Memleketshildik pen ulttyq biregeılik

Tarıhı jadty jańǵyrtyp, jańa býyn­nyń sanasyn serpiltýge orasan zor yqpal etetin áleýmettik-gýma­nı­tar­lyq ıdeıalar, túıindi paıymdaýlar, ádisnamalyq ustanymdar, tyń tu­jy­rymdamalar kún tártibine shyqty. Ádi­letti Qazaqstan ulttyq sanany jań­ǵyr­tý sharalaryn zamana talabyna saı beıimdeýdi memlekettik mańyzdy min­detter qataryna jatqyzdy. Bul týraly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ulytaý men Túrkistanda ótken Ulttyq qu­ryl­taılarda júıeli túsindirip aıtty.

Qazir qoǵamdy memleketshildik baǵyt­ta jańǵyrtýda pánaralyq baılanys­tyń, atap aıtqanda áleýmettik-gýma­nı­tarlyq ǵylymdar túıisindegi zert­teý­lerdiń mańyzy erekshe. Tarıh pen ádebıettanýdyń sabaqtastyǵy aıasynda derekter men ádebı muralardyń kópqyrly mazmunyn, olardyń kúrdeli kezeń shyndyǵyn ashatyn astaryn, strategııalyq mazmundaǵy ıdeologııalyq uǵymdardy halyqqa jetkizý men nasıhattaý – búgingi ǵylymnyń basty talaby.

Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin tarıhymyzdyń «aqtańdaq betterin» qaıtadan qaraý múmkindigi týdy. HH ǵasyrdyń 90-jyldarynan beri gýma­nı­tar­lyq ǵylymnyń jańa talabymen eltaný, tulǵataný, murataný aıasynda saıası elıta qyzmetin, ulttyq órkendeý isterin zertteıtin bastamashyl ǵalymdar toby qalyptasa bastady.

Gýmanıtarlyq ǵylym ókilderi, sonyń ishinde tarıhshylar men ádebıet­taný­shy­lar (ádebıet tarıhy) osy máse­le­lerdi zerttep, talaı qundy derek­ter­di, má­tinderdi ǵylymı aına­lym­ǵa engizip, tyń tujyrymdamalar usyndy. Osy izdenis ǵylymı mekteptiń irgesin qalaý­ǵa negiz boldy. Sondaı bastamashyl ǵalymdar qatarynda otandyq alashtaný mektebiniń kórnekti ókili, UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Mámbet Qoıgeldıev, áıgili ádebıettanýshy-ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Tursyn Jurtbaı, Tarıhshylar ulttyq kongresiniń tóraǵasy, UǴA akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Erlan Sydyqov, UǴA akademıgi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Dıhan Qamzabekuly, tarıh pen ádebıetti zertteý baǵdarynda eleýli jumystar tyndyrdy. Atalǵan ǵalymdardyń uzaq jylǵy ǵylymı zertteýiniń nátıjesi bir-birimen tarıhı sabaqtastyqta órbigen jáne ǵylym keńistiginde ózara baılanysty. Ol – «Ulttyq sanadaǵy memleketshildik pen biregeılik: tarıhı jáne ádebı zertteýler» sıkli. Atap aıtsaq, akademık Mámbet Qoıgeldıevtiń «Alash qozǵalysy. 1-kitap» (Zertteý. Tolyqtyrylǵan ekinshi basylymy. Almaty: «Mektep» baspasy, 2021. – 480 b.), «Alash qozǵalysy. 2-kitap» (Zertteý. Almaty: «Mektep», 2017. – 656 b.), «Qorǵansyzdyń kúnin keshkender» (Monografııa. Almaty. «Arys», 2019. – 304 b.), «Qııanat anatomııasy» (Zertteý. Almaty: «Arys», 2020. – 360 b.), professor Tursyn Jurtbaıdyń «Besigińdi aıala!..» (Zertteý. Astana: «Folıant», 2023. – 505 b.), «Ýaqytsyzdyq. Jetisýdaǵy kóterilis tragedııasy» (Zertteý. Astana: Ulttyq akademııalyq kitaphana, 2019. – 286 b.), «Dárilqarap [Abaıdyń syrtqy álemi: ádebı-salystyrmaly taldaý]» (Nur-Sultan: «BıKa», 2021. – 315 b.), akademık Erlan Sydyqovtyń «Rossıısko-kazahstanskıe otnoshenııa na etape stanovlenııa totalıtarnoı sýperetnıcheskoı derjavy» (Monografııa. Semeı, 2010. – 298 s.), «Jambyl» (Issledovanıe. Moskva: «Hýdojestvennaıa lıteratýra», 2015. – 368 s.), «Qunanbaı áýletiniń tarıhy» (Zertteý. Nur-Sultan: «Alash­orda» qoǵamdyq qory, 2021. – 400 b.), «Ahmet Baıtýrsynov – ýchıtel nasıı» (Issledovanıe. Moskva: «Hýdo­jest­vennaıa lıteratýra», 2022. – 192 s.), akademık Dıhan Qamzabekulynyń «Alashtyń rýhanı tuǵyry» (Zertteý. Astana: «El-shejire», 2008. – 360 b.), «Alash arqaýy» (Zertteý. Almaty: «Qazaq ensıklopedııasy», 2017. – 408 b.), «Túrki alqasy» (Zertteý. Nur-Sultan: «Alashorda» qoǵamdyq qory, 2021. – 392 b.) eńbekteri.

