıda ákelýdiń nátıjesinde, kásiporyn qýattylyǵyn edáýir ulǵaıtty. Sonyń esebinen stanoktar sany 16-ǵa kóbeıdi. Sonymen qatar 2015 jyly qosymsha polıpropılen jip óndirý sehy iske qosylsa, 2023 jyly jip óndirisi eki esege artty. Búginde óndiris qýaty
6 mln sharshy metr kilem, 7 500 tonna polıpropılen jibin óndiretin dárejege jetti. Qosymsha 2020 jyldan bastap «Bal dekor» atty jańa zamanaýı prınt-kilemder óndirisi iske qosyldy.
Kompanııa basshysy Talǵat Ysqaqovtyń aıtýynsha, shetelge eksportqa shyǵarylatyn kilemderdiń negizgi tutynýshylary Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Reseı men Tájikstan elderi sanalady. Jalpy, otandyq eksport kórsetkishteriniń ishinde fabrıka kilemderiniń alatyn orny úlken. Sebebi elimizde syrtqy naryqqa kilem jáne kilem ónimderin jóneltýde «Bal tekstıl» kompanııasy alǵa shyǵyp otyr.
Bıyl kásiporynnyń qurylǵanyna 10 jyl tolýyna oraı jáne Shymkenttiń respýblıkalyq qala mártebesin ıelengenine 5 jyldyǵyna baılanysty «OTANDYQ KILEM FORUMY» atty iskerlik is-sharasy uıymdastyrylǵan bolatyn. Forýmnyń ashylý saltanatynda qala ákimi Murat Áıtenov, M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan Ýnıversıtetiniń rektory Darııa Perneshqyzy taǵy da basqa óńirge belgili azamattar sóz sóılep, otandyq óndiristiń ósip, órkendeýine ózderiniń izgi tilekterin qosqan edi.
Atalǵan is-sharanyń negizgi maqsatynyń biri de sol – «Made in KZ» brendimen otandyq taýar eksportynyń áleýetin arttyrý úshin ne isteý kerek degen másele tóńireginde pikir almasý boldy. Álbette, ol úshin óndiriske qolaıly jaǵdaı jasaý kerek, kásipkerlikti damytý qajet jáne otandyq taýarlardyń halyqaralyq deńgeıde básekege qabilettiligin arttyrýǵa kúsh salǵan jón. Osy rette forýmnyń spıkeri retinde sóz sóılegen kompanııa basshysy toqyma ónerkásibindegi ózekti máseleler men olardyń sheshý joldaryn atap ótti.
Spıkerdiń málimdeýinshe, eń birinshi, ol – otandyq kilem naryǵynyń shetelden kelgen ımporttyq taýar aǵynynan qorǵalmaǵandyǵy. Máselen, kóptegen memleketter óziniń ishki naryǵyn túrli aksızben, keden salyqtarymen jáne basqa da buǵattaý ádisterin qoldaný arqyly qorǵaıdy. Elimizge de ishki naryqty qorǵaýdy myqtap qolǵa alatyn ýaqyt keldi. Qazirgi tańda, otandyq kilem fabrıkalary ózimizdegi naryq suranysynyń úshten bir bóligin, ıaǵnı bar-joǵy 35% qamtamasyz etip otyr. Bul – tek qana kilem óndirisinde ǵana emes, jalpy jeńil ónerkásip taýarlaryn óndiretin basqa da kásiporyndar úshin ózekti problema. Sondyqtan mamannyń pikirinshe, eger jeńil ónerkásip salasy damyp, osy salaǵa ınvestorlar kóptep tartylsyn desek, aldymen ózimizdiń naryǵymyzdy qorǵaýdyń túrli tetikterin qoldana bilýimiz kerek eken.
Ekinshi másele ol – kilem óndirisindegi mamandardyń azdyǵy. О́ıtkeni elimiz buryn zamanaýı tehnologııalarmen kilem óndirip kórmegen. Sol sebepti de jumys naryǵynda kilem toqýdy biletin, óndiristi jaqsy túsinetin mamandar neken-saıaq. «Bal tekstıl» fabrıkasy ashylǵaly osy ózekti máseleni sheshýge tyrysyp keledi. Bul rette kásiporyn óz qarajaty esebinen kóptegen jastardy Túrkııaǵa tájirıbe almasýǵa jiberip otyrady. Degenmen Qazaqstanda kilem óndirisinde myqty tájirıbesi bar bilikti mamandar áli de tapshy.
Úshinshi máselege toqtalǵan spıker kilem óndirisinde qoldanylatyn shıkizattardyń elimizde óndirilmeıtinine qynjylys bildirdi. Osy oraıda Prezıdent tapsyrmasyna sáıkes munaı-gaz, hımııa salasynda tereńdetip óńdeý tehnologııasyn damytyp, sol arqyly kilem jáne basqa da tekstıl ónimderine kerekti shıkizattardy kóbeıtý qajet. Kompanııa basshysynyń pikirinshe, Prezıdenttiń bul tapsyrmasy iske asqan jaǵdaıda ǵana kúndelikti tutynatyn zattar shyǵaratyn shaǵyn jáne orta bıznes oıdaǵydaı damıtyn bolady.
