Aspan perzenti

«Sen qulasań, qazaqtyń dańqy qulaıdy!..»

Bir aılyq eńbek demalysymnyń jyldam aıaqtalǵanyna tańǵala, tańdana júrip Almatyǵa oraldym. Qyzmetime kiristim.

Bul kezde ekinshi týrǵa shyqqan... Qy­zylorda oblysy boıynsha №44 saılaý okrýginen Parlament Májilisiniń de­pý­tat­tyǵyna kandıdat Toqtar Áý­bá­ki­rov bir aptalyq zańdy úzilis-de­ma­­lysyn paı­­da­lanyp, Astanaǵa, úıine at­tanyp ketken-di.

Eńbek demalysymnyń naǵyz «saıa­sı tartystyń» ortasynda ótkeninen ha­bardar bolǵan basshylyq meniń kóńilimdi demep, óz aýzymnan estigen «ádi­letsizdikterge qur bas shaıqap» qana qoı­mapty...

Tús aýǵan mezgil edi. Eki betiniń ushy árdaıym alaýlap júretin «Tele­stan­salarǵa Jer serikteri arqyly baǵ­darlama taratý jobasynyń» bas me­nedjer-jetekshisi ári ofıstegi qyz­mettik uıymdastyrý sharalaryn sheshýde aldyna jan salmaıtyn Olga Groznaıa men otyrǵan ústeldiń basyna tótennen tóne keldi. Daýysy ádettegideı sańqyldap tur. Kúlkisi jarqyn.

Tegi – nemis, shyraıly Shymkenttiń qyzy emes pe (qazir otbasymen Mıýnhende turady), Olıanyń birshama emosııalyq ny­shandaǵy táp-táýir qazaqshasy da bar­shylyq edi.

– Take, koıshı endıı... basyn koter! Est horoshıe novostı!

Ázilimiz de, kásibı turǵydaǵy áńgi­me­miz de tez jarasatyn áriptesim qandaı tosynsyımen jetip kelgenin men qaıdan bileıin, ádettegideı murnyna sý jetpeı júretin ózimizdiń «oı-hoı, shirkin, Olıa» emes pe:

 – Aıta ber, qulaǵym sende... – dedim qulyqsyzdaý.

Olıadan «á degende» estip-bilgenim, AQSh-tyń Memlekettik departamentinen taban aqy, mańdaı terimiz úshin aı sa­ıyn jalaqy alyp otyrǵandyqtan da bizdiń «Internıýs» jýrnalısteriniń depýtattyq bul saılaý naýqanynyń barysynda zań talaptaryna sáıkes «Halyqaralyq baıqaýshy» mártebesin atqarýǵa quqy bar kórinedi. «Oı, oı, oı... osy sary qyzdyń tappaıtyny joq!» «Qysqasy, erteń Qyzylordaǵa ushasyń! №1500 «Halyqaralyq baıqaýshy» kýá­li­gine Qazaqstan Respýblıkasy Or­talyq saılaý komıssııasynyń tóra­ıymy Zaǵıpa Balıeva qol qoıdy. Ol kýálik búgin Astanadan Qyzylordaǵa jetkiziledi, sondaǵy oblystyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy ony saǵan saltanatty túrde tabystaıdy. Suraq bar ma? Joq bolsa, ǵaryshkerdi depýtat etpeı, «Internıýske» oralýshy bolma!»

«Al kerek bolsa!..» Qýanǵannan ornymnan atyp turyp, qazaqshalap «Aýzyńa maı, astyńa taı, ústińe shapan, Ol-l...» dep sýdyrata jóneldim. Qazaq tiline qushtar Olgaǵa óz tarapymnan lıngvıstıkalyq qoldaý-kómegim bul. Osyndaı qazaqsha «terme-tirkesterdi» ol jadynda tez saqtaıdy...

Jarqyldaǵan jaqsy habarshym «Solaı, Take... baı, ba-aı...» dep, esikten asyǵys shyǵyp bara jatty. Bilemin. Basynan asqan basqa da jumysy bar. «Rahmet. Oı, Ol-lıa!»

Mine, men sóıtip... «saıası maıdan shebine» qaıta oraldym. Qyzylordaǵa! Bul joly kádimgi OSK-niń ózi atap turyp, qujattap bergen bes batpan «salmaǵym» bar!