Bári de – mádenı-rýhanı, ǵylymı-zııatker qaýym jıi paıdalanatyn kitaptar. Atalǵan avtorlar monografııalary men zertteýleriniń basty arqaýy – tól tarıhymyzdan bastaý alatyn memleketshildik qundylyqtardy ulttyq sanada qaıta jańǵyrtý, ony qazirgi eldiń rýhanı damý úderisine úılestirý. Sonymen birge HIH-HH ǵasyrdaǵy tulǵalardyń, memleketshil qozǵalystardyń búgingi ulttyq biregeılikti saqtaýǵa áser-yqpalyn baıyptaý. Bul qundylyqtyń eki qyry bar. Birinshi – ulttyq sana-sezimniń tereńdigi men aýqymyn keńeıtý. Ekinshi – ulttyq bolmystyń ózegin saqtaı otyryp, zamana aǵysyna qaraı elge paıdasy tıer sıpattaryn damytý.

Alashtanýshy-akademık Mámbet Qoıgeldıevti ǵylymı orta óte jaqsy biledi. Onyń eki kitaptan turatyn monografııasy – ult-azattyq Alash qozǵalysyn keshendi zerttegen irgeli ǵylymı eńbek. Alash qozǵalysy – sovettik ıdeologııa qarastyrýǵa tyıym salyp, jetpis jyl boıy qozǵaýsyz kúıde qalǵan taqyryp. Mámbet Quljabaıuly – kezinde (1991 jyl, qarasha) Joǵarǵy keńes janynan qurylǵan «Sovettik reformalyq ózerister men saıası repressııaǵa baǵa berý komıssııasynyń» múshesi retinde Qazaqstan, Reseı arhıv qorlaryndaǵy «asa qupııa» degen belgi soǵylǵan qujat­tyq materıaldaryn qarastyrǵan ǵalym.

«Alash qozǵalysy» eńbeginde tarı­hılyq zertteý ádisine súıenip, al­ǵashqy ult zııalylarynyń qalyptasý kezeńin, derbes saıası-áleýmettik kúsh retindegi qyzmetin, otarlaýshy júıe aldynda ult múddesin qorǵap, memle­ket­tilikti jańǵyrtý isine deıin kóte­ril­genin alǵash ret egjeı-tegjeıli zerdeledi. Monografııanyń ózekti ustanymy: alǵashqy zııalylar býynynyń qalyptasýyn qazaq ómirimen tutas birlikte qaraý qajet.

