AES: Kúdik seıilse, úmit artady

Aıtylǵan oıdyń jańǵyryǵy

Sonymen ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynda elimizdiń ońtústik aımaǵyn elektrmen jabdyqtaý úshin qýattylyǵy 4000 MVt Ońtústik Qazaqstan aımaqtyq elektr stansasyn salý jobasy daıyndalyp, kóldiń batys jaǵalaýyndaǵy Úlken eldi mekeninde qurylysy bastaldy. Odan keıin ónerkásip óndirisi kúrt nasharlap, elektr energııasyn tutynýdyń tómendeýine baılanysty atalǵan joba toqtatyldy.

Toqsanynshy jyldardyń sońyn­­da Qazaqstan ıadrolyq qoǵa­my­nyń prezıdenti Vladımır Shkol­nık­tiń usynysy boıynsha bul jer­di atom elektr stansasynyń qury­ly­syna paıdalaný qajettiligi týraly sheshimi shyǵaryldy. Biraq eli­miz­diń birqatar ekologteri buǵan kelis­peýshilikterin bildirip, jobany­ qaıta qaraýǵa shaqyrdy. Sodan biraz saıa­byrsyp qalǵan bul máselege ýaqyt óte kele qaıta oralyp otyrmyz.

 Energetıkany damytýdyń 2030 jylǵa deıingi baǵdarlamasyna sáıkes, Úkimet 2007 jyly Ońtústik Qazaqstan qurylysyna buryn bólingen jáne jartylaı ıgerilgen jer telimine qýaty 3000 MVt-qa deıingi Balqash JES salý týraly sheshim qabyldap, 2013 jyly qurylysyna daıyndyq júrgizile bastaǵan. Biraq ártúrli sebeptermen 2016 jyly onyń da jumysy toqtatyldy.

AES-tiń qajettiligi jóninde 2000-jyldardan beri qanshama aıtylyp, usynystar biraz talqyǵa túskenimen, tek ótken jyly ǵana bir toqtamǵa kelgendeı boldyq. Memleket basshysy: «Taza atom energııasy bolmasa, búkil ekonomıkamyzdy joǵaltamyz. Sol úshin Atom elektr stansasy qajet», dep kópten tartysqa túsip kele jatqan máselege núktesin qoıdy.

Qalaı desek te, qazirgi kúni elimizdegi elektr energııasyna degen tapshylyq anyq baıqalyp, onyń ústine burynǵy kóne stansalardyń da isten shyǵýǵa shaq turǵanyn eskersek, AES, árıne, kerek! Mamandar odan shyǵatyn shyǵaryndylardyń qorshaǵan ortaǵa áseri sonshalyqty az ekendigin aıtady. Atom stansasynyń qurylysynan anadaıdan úrkip, sekemdenetinderdiń qarasy da sıreı tústi. Jurt jaılap túsine de bastaǵandaı...

Onyń ústine eldegi ýran qory álemde alǵashqy orynda tur­ǵan­dy­ǵ­­­yn maqtanyshpen aıtamyz. Biraq onyń paıdasy men qyzyǵyn «jolyn taýyp» basqa el kórip jatyr. Jer kólemi men halyq sany jaǵynan bizden áldeqaıda az mem­le­ketterdiń ózinde bir