Toqyma ónerkásibindegi tórtinshi másele, ol – logıstıkalyq problemalar. О́ıtkeni kásipkerler tek shıkizat satyp alǵanda ǵana emes, kilem saýdasynda da logıstıkalyq qıynshylyqtarǵa tap bolýda. Onyń eń basty sebebi – elimizdiń teńiz joldarynan, jalpy kóp eldermen shekaralyq alystyǵy. Qazaqstan aýmaǵy óte úlken bolǵanymen, ókinishke qaraı, damyǵan memleketterden shalǵaıda ornalasqan. Sondyqtan osy jaıt kilem saýdasynda logıstıkalyq shyǵyndarmen birge ónim qunyn birtalaıǵa ósirip jiberip jatyr.
Besinshi máseleni qozǵaǵan spıker, qazirgi jastar arasyndaǵy óndiris mamandyǵyna degen qyzyǵýshylyqtyń tómendigine toqtaldy. Jasyratyny joq, búgingi jas urpaq stanoktyń aldynda turyp óndiriste jumys istegendi unata bermeıdi, kópshiligi tipti mensinbeıdi deýge bolady. Sol burynǵydaı jastardyń qyzyǵatyn mamandyǵy zańger men ekonomıst bolyp tur. Kerisinshe, elektrık, mehanık, dızaıner, tehnolog, ınjener syndy mamandar jumys naryǵynda áli de az.
Sońǵy altynshy máseleni kótergen baıandamashy, qazirgi JOO-lardaǵy materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń ábden eskirgendigin tilge tıek etti. Toqyma salasynda sońǵy jyldary tehnologııalar óte jyldam qarqynmen damyp keledi. Alaıda ókinishke qaraı, salaǵa qajetti mamandardy daıyndaıtyn oqý oryndary bul tehnologııalarǵa ilese almaı otyr.
Osy oraıda kompanııa basshysy joǵary atalǵan alty problemaǵa baılanysty olardyń sheshý joldaryn da kórsetip berdi.
Birinshisine kelsek, álbette, otandyq kilem naryǵyn syrttan keletin ımporttyq taýarlardan qorǵaý máselesin kúsheıtý mańyzdy. Sondyqtan ımporttyq jeńil ónerkásip taýarlarynyń kedendik salyǵyn nemese taýardyń kedendik shartty baǵasyn ósirý qajet. Naqty mysalmen aıtar bolsaq, sheteldik kilem ónimderiniń shartty baǵasyn qazirgi tómen deńgeıden 1 kılosyna 10 AQSh dollaryna deıin kótergen jón. Sol arqyly otandyq kilem naryǵyn qorǵaı alamyz. Bul shara tek kilemge ǵana emes, jalpy syrttan keletin barlyq taýarǵa qatysty.
Ekinshi máselege toqtalǵan spıker, kórshiles eldermen ádil saýda qaǵıdatyn ustanýdyń mańyzdylyǵyn atap ótti. Eger qandaı da el bizdiń taýarǵa shekteý sharalaryn qoldanyp jatqanyn baıqasaq, onda biz de sol eldiń taýaryna shekteý engizýimiz qajet. Máselen, baýyrlas Túrkııa elinen kóptegen ımporttyq ónimder keledi, alaıda ol elge qaraı eksporttalatyn otandyq daıyn taýarlarǵa úlken kedendik salyqtar salynady. Iаǵnı halyqaralyq saýdada ádildik pen teńdiktiń bolýy úlken mánge ıe.
Úshinshi máseleden shyǵar joldyń biri, ol jalpy otandyq ónimdi damytamyz desek, onda sol taýardy jarnamalaý máselesine keńinen kóńil bólýimiz qajet. Máselen, Coca-Cola syndy sheteldik alpaýyt kompanııalarda, jarnamalaý arqyly óz brendin damytý máselesi júıeli jolǵa qoıylǵan. Bul kompanııalar jylyna mıllıardtaǵan qarjyny tek qana jarnamalaýǵa jumsaıdy. Árıne, otandyq óndirýshiler úshin jarnama jasaýǵa kóbisiniń qaltasy kótere bermeıdi. Sol sebepti, memleket tarapynan otandyq ónim jarnamasyna qoldaý kórsetilse ıgi. Mundaı sharanyń ulttyq ekonomıkany damytýǵa yqpaly orasan zor. О́z óndirýshilerimizge jarnama aqylaryn tóleýde jeńildikter qarastyrylsa, otandyq brendterdi halyqqa jetkizý, tanymaldylyǵyn arttyrý ońaıǵa túsedi. Bizge otandyq ónim uǵymyn ulttyq ıdeologııa deńgeıine kóteretin ýaqyt taıady. Sol kezde ǵana halyq ımporttyq ónim sapaly, otandyq taýar kerisinshe sapasyz degen uǵymnan arylar edi.