Akademık M.Qoıgeldıevtiń usynǵan eńbekterinde XX ǵasyr basyndaǵy otarlyq ezgidegi Qazaqstannyń azattyǵy úshin tarıh sahnasyna kóterilgen ulttyq ıdeologııa men zııalylyq áleýeti qazaq jerin otarlaýshy kúshterdiń menshigine birjola ótip ketýden, qoǵam men jas urpaqty ulttyq negizden qol úzýden saqtap qaldy. Ǵalym ulttyń XVIII-XX ǵasyrlarda júrip ótken jolyna taldaý jasap, erkin damý jolyna túse almaý sebebin qarastyrady. Alashtyń ult ómiri ishki suranystaryn qana­ǵat­tandyra alatyn ózgerister ja­saý­ǵa daıar reformatorlyq áleýetin dáleldeıdi.

M.Qoıgeldıev ultshyldyq usta­nym jalpy qazaq qoǵamdyq oıyna tán aǵym bolǵanyna toqtalyp, ol A.Baıtursynuly, M.Dýlatuly, M.Ju­mabaev, J.Aımaýytuly, M.Áýezov shyǵarmashylyǵynda konseptýaldy sıpat alǵanyn saralaıdy. Alash býyny ustanǵan ultshyldyq ustanymnyń kúrdeliligin de, ómirsheńdigin de kórset­ken «Alqa» jáne QazAPP, Áýezov pen Músirepov, Áýezov pen Muqanov ustanymdary baıyptalady. Avtor úshin «Qııanat anatomııasy» – ulttyq damýdy toqyratqan «emıssarlar ınstıtýty», «vaınshteın sındromy». Ol naqty tarıhı faktilerge súıenip, bul basqarý ıns­tıtýty men teorııasymaq ustanymnyń Qazaq eliniń ómirine qanshalyqty zardapty bolǵanyn kórsetedi.

Sıkldi jumysta osynyń bári bú­gingi memleketshildik pen ulttyq bire­geılik izdenisterge sabaq bolatyny ba­ıyptalǵan. Áýezovtaný, abaıtaný, qunanbaıtaný salasynda jemisti eńbek etip júrgen Tursyn Jurtbaıdyń «Besi­giń­di aıala!» atty monografııa-essesi uly jazýshy Muhtar Áýezovtiń ómiri men shyǵarmashylyq psıhologııasyn zerdeleýge arnalǵan. «Ýaqytsyzdyq. Jetisýdaǵy kóterilis tragedııasy» zert­teýinde M.Áýezovtiń «Qıly zaman» shyǵarmasy aıasynda kórkem mátin arhıv materıaldarymen, epıstolıarlyq jáne ómirbaıandyq málimettermen salystyryla taldanǵan. 1916 jylǵy dúrbeleń burynǵy memlekettilik týraly ıdeıany halyq jadynda jańǵyrtqan jarqyn kezeń bolǵanyn dáleldeıdi.

Avtordyń «Dárilqarap (Abaıdyń syrtqy álemi: ádebı-salystyrmaly taldaý)» atty zertteýi de – tarıh jáne tulǵa týraly azat oıdyń kórinisi. Munda ǵalym aqynnyń «dar-ýl harb» sózine salǵan maǵynasyn qara sózinde jazylǵan tarıhı kezeń turǵysynan jan-jaqty saralaıdy. Patshalyq Reseıdiń qazaq jerin tolyq jaýlap otarlaýy «dar-ýl harb» sóziniń maǵynasyna syıdyrylǵan. Osy tarıhı kezeńde qazaq etnosynyń jeke ult, jeke biregeılik retinde ómir súrýiniń ózi ózekti máselege aınalǵan-dy. Avtor tujyrymynsha, Abaı qazaq halqyn musylman dástúrin saqtaý men nyǵaıtý arqyly, álemdik órkenıetpen belsendi yqpaldasý arqyly táýeldi jáne quqyqsyz jaǵdaıdan shyǵarýǵa bolatynyn tuspaldaǵan.