Toqtar aǵamyz áskerı adam, kez kelgen tosyn jańalyqty strategııalyq tur­ǵy­dan saralap qabyldaıdy. Moınyma ilip alǵan túıeniń tabanyndaı 2004 jyldyń 1 qarashasyna deıin jaramdy degen jazýy bar, mór basylǵan «Ha­lyqaralyq baıqaýshy» sertıfıkatyn kórip, onyń maıda jazýlaryna deıin kózildiriksiz súzip oqyp, arqa-jarqa kóńilmen arqamnan qaqty. «О́te durys boldy. Qyzmettegi basshylaryńa túsinistik tanytqany úshin rahmet! Anaý «Mersedes» kóligiń de, júrgizýshiń de da­ıyn, soǵan otyr da, iske kiris...» dedi. «Joq, Toqtar aǵa, «Mersedeske» ózge kómekshilerińiz mine bersin! О́zińiz bilesiz, meniń «jetilik» «Jıgýlıim» bar ǵoı», dedim kúlip. Meniń «Egemen Qazaqstan» gazetiniń baıyrǵy tilshisi ekenimdi Toqtar aǵam bilmegende kim biledi? Gazettiń Qyzylorda oblysy boıynsha qazirgi menshikti tilshisi Serik Pirnazarmen jastyq shaqtan, QazMÝ-dyń jýrfaginiń 1-kýrsynan dospyz. Qurdaspyz, syılaspyz. Birinshi týrda-aq «Mersedesti» neǵylasyń, zýyldap ózimizdiń «jetilik» turǵanda. Qoldy-aıaqqa turmaıtyn óte qaǵilez júrgizýshimiz bar. Kúni-túni kábıneden túspeı minseń de, seniki!» dep qolqa salǵan Serik dosymnyń márttiginen Toqtar aǵam habardar. «Jaqsy» dep qasyn kerip qoıdy da, kenet, ádettegideı, kúrekteı qolyn silkı kóterip, «otyr» dep qarsy turǵan oryndyqty nusqady. Otyrdym. Sosyn: «Almatyǵa qalaı baryp qaıttyń, issaparyń uzaryp ketti, ondaǵy úı-ishiń, bala-shaǵań qysylyp qalmaı ma? Ne kerek, maǵan eskert...» degen sekildi turmystyq taqyrypty qaýzap qoıýdy bul joly da umytpady. Shirkin, Toqtar aǵa!.. «Toqtar aǵa, meniń «tylym» týra sizdiń «tylyńyzdaı» berik, ýaıymdamańyz... Aıtyńyzshy... ekinshi týrdy biz qaıtkende de... alamyz ǵoı?» «Alla qalasa, alamyz, biraq... jaǵdaı qıyn! Kúresemiz, kúresesiń... Alǵa!» dep kúlimdegen aǵamnyń júzinen áldeqandaı aıtylmaı turǵan bir oıdyń ushqynyn baıqap qalǵandaı boldym. Sezdim...

Qaı saılaý ýchaskesine baraıyq, jergilikti jerde mártebesi de, bedeli de zor «Egemenniń» menshikti tilshisi emes pe, Serik Pirnazardy jurt quraq ushyp, qushaq jaıyp qarsy alady. Meniń moı­nymdaǵy júkti de kádimgideı jeńil­detip qoıdy. Átteń, tek... Sekeńniń serigin tanystyrǵanda áńgimeni: «Bul kisi Astanadaǵy OSK kýálik bergen Ha­lyqaralyq baıqaýshy, amerıkalyq meke­mede qyzmet isteıdi, jýrnalıst... Ýchas­keniń qazirgi ahýalyn tekserýge keldi, jaǵdaı qalaı bolyp jatyr?» dep áriden bastaıtynynan yń­­ǵaı­syzdanamyn... Qybyjyqtap qalamyn. О́ıt­keni «amerıkalyq bolǵym kel­meı­di...» Sekeńniń de kózi ashyq azamat qoı, ara-tura «moınyńdaǵy salbyrap turǵan kýálikten nesine uıalasyń» dep qoıatyny bar.