Tórtinshi máselede shynymen de memleket tarapynan kilem óndirisine qajet mamandardy daıarlaýǵa kóbirek kóńil bólinse, degen tilegin jetkizdi kásipker. Ásirese toqyma salasynda jastardy mamandyqqa oqytý jaıy birinshi kezekte qaralaýy tıis. О́ıtkeni toqyma naryǵynda elimiz kóp jaǵdaıda artta qalyp keledi. Qarapaıym ǵana mysal aıtsaq, máselen qazir bazarǵa bara qalsańyz, otandyq kıimderdi tabý qıyn. О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa, Qytaı sekildi elderdiń taýarlary bazar qatarlaryn jaýlap alǵan. Sondyqtan toqyma ónerkásibinde qordalanǵan problemalardyń bir sheshimi tıisti mamandardy daıarlaý bolyp otyr. Osy rette kásipker eger mınıstrlik toqyma mamandyǵyna bólinetin grant kólemin kóbeıtse, jastardyń da osy mamandyqty ıgerýge qyzyǵýshylyqtary oıanar edi degen pikirin bildirdi.
Besinshi máselege nazar aýdarǵan kompanııa basshysy elimizdiń ekonomıkasyn shıkizatqa táýeldilikten aryltyp, tereń óńdeý arqyly daıyn taýarlardy óndirý kerektigin baıandady. Árıne, sońǵy jyldary memleket bul problemaǵa kóbirek kóńil bóle bastaǵanyn bilemiz. Degenmen bul baǵytta sheshilmegen túıtkilder áli de barshylyq. Kásipker óz sózinde Atyraý óńirinde KPI atty otandyq polıpropılen túıirshikterin óndiretin tuńǵysh zaýyttyń iske qosylǵanyn tarıhı oqıǵaǵa balady. «Bal tekstıl» kompanııasy búginde osy kásiporynmen tyǵyz qarym-qatynas ornatqan. Endigi jerde atyraýlyq zaýytpen birge fabrıka kilem óndirisinde qoldanylatyn polıpropılen túıirshikteriniń arnaıy markasyn shyǵarmaqshy. Álbette, «Bal tekstıl» kompanııasy bul sátti asyǵa kútti. Sebebi osy kúnge deıin polıpropılen túıirshikterin Reseıden nemese Qytaıdan alyp keletin. Jalpy, kásipkerdiń oıynsha, otandyq munaı-hımııa salasynyń keleshegi óte zor. Polıpropılen shıkizatynan tek kilem toqýǵa qajetti jip emes, kúndelikti qoldanatyn turmystyq taýarlardyń san alýan túrin shyǵarýǵa bolady.
Altynshy másele jóninde sóz qozǵaǵan kompanııa basshysy jastardy durys tárbıeleý – el bolashaǵy úshin óte kerekti dúnıe degendi aıtty. Iаǵnı balalardy kishkentaı kezinen bastap ımandylyqqa, adamgershilikke tárbıeleýmen birge eńbekke de baýlyp ósirýmiz qajet. Búgingi aldyńǵy tolqyn aǵalardyń kópshiligi jastyq shaǵynda úı sharýasyna pisip ósti. Qoǵamdyq eńbekke aralasty. Olardyń barlyǵy da jas kezderinde eńbek mamandyqtaryn ıgerýdi ańsady. Al qazirgi jastar kerisinshe, eńbek etkendi onsha qalamaıdy. Bul – shyn máninde qoǵamnyń ótkir problemasy. Tipti onyń ózektiligi ulttyq ıdeologııa deńgeıine shyǵyp barady. Sondyqtan óskeleń urpaqty jastaıynan eńbekke baýlý qajet. Kásipkerdiń paıymynsha, ásirese mektep qabyrǵasynan bastap «óndiristik týrızmdi» qolǵa alý kerek. Sonyń aıasynda oqýshylarǵa kóptegen óndiris oryndaryna ekskýrsııalar uıymdastyrylyp tursa jaqsy. Sol kezde ǵana mektep bitirgen jas eńbek mamandyqtaryn tańdaıtyn bolady. Memleket basshy Qasym-Jomart Toqaev ta eńbek adamy degen uǵymdy kóbirek aıtady. Keshegi ótken ulttyq Quryltaıda da Prezıdent osy máselege basa nazar aýdardy. Sebebi ekonomıkany ósiretin – vırtýaldy jeńil tabystar emes, óndiris pen naǵyz eńbek kúshi.
«Joǵary oqý oryndary ózderiniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jańartýǵa kóńil bólse eken. Eger olardyń oǵan shamalary kelmese, biz sekildi fabrıka, kásiporyndarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatý arqyly máseleni birlesip sheshýge bolady. Búginde bizdiń kompanııa Shymkenttegi M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetimen kóptegen memorandýmdarǵa otyryp, kelisimsharttar negizinde nátıjeli jumys atqarýda. Keleshekte de dýaldy oqytý júıesimen mamandardy daıarlap, bilim men teorııany ushtastyrýdyń ozyq tájirıbesin jalǵastyra beretin bolamyz. Sonda ǵana toqyma óndirisi salasynyń naǵyz bilikti de sapaly mamandaryn tárbıelep shyǵamyz degen úmit bar», dedi Talǵat Ysqaqov.
