Daralyq pen danalyq

Ol – qa­ra­paıym ǵana aýyldan shyqsa da, óz kásibiniń ushar shyńyna kóterilgen tulǵanyń jarqyn úlgisi. Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıka ıns­tıtýtyn bitirgennen keıin, aýyl mektebinde hımııa pániniń mu­­ǵa­­limi bolyp eńbek jolyn bas­tady. Úlken ǵylymǵa jol ashqan aspıran­týrany aıaqtaǵan soń, Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetiniń oqy­týshysy, Selınograd pedago­gı­kalyq ınstıtýtynyń prorektory, QazKSR ǴA HMI aǵa ǵylymı qyzmetkeri, Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń prorektory sekildi qyzmetti abyroıly atqar­dy.

Zeınolla Moldahmetulynyń ómirinde Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtynyń alar orny zor. Basshy retinde osy ınstıtýttyń damýyna eleýli úles qosty. Ol kisi rektorlyq estafetany 1958-1975 jyldar aralyǵynda atalǵan joǵary oqý ornyn basqarǵan akademık Sultan Táshirbaıuly Sú­leımenovten qabyldap aldy. О́mirde ekeýi bir-birine jaqyn, adal dostar boldy.

Joǵary oqý ornynyń jańa basshysy materıaldyq bazany aýqymdy túrde nyǵaıtyp, biregeı ǵylymı zertteý, onyń ishinde jo­ǵary bilim berý máseleleri bo­ıynsha irgeli izdenister jasady. KSRO Memlekettik bilim berý ǵylymı-zertteý ortalyǵy bolyp qaı­ta qurylǵan Joǵary mektep máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen birigip, zertteýler júrgizýdiń negizin qalady. Onyń bastamasymen hımııa salasyndaǵy jańa mamandyqtar boıynsha ınjenerlik kadrlar daıar­laý keńeıtilip, hımııa ónerkásibi, qurylys materıaldary ónerkásibi jáne qurylys salalary úshin ın­jener-ekonomısterdi daıarlaýǵa ruqsat alyndy.

Tuǵyrly tulǵanyń basshy­ly­ǵymen alǵash ret 1977 jyly «Hı­mııa óndirisiniń zamanaýı ma­shı­nalary men apparattary» atty Búkilodaqtyq konferensııa, 1979 jyly teorııalyq hımııadan Búkil­odaqtyq olımpıada ótkizildi. Bul Ońtústik óńirdegi hımııa salasynyń mamandaryn daıarlaýǵa sony serpin berdi. Sondaı-aq ol kisi joǵary oqý ornynyń oqytýshy-professorlar quramy men qyzmetkerleriniń 88 otbasyna jáne stýdentterge 332 oryndyq jataqhana, áskerı kafedra úshin qýatty oqý keshenin, aqparattyq tehnologııalar fakýltetiniń oqý ǵımaratyn saldyrdy. Tıimdi kadr­lyq rezervti qamtamasyz etý úshin elimizdegi talantty ǵalymdar men ǵylym jáne bilim berý salasyn uıymdastyrýshylardyń tutas bir býynyn tárbıeledi. Joǵary oqý ornynda kandıdattyq jáne doktorlyq dıssertasııalardy daıyndaý jáne qorǵaý úshin barlyq jaǵdaıdy jasady. Nátıjesinde, 1980 jylǵa qaraı ǵylymı dárejesi bar oqytý­shylardyń úlesi 56 paıyzǵa ósti.

D.Mendeleev atyndaǵy MHTI, Lensovet atyndaǵy LTI, Iva­novo hımııa-tehnologııalyq ıns­tıtýty, S.M.Kırov atyndaǵy Qa­zan hımııa-tehnologııalyq ıns­tıtýty sııaqty iri joǵary oqý oryndary ǵalymdarynyń ózara yntymaqtastyǵynyń arqasynda Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýty elimiz úshin ǵana emes, Ortalyq Azııadaǵy ınjenerlik kadrlardy daıarlaýdyń iri ortalyǵy retinde zor bedelge ıe boldy. Atalǵan joǵary oqý orny tarıhynda mundaı aýyz toltyryp aıtar eleýli oqıǵalar az emes.