Akademık Erlan Sydyqov Semeıdiń Alash kezeńin, Abaıdyń tulǵalyq aınalasyn zerttep, Shákárim týraly dara ensıklopedııaǵa bas redaktor bolǵanyn, Máskeýdiń «JZL» serııasymen Shákárim, Qunanbaı týraly kitaptar shyǵarǵanyn ǵylym álemi edáýir biledi. «Rossıısko-kazahstanskıe otnoshenııa na etape stanovlenııa totalıtarnoı sýperetnıcheskoı derjavy» atty monografııasy HH ǵasyrdyń II shıregindegi qazaq-orys qarym-qatynasy turǵysynan qazaq tarıhyndaǵy eń qaıǵyly kezeń qarastyrylady. Totalıtarlyq keńestik júıeni nyǵaıýy men damýyna tán úr­dister jańasha zerdelengen. Birtutas ımperııalyq derjava sheńberinde etnos­tardy birizdendirý eksperımentiniń sebep-saldary baıyptalǵan. Alashty joıǵan bolshevıktik bılik júıesi tu­syn­daǵy ekstremaldy jaǵdaıda et­nos­tyq sanattaǵy ómir súrý men saq­talyp qalýdyń áreketi – musylman ult­tyq kommýnızm qubylysy bolǵany zert­telingen. Biraq kommýnıstik kóz­qarasyna qaramastan, ult qaırat­ker­leri tap jaýy dep jarııalanyp, Alash zııalylarymen qabat joıyldy. E.Sydyqov osy tragedııanyń astaryna úńiledi.

Osy avtordyń «Jambyl» atty ǵylymı-tanymdyq eńbegi – muraǵattyq derekter negizinde jazylǵan qundy týyndy. Eńbekte Jambyldyń jeke taǵdyryn, keńestik dáýir men shyǵarmashylyq izdenis, daǵdarys sabaqtastyǵyn ashatyn málimetter de bar. Halyqtyń da, bıliktiń de aýzynan túspegen Jambyl Jabaev ómiri qundy tarıhı derekter, túrli sıpattaǵy tarıhı materıaldar negizinde qarastyrylǵan. Eńbekte aqyn tragedııa­sy da aıtylady, onyń aınalasyndaǵy tulǵalar men qaıshylyqty oqıǵalar da sóz bolady.

Erlan Sydyqovtyń «Qunanbaı áýle­tiniń tarıhy» atty kitaby qazaq hal­qy­nyń tarıhynda tereń iz qaldyr­ǵan eleýli tulǵanyń ómirin zertteý­ge arnalǵan. Qunanbaı men onyń urpaqtarynyń ómiri men qyzmeti, eń qıyn kezeńdegi taǵdyr talqysy kórsetilgen. Tarıhı-ómirbaıandyq zertteýde ǵalym jeke tulǵanyń proeksııasy arqyly ýaqytty jáne tarıhı oqıǵalar tizbegin ańǵartyp otyrady. Qunanbaıdyń talaby, qaırat­ker­ligi, tegeýrini, dıplomatııasy, izgiligi Qudaıǵa degen tereń seniminen jáne halqyna qyzmet etýge degen paryzynan týyndaǵany aıqyndalady. Qunanbaı – úlken áýlettiń ıesi, Abaıdyń ákesi, Shákárimniń atasy, endeshe olardyń qalyptasýyna úlken áser bergen tálimger. Ol óz urpaǵyna aǵartýshylyq sıpattaǵy ıslamdy ǵana sińirmedi, sonymen birge uly Halıolladan bastap eýropalyq bilim de berdi. Osylaısha, dástúrli tárbıe men bilimde qalyptasqan kanondar júıesin ózgertkeni zertteýde jan-jaqty dáleldenedi.

Tarıhshy E.Sydyqovtyń «Ahmet Baıtýrsynov – ýchıtel nasıı» atty kitaby ult ustazynyń jańasha sıpattaǵy ǵumyrnamasy men onyń patshalyq Reseı, Alash qozǵalysy, Alashorda úkimeti, keńes ókimeti tusyndaǵy ómiri men qyzmetiniń keıbir tustaryn jańa qyrynan ashýǵa qurylǵan. Zertteýde Ahmet Baıtursynulynyń ómiri men taǵdyry HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń bas shıregindegi ult zııalylarynyń azattyq kúresi aıasynda qarastyrylady.

