Jastar joly: Azamattyq. Biregeılik. Jasampazdyq

Degenmen jastar tárbıesinde olardyń rýhanı óresi, qoǵamdyq bel­sendiligi, patrıottyq usta­nymy turǵysynda alańdatatyn máseleler kóp ekeni jasyryn emes. Memleketke degen mahabbaty qazaqsha sóıleýinen aınymaı baıqalatyn jastardyń da qara úzip turǵany shamaly. Áıtpese, sońǵy kezde eldiń saıa­sı-áleýmettik keńistiginde jas­tar tarapynan ultty súıý yń­ǵa­ıynda jarq etken jańalyq bol­­maýyn nemen túsindirýge bolady? Buryn jastar qoǵamnyń baro­metri deýshi edik. Jastar qoz­ǵa­lysynan qoǵamnyń damýy, baǵyt-baǵdary, betalysy ańdalatyn. Qazir bári kómeski tartqan.

Ásilinde, jastardyń áleý­mettik mártebesi óspeıinshe, ultqa súıengen azamattyq qoǵam qurýdyń aýyly áli alys bizde. Ol úshin aldymen ultymen jany bir azamattyq biregeılikti maqsatty túrde qalyptastyryp alǵanymyz jón bolady (bul jerde azamattyq biregeılikti birtutas memleket quratyn qoǵamdastyq, basqasha aıtqanda, qan, tegi túrli bolsa da, bir ulttyq memlekettiń azamattary dep uqqan lázim). Bul – ári kezek kúttirmeıtin mindet. Endeshe, qazirden bastap olardyń betin qaıtaryp, toıtaryp tas­taıtyn tastúıin asqaraly kúsh – jastar, olardyń boıyndaǵy ultyna degen shyn mánindegi otansúıgishtik qasıetter bolmaq. Sol qasıetterdi óskeleń urpaq boıyna sińirý memlekettiń basty mindetiniń birine aınalýy kerek. Áıtse de ashyǵyn aıtaıyq, qoǵa­mymyzda bul baǵytta júr­gizilip jatqan naqty bir júıeli jumysty kóre almaı kelemiz. Jaýapty mamandar jas­tardy jumyldyrýdyń tıimdi tolyqqandy tetikterin áli kúnge deıin taba almaı júr. Biz ıdeo­logııa salasynda mynadaı baǵyttar kemshin túsip jatyr dep bilemiz. Birinshiden, kadr saıasatyndaǵy kemshilik nemese onyń tıimdiliginiń tómen­digi, ulttyq ıdeologııany alǵa jyl­jytatyn jastar ortasynan jaryp shyǵar qazaqtildi kósem, kóshbasshylardyń tym azdyǵy. Dál qazir bizdiń qoǵam­ǵa ulty úshin kúsh-qýatyn aıamaı jumsaıtyn namysty azamattar kerek. Mundaı ádebı beınelerdi qalam sheberleri ózdiginen, júrek ámirimen jasamasa, olarǵa memleket tarapynan tapsyrys­pen jazdyrý kerek. Ekinshiden, qoǵamdyq pikir qalyptastyrý­ǵa daıyndyqtyń jetkiliksiz­digi, formalızm jáne ony iske asyrýdaǵy stereotıp­tik, úki­mettik bastamalar­dy aqpa­rat­tyq qoldaýdyń azdyǵy. Úshin­shiden, áleýmettik depres­sııa men pessımızm deńgeıiniń joǵarylyǵy, naqty ıdeologııanyń joqty­ǵyn­a baılanysty jastar úshin memlekettik damýdy iske asyratyn qolaıly da túsinikti jobalardyń bolmaýy, bar bolsa, keń kólemde nasıhattal­maýy. Tórtinshiden, ıdeologııalyq ju­mystardy júrgizý kezinde mem­lekettik organdarmen ózara árekettesý úshin táýelsiz sarap­tamalyq qurylymdardyń joq­tyǵy. Besinshiden, ıdeologııalyq keńistik­tegi aqparattyq saıasatty damytýdaǵy bir ortalyq­tyń joqtyǵy, ıaǵnı ortalyq­syz­dan­dyrýǵa (desentralızasııa) baǵyt alǵan úderis, t.b.

Ulttyq memleket qurý barysynda týyndaıtyn jańa maqsat joǵary bilimniń aldyna jańa mindetter qoıýmen ty­ǵyz baılanysty. Olardy sheshý úshin jańa urpaqtyń bilim berý baǵdarlamalaryn aldyn ala jobalaý qajet. Kezindegi ult­tyq na­qyshtaǵy rýha­nı jańǵyrý baǵdarlamasy jańasha salalanady dep úmittengenbiz. Shyn mánisinde, bul búgingi jáne er­teń­gi jastarǵa arnalǵan baǵ­dar­lama ekenin tıisti deńgeıde uǵy­na almaı, biliksizdikten qaraba­ıyr naýqanǵa aınaldyryp, túbine jetip tyndyq. Pragmatızm, básekege qabilettilik, júz jańa oqýlyq, t.b. baǵyttardan týǵan jer dege­nine jabysyp aldyq ta, mola jaǵalap ketkenimiz ras. Bul – óre-óris, tanym-túsinigi­miz áli de tym tómen deńgeıde ekeniniń kórsetkishi.

Qoǵamda ómir súrýdiń táýekel­di tustary kóbeıe tústi. Ony dáıektep, dáleldep jatýdyń ózi artyq. Bilimniń sapasyn, onyń qoljetimdiligi men utqyrlyǵyn arttyrý, jastardyń áleýmettik mártebesiniń ósýi – azamattyq qoǵam men jastar arasynda birlik pen yntymaqtastyqty qalyp­tastyrýdyń alǵysharttary.

Ulttyq memleket qurýdyń bas­ty talaby – qazirgi jastardyń ulty­na adal azamattyq biregeı­li­gin qalyptastyrýdyń mindet­­terin kóbine stýdentter qaýym­das­tyǵyndaǵy jekelegen bel­sendi jastar ǵana atqaryp júr. Basym bóligi «kóp aıtsa bol­dyǵa» (Abaı) kónip, kóp sońy­nan erip júre berer tobyrdaı kó­rinedi. Sol betke ustar kósh­bas­shylardyń kópshiligi qoǵam­dyq jumystar boıynsha túrli aksııalarǵa jáne jarystarǵa qatysýymen ǵana shektelip júr. Al bul ulttyq memleket qurý úshin qajetti jastardyń ultqa adal azamattyq biregeıligin qalyp­tastyrý máselesin túbegeı­li sheshe almaq emes. Bul keleli másele qoǵam aldynda áli de ashyq kúıde tur deýimiz sondyqtan.

Qazaq halqynyń ulttyq bire­geı­ligin quraıtyn faktor­lar­dyń negizgisi – mádenı-rýhanı qun­dylyq, tóltýma tilimiz. Ata tili­mizdiń qudirettiligin tól rý­hanı qundylyqtardan, máde­nı muralarymyzdyń dúnıetanym­dyq sıpatynan kóremiz. Any­ǵy, qazaq halqynyń rýhanı bolmy­sy tarıhı-áleýmettik damý úderisinde birtutas bol­ǵan­dyqtan,  búgingi biregeılik pen jasampazdyq tarıhı dástúrimizben baılanysty bolýy qajet.

Eleýjan SERIMOV,

zań ǵylymdarynyń kandıdaty

Qaraǵandy oblysy