Máselen, KSRO Joǵary mektep máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń josparyna sáıkes, joǵary mektep máseleleri bo­ıynsha ǵylymı-ádistemelik jumys belsendi júrgizildi. Joǵary mektep máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýty men yntymaqtastyq Joǵary mektep máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýty jáne onyń murageri – KSRO Memlekettik bilim berýdi zertteý ortalyǵynyń ǵylymı-zertteý jumystaryn úılestirý josparyna engizilgen eki ǵylymı-zertteý jumysyn tabysty júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Ǵylymı yntymaqtastyq týraly shart sheńberinde, al jarty jyldan keıin ǵylymı-zertteý jumysynyń belsendi ázirleýshisi retinde Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýty «Stýdentterdiń ózindik qyzmet tájirıbesin damytýdyń dıdaktıkalyq negizderin ázirleý. Oqytýdyń jańa (belsendi) ádisterin dástúrli ádistermen utymdy úı­lestirý negizinde oqý úderisin ońtaılandyrý ádistemesin zertteý jáne ázirleý (1981-1985)» atty ǵylymı jobasyn birlesip oryn­daýshy retinde Joǵary mektep máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń úılestirý josparyna engizildi. Bul ǵylymı-zertteý jumys nátıjesi Joǵary mektep máseleleri ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń «Teh­nıkalyq j­o­­­ǵa­ry oqý ornyndaǵy jalpy teo­rııa­lyq (oqý, sıtýasııalyq) jáne arnaıy pánderdi másele zer­deleý» atty ǵylymı-zertteý ju­mys­tarynyń sholý aqparatynda qory­tyndylandy. Sonymen qatar Bilim mınıstrliginiń Ǵylymı ádis­­temelik kabıneti jarııalaǵan «Aýdı­torııalyq sabaqtar barysynda stýdentterdiń ózindik tanymdyq qyzmetin jandandyrýdyń nysandary men ádisteri» atty ádistemelik usynymdary men konferensııa materıaldarynda jarııalandy.Osy kezeńde Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýty belsendi ádister men sıtýasııalyq oıyndardy ázirleý jáne ıgerý boıynsha kóshbasshy atandy.

Stýdentterdiń jalpylanǵan pi­kirin qosa alǵanda, ártúrli sarap­tamalyq toptyń baǵalaýy negizinde baqylaý júıesin qurýǵa baılanys­ty Joǵary mektep máse­leleri ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen birge oryndalǵan ekinshi ǵylymı-zertteý jumysyn atap ótken jón. Osy baǵytta «Oqytýshylar men olardyń basshylarynyń qyz­me­tin keshendi baǵalaý» atty (1983-1988) ǵylymı-zertteý ju­mys­tarynyń ıkemdi jáne jaqsy oılastyrylǵan kompıýterlik tehnologııasy ázirlendi, oǵan tapsyrys berýshi – KSRO Memlekettik bilim berýdi zertteý ortalyǵy. Bul rette jasalǵan DEEM-de aqparatty óńdeý men jınaqtaýdyń kompıýterlik tehnologııasy erekshe atap ótildi. Ázirlemeniń ózi, sondaı-aq OPQ keshendi baǵalaýdyń jekelegen komponentterin endirý rektordyń óziniń qatysýymen 70-jyldardyń sońynda bastaldy.

Keıingi jyldary Zeınolla Moldahmetuly qurǵan komanda óz jumysyn basqa rektorlarmen jalǵastyrdy. Úzdik dástúrler saq­talyp, únemi jetilip otyrdy. Onyń birqatary Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtynda tá­jirı­belik paıdalanýdan ótti. Al «Oqytýshy stýdentterdiń kózimen» ádistemesi elimizdegi joǵary oqý oryndary baǵdarlamasyna engizýge usynyldy.

Zeınolla Moldahmetulynyń jetekshiligimen joǵary oqý oryndary ǵalymdary hımııalyq tehnologııa salasynda birqatar zertteý men synaq júrgizdi. Osy rette aıtýly ǵalymdy fosfor salasyndaǵy keshendi máseleniń sheshimin tapqan menedjer-strateg retinde sıpattaıtyn bir mysal keltireıin.

 Bul jaǵdaı ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary KSRO men Qazaqstannyń ońtústiginde fosfor ónerkásibiniń qarqyndy damýymen baılanysty boldy. Shıkizat daıyndaý, fosfordy, fosfor qyshqylyn elektrtermııalyq alý, qaldyqtardy óńdeý jáne ekologııamen baılanysty máseleler týyndady. Osy ǵylymı saladaǵy zertteýlermen aınalysatyn kafedralardyń kúsh-jigerin jan-jaqty biriktirý qajet edi.

Ol kisi «Fosfor» Shymkent ón­di­ristik birlestiginde fosfor óndirý máselelerin birlesip sheshý mindetin qoıyp, kafedra meńgerýshilerinen ǵalymdar tobyn qurdy. Sóıtip, Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýty ǵalymdary myrysh gazynyń ornyna elektr peshterinde myrysh oksıdin qol­dana otyryp, termııalyq fosfor qyshqylyn alýdyń jańa ádisin oılap tapty. Jańa tehnologııa «Elektrtermııalyq óndirister teh­nologııasy» kafedrasynda synalyp, «Fosfor» ShО́B-te ma­quldandy jáne rezervtik márte­bege ıe boldy.