Ortaq ǵylymı sıkldegi akademık Dıhan Qamzabekulynyń eńbekteri – «Alashtyń rýhanı tuǵyry», «Alash arqaýy», «Túrki alqasy» alash­ta­ný­shy­­larǵa tanymal kitaptar. Avtor HH ǵa­syrdyń basyndaǵy ádebı-tarı­hı úderistiń negizgi baǵyty sol kezeń shyn­dyǵy men suranymynan týyndaǵanyn dáleldeıdi. Bul shaqta otarlanǵan eldi serpiltýge jumylǵan ulttyq qoǵamdyq-saıası qozǵalys pen ádebı-rýhanı áleýetti kúshtiń bir­tutasqany baıqalǵanyn baıyptaıdy. Alash­tyń rýhanı tuǵyryn tarıhı-ádebı úderistegi Aǵartýshylyq kezeń aıqyn­da­ǵanyn zerdelep, onyń aýqymyn «HIH ǵasyrdyń 60-jyldarynan HH ǵasyrdyń 30-jyldaryna deıin jetpis jylǵa jýyq sozylady» dep esepteıdi. Muny bir-birimen baılanystaǵy úsh kezeńin dáleldep, ádebı mátinderden mysal keltiredi.

«Alash arqaýy» kitabynda alashtaný­dyń tarıhı-tanymdyq baǵytyn (tyń máli­metterdi, derek kózderin tabý, júıe­leý jáne keshendi zerdeleý; HH ǵasyr basyn­daǵy ult oıanýyn álemdik saıası úderister aıasynda qaraý), tildik-ádebı zertteýler baǵytyn (kórkemóneri men til-ádebıet zertteýlerin ǵylym zárýlikteri turǵysynan zerdeleý; túrki dúnıesi rýhanı damýyndaǵy ult tili, ult ádebıeti ereksheligin qarastyrý), dúnıetanym, dinı ustanym, mádenıettaný baǵytyn (fılosofııa, psıhologııa, dintaný máse­lelerin jádıtshildik, túrikshildik, ortaq tarıhı-mádenı keńistik aıasynda zertteý) baıyptaıdy.

«Túrki alqasy» zertteýinde avtor HH ǵasyr basyndaǵy qazaq tulǵalarynyń murasyna silteme jasaı otyryp, olardyń Reseı ımperııasy aıasynda túrkilik serpiliske úles qosqanyn, dúmdi qaıratkerler tujyrymyn keń nasıhattaǵanyn dáleldeıdi. Eńbekte jádıtshilerdiń bastaýy retinde ál-Marjanı, I.Gasprınskııdiń qoǵamdyq-saıası qyzmeti, tujyrymdamalary, murasy taldanady. D.Qamzabekuly Ismaıldyń «Orys musylmandyǵy», «Orys - Shyǵys kelisimi» eńbekterin tuńǵysh ret qazaq tiline aýdaryp, musylmandyq Shyǵys pen Túrki dúnıesiniń qorǵanys úshin soqqan ımandylyq qamalyna jalǵasqan Á.Bókeıhan, A.Baıtursynuly bastaǵan qazaq qaıratkerleri qamalynyń mán-mazmunyn saralaıdy.

Tutastaı alǵanda, atalǵan tórt ǵa­lymnyń bir baǵyttaǵy ózekti zertteýler toptamasy ádiletti Qazaqstannyń mem­le­ket­shildik pen ulttyq biregeılik bastaýlaryn tereń baıyptaýdy kózde­gen qazirgi mádenıet, bilim-ǵylym baǵy­tyn­daǵy jobalaryna mol septigin tıgizeri sózsiz.

Joǵarydaǵy dálelderdi alǵa tarta otyryp, «Ulttyq sanadaǵy memleket­shil­dik pen biregeılik: tarıhı jáne ádebı zertteýler» atty ǵylymı jumys­ta­rynyń sıkli úshin elimizge belgili ǵa­lymdar Mámbet Qoıgeldıev, Tursyn Jurtbaı, Erlan Sydyqov, Dıhan Qamzabekuly Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń A.Baıtursynuly atyndaǵy gýma­nı­tarlyq ǵylymdar salasyndaǵy mem­le­kettik syılyǵyn alýǵa laıyqty dep sanaımyz.

Altynbek Nýhuly,

UǴA korrespondent-múshesi