Qyzylordanyń «Tıtov» jáne «Ga­garın» degen eki mekenjaı aýmaǵy bar-tuǵyn. Baıqońyr aılaǵy taıaý, ǵaryshkerlerge qatysty qoıylǵan kóshe ataýlary shyǵar! Japa-tarmaǵaı daýys sanaý júrip jatqan kez... Sol eki ǵaryshker atyndaǵy aýmaqtyń qaısysy ekeni esimde joq, retine qaraı bir mektepte ornalasqan saılaý ýchaskesine kire qaldyq. Jurt is ústinde. Qaýyrt. Sekeńniń tóbesi kóringennen bólme toly kisi ózimsinip, bizdi buryshta jaıý­ly turǵan dastarqanǵa, shaıǵa sha­­­qyrdy. Sekeńniń de kózi qyraǵy, úlken ústelge enteleı jaıǵasyp alyp, bıýl­le­tenderdi asyǵys suryptap jatqan et­jeńdi kelinshekke jaqyndaǵany sol, daýysy ózgeshe shyqty. «Oý-ý... jeńeshe, mynaýyńyz ne endi, tapa tal túste kóz­boıaýshylyq jasap, menimen birge Ha­lyqaralyq baıqaýshy júr, Amerıka Qurama Shtattarynan... Uıat emes pe? Áı... beri kelshi!»

«Jeńeshemiz» mektep dırektory bolyp shyqty, bıýlletenderdi aldyn ala óz qalaýynsha suryptap otyrǵan ǵoı. «Al kerek bolsa?» Is-qımylyn toqtatyp, Serikke emes, maǵan nazar aýdarǵan «jeńeshe-dırektor» kenet lám dep aýyz ashpastan, otyrǵan jerinde oryndyqtan edenge «gúrs» etip, aýdaryldy da tústi...

– Sý, sý shashyńdar betine... Músátir spırti bar ma?

– Oý, «Jedel járdemge» tezirek telefon soqsańdarshy!..

– No-shpa bar ma, no-shpa...

El abyr-sabyr bolyp ketti.

«Dırektor-jeńeshe» esin jıǵanda, «esh­teńe kórgenimiz joq, eshteńe bilgenimiz joq» degen «málimdememizdi» jan-ja­ǵymyzǵa daýystap estirtken kúıi, Sekeń dosymyz ekeýmiz «apatty aımaqtan» aqyryndap qana basyp, «Jedel járdem» dárigerleriniń izimen tez sytylyp syrtqa shyqtyq. «Dırektordyń júreginiń talmasy ustap qalatynyn men qaıdan bileıin?» dep Serik aqtalyp jatyr. Sodan, biz de «esimizdi jıyp» budan bylaı qaı ýchas­kege kirsek te «baıqaýshy» ekenimizdi aıtqanmen, «kúıip ketse de AQSh-yn» aıtpaıtyn bolyp kelistik Sekeń ekeý­miz. Alaıda batyl baıqaýshylyq baǵy­ty­myzdan qaıtpadyq, úmitker shtaby men saılaý ýchaskeleri arasyn dańǵyl jol ettik. Qyraǵy júrdik.

Syr eli, jyr eli emes pe! Tereń­ózek­tegi kezdesý barysynda jergi­likti aqyndar tógildirip-tógildirip jyr oqydy. Batyrdyń rýhyn kóteretin uranǵa bergisiz ýytty sózder aıtty-aı. Ha­lyq eki bastan batyr jaǵynda edi, tuńǵysh ǵaryshkerine degen qurmeti erekshe edi: «Aı – ortaq, kún – ortaq, elinen shyqqan – er ortaq!» «Sen qulasań, qa­zaqtyń dańqy qulaıdy!» Soǵan da qaramastan ǵaryshker-úmitkerdiń áýel­degi «...jaǵdaı qıyn. Kúresemiz, kúresesiń... Alǵa!» degeni aıdaı keldi. О́ıtkeni halyq qalaǵanymen, Astana... Tuńǵyshtyń bolǵanyn qalamaıtynyn ashyqtan-ashyq baıqatyp aldy! Naǵyz saıası shıelenis bastaldy!.. Astana da, Astana arqalandyrǵan qalanyń burynǵy ákimi de bul saılaýda eshkimge «jol bermesine» senimdi edi! Biraq...

...Qyzylordanyń ór halqy sertinen taımady. Sózinde turdy.

Sol saılaýda «Qazaqtyń dańqyn qulat­paı, saqtap qaldy!» Ǵaryshker Toqtar Áýbákirov Májilis depýtaty atandy.

Keshki jańalyq jáne Kennedı

Atoı salǵan keshki aqparat-jańa­lyqtyń aptyǵy kópke deıin bir basylmady. Jan-jaqtan úzdiksiz soǵylǵan qo­ńyraýlar, tipti, uıaly telefonymnyń keý­desin qyzdyryp jiberdi...

«Tuńǵysh ǵaryshker oppozısııalyq partııanyń qatarynan shyǵypty...» «Toqtar Áýbákirov budan bylaı Prezı­dentpen birgemin depti...» Jelsóz daýylynyń saıabyrsyp, basylǵanyn taǵatsyzdana kúttim.

Al endi... Iá, al endi áýe tolqynynda taraǵan resmı aqparatqa súıeneıik: «Memleketimizdiń bolashaq damýy men gúldenýi úshin men Prezıdentimiz júrgizip otyrǵan saıasatty qoldaımyn». Toqtar Áýbákirovtiń óz aýzynan, teledıdardan nyqtap aıtqan bar sózi osy!..

Jeńil kúrsindim...

Bul Toqań, Er Toqtar ámanda ádilettiń aq týyn jalaýlatyp kótergen jalyndy azamat emes pe? Jalǵan sóıleı almaıdy. Jaltarýdy bilmeıdi. Aqıqatyn aıtady. Qoltyǵynan demeýshiler ózderi jetkize almaǵan halyqtyń kókeıinde júrgen ashy zar men bes batpan muńdy batyrdyń aýzyna salyp berip turdy... Bul kezde Toqtar Áýbákirovtiń ózi de saıasattyń ot-sharpýynyń ishinde kúıip-janyp júrgen. Pikirler plıýralızminde Memleket basshysynyń «janyna tıetindeı» aqıqat pen ádilet sózderin jarııaly túrde taısalmaı ashyq aıtyp, pikirsaıys beldeýleriniń birqatar «bıikterinen» asyp úlgergen...

Iá, men ǵana emes, kúlli el, kúlli qazaq osy keshte jeńil kúrsingendeı edi.

Toqtar Áýbákirov – bylaısha aıt­qan­da, halyqtyń sanasynda avıasııa salasyndaǵy teńdessiz erligimen, qaıt­pas qaısarlyǵymen saqtalǵan azamat. Biregeı tulǵa. Maqtanyshy. Súıiktisi. Tuńǵysh ǵaryshkeri... Halyq onyń saıasatqa aralasýyn, ashyǵyn aıtaıyqshy, el basqaryp otyrǵan Prezıdentpen teketireske ba­rýyn qalamady. Saıasattan saqtandyrdy. Qaýiptendi... Endeshe, osy keshte olar «úh» demegende, kim «úh» deıdi? Jana­shyr­lardyń Toqtar Áýbákirovke degen keremetteı qurmetin meniń óz basym da osy keshte, shyn máninde, óte qatty sezingendeı edim. Batyrdyń keshki aqparat aıdynyndaǵy tosyn qadamyna qatysty halyqtyń myna qoldaýyn, pák kóńilin alyp-ushyp Astanaǵa, ózine jetkizgim-aq kelip barady... Sabyr etemin, aıtqyshtardyń aptyǵy basylsyn deımin...

Úı telefonyna qońyraýlatqan sek­senniń seńgirinen asqan Pansatbek esimdi qaıynatam eken. Qarajaıaý kisi emes. Qyryq jyldan astam mektep dırektory qyzmetin atqarǵan, ákesinen Stalıngrad túbindegi shaıqasta aıyrylǵan, erte eseıgen, ómirdiń ashysyn da, tushysyn da bir kisideı kórgen búgingi salıqaly dana qarııa. Jańadan qosylǵan qajylyq ataǵy jáne bar. Aýzyn ashsa, aldymen «aınalaıyn» sózi shyǵatyn atam «E, aınalaıyn Toqtardyń bul isin júdá qoldaımyn. E, aınalaıyndy... halyqtyń ulyn osynshama qorlaýǵa bola ma, aıtshy óziń, ári tartyp, beri tartyp... janyna tıyshtyq bermedi ǵoı túge. Jalǵyzdyń jalǵyzyn alaqanyna salyp, qaq-soqqa jolatpaı, keıingi urpaqqa úlgi qyp úkilep qoısa bolmaı ma? О́zi kózi tiri bir-aq batyr ǵoı! Prezıdenttiń janyna qaıta barǵanyn qup kórip otyrmyn», dep baryp toqtady.

 Atammen kezdeısoq habarlasqan keıbir sátimizde «Toqtar batyrdyń aýzynan oqys shyqqan sózi ózine oq bop tıip júrmese eken» deıtin janashyrlyq qaýpin talaı estigenmin, túsinetinmin. Atam ǵana ma eken, batyrǵa kóńili jy­ǵyl­ǵan aınaladaǵy barsha qaýym osylaı «shyr-shyr» etip qalatyn-dy. Eskiniń kózi emes pe, bul joly da atam oıyn túgel aıtyp bitkenshe sózin bólmeı tyńdadym. Baıqaımyn, ishindegisin aq­taryp bolǵan soń, atamnyń da tynysy keńip qalǵandaı. «О́te durys aıtasyz, ata...»

«El aıaǵy basylǵan kezde» Astanaǵa aqyry telefon shaldym...

«Iá, teledıdardan ne kórdiń, bary sol», dedi batyr aǵam. Daýysy ádettegideı qatqyl, biraq bir qalypty. Demek jú­rek qaǵysy ornynda. «Sen qalaı oı­laısyń? Halyq ne deıdi?» Atamnyń «E, aına­­laıyn...» dep bastaǵan sózin túp-túgel, keshki jańalyqtan keıingi ózime uıaly telefonynan soǵylǵan barlyq qońyraýshynyń sóziniń sólin syǵyp, meılinshe qysqa jetkizdim. «Aldyńǵy urpaq atamnyń qatary, keıingi urpaq meniń áriptesterim, zamandastarym sizdiń bul sheshimińizdi qoldaıdy. Árıne, men de solardyń sapyndamyn, qysqasy... bárimiz – bir, halyq – bir» degendi ázil aralastyryp qosyp qoıdym.

Arada eki aptadaı ýaqyt ótti. Asta­nada, aǵamnyń mekenjaıyndamyn.

– Osy oqıǵadan soń Prezıdentpen kezdestińiz be?

– Iá... Bir jıynda, kópshiliktiń arasynda edim, ol kisi maǵan sonadaıdan ádeıi moınyn buryp: «...Jumys taptyń ba?» dedi. «Joq...» dedim. «Mende de jumys joq...» dep jalt burylyp ketti. «Saǵan bere qoıatyn dál qazir mende de qyzmet joq» degeni shyǵar dep uqtym.

Biraq sol kúnniń ertesine-aq «Qa­zaq­stan temir joly» kompanııasyna Toqtar Áýbákirovti tóraǵanyń orynbasary qyzmetine taǵaıyndaý týraly Pre­zıdenttiń nusqaýy túsipti. «Oryn­basarlyq óte úlken laýazym, sala­lyq jaýapkershiligi de basym, men múm­kin bolsa tóraǵaǵa avıatasymaldaý isi jóninen keńesshi bolaıyn» degen batyrdyń sózin mekeme basshylary qýana quptaǵan eken...

Aýlada júrip, úıde otyryp, uzaq áńgi­melestik. «Sol kúni men de jan-jaqtan, alys-jaqynnan óte kóp habar aldym. Negizinen bári meniń qadamymdy qoldaǵandar. Túnniń bir ýaǵynda nómiri óshirilgen bir mobıldi telefonnan «AQSh-tyń 35-Prezıdenti Kennedı: «Men ony keshirdim, biraq men onyń esimin umytqan joqpyn» degen sms keldi», dedi batyr aǵam. Ortamyzda az-kem únsizdik ornady. «Aǵa, keshirińiz... Ol sms-ti men joldap edim!..»

Keýdesin túzep, moınyn kilt buryp, qasyn kerip turyp otty janarymen jalt qaraıtyn shalt qımyly bolýshy edi batyrdyń. Sol tanys qımyl qaıtalandy. Biraq júzi óte jaıdary eken. Úndemedi...

Talǵat SÚIINBAI,

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ardageri

ALMATY