Sondaı-aq Zeınolla Moldah­metulynyń usynysymen «Hımııa­lyq óndiris mashınalary men apparattary» jáne «Elektrtermııalyq óndiristerdiń tehnologııasy» kafedrasy fosforıt sapasynyń nasharlaýyna baılanysty kólemi ulǵaıý úrdisine ıe bolǵan fosfor shlamyn qaıta óńdeý tehnologııasy men jańa termovakýýmdyq apparat jasaýǵa kiristi. Bul jumys «QazǴZI» Gıprofosfor ınstıtýtynda maquldandy.

Qazaqstanda jáne kórshiles Ortalyq Azııa elderinde jumys berý­shilermen jańa baılanys­tardy belsendi izdeı otyryp, Zeınolla Moldahmetulynyń kási­bı tájirıbesi ujymnyń kúsh-jigerin jańa ǵylymı-ádistemelik jáne zertteý ekoortasyn qurýǵa baǵyttaýǵa múmkindik berdi. Bul ónerkásiptik kásiporyndardy, qu­rylys salasyndaǵy kompanııalardy kadrlar daıarlaý boıynsha yntymaqtastyqqa tartýǵa jol ash­ty. Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtynyń 40 jyldyǵyna oraı ashylǵan ǵylymı-ádistemelik ka­bıneti ǵylymı-zertteýler júr­gizýdiń bastamashysy bolyp, osyn­daǵy joǵary oqý oryndarynyń bólimshelerindegi barlyq oqý ǵy­lymı-ádistemelik jumysty úıles­tir­di.

Sonymen qatar ǵylymı-ádis­temelik kabınet joǵary oqý or­nyndaǵy oqytýshy-professorlar quramynyń ǵylymı-ádistemelik jumysyn basqarý, tájirıbe almasý jáne pedagogıkalyq sheberlik ortalyǵyna aınaldy. Stýdentterdi tárbıeleý boıynsha ǵylymı-ádis­temelik zerthana jáne ǵylymı zertteýlerdi uıymdastyrý zerthanasy quryldy. Bul rette ǵylymı zertteý jumystarynyń alǵashqy taqyryby «Stýdentterdiń ózindik jumysy máselelerin zertteý: stý­dentterdiń ýaqyt bıýdjeti jáne aýdıtorııadan tys basqarý» dep ataldy.

Ǵylymı-ádistemelik bólim ja­­­nynan qurylǵan Oqý úderisin ǵylymı uıymdastyrý zerthanasynda stýdentterdiń ýaqyt bıýd­je­t­in esepteý ádisi ázirlendi, sonyń negizinde oqý jospary jáne ár pán boıynsha sabaq túriniń eń­bek syıymdylyǵy negizdeldi. Kes­­te­lerdi qoldaný oqý úderisin utymdy uıymdastyrýǵa jáne stý­dentterdiń ǵana emes, sondaı-aq oqytýshylardyń jumysyn josparlaýdy jeńildetýge septigin tıgizdi. Birinshi kýrs stýdentteriniń joǵary oqý ornynda oqýǵa beıimdelýin jeńildetý boıynsha qosymsha sharalar qabyldandy. Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtynda EEM úshinshi býyny ornatylyp, sonyń nátıjesinde mamandar daıarlaý sapasyn basqarýdyń keshendi júıesi ázirlendi.

Sonymen birge Zeınolla Moldah­metuly fızıkalyq jáne kolloıdtyq hımııa kafedrasyn basqaryp, stýdentter men jas ǵalymdarǵa zattyń qurylymy men termodınamıkalyq esepteýlerge arnalǵan fızıkalyq hımııanyń eń kúrdeli bólimi týra­ly dáris oqydy. Ol kisiniń bo­ıyn­da qarapaıymdylyq, izgilik, jaýapkershilik sekildi tulǵaǵa tán qabilet mol bolatyn. Bola­sha­ǵynan zor úmit kútetin jas ǵalymdardy birden tanyp, kafedra meńgerýshisi etip taǵaıyndady. Qazaqstanda kvanttyq hımııa mek­tebin qurdy. Onymen birge jumys istegen kez kel­gen adam onyń tań­ǵajaıyp energııasy men harız­masyn sezinýshi edi. Ol óz aınalasynda tıimdi jáne nátıjeli ǵalymdar tobyn jınap, olardy joǵary maqsattarǵa jetýge shabyttandyratyn erekshe qabiletke ıe boldy.

Mine, sodan beri qyryq jyldan asa ýaqyt ótti. Qazir biz aǵa býyn jetken bıikten qaraı otyryp, ǵylym men bilim salasynda talaı nátıjeli jobalardy júzege asyrǵan kórnekti ǵalym, bilikti uıymdastyrýshy Zeınolla Mol­dahmetulynyń san qyrly talanty jastarǵa ónege bolsa dep tileımiz. 

Darııa QOJAMJAROVA,

M.Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń basqarma tóraıymy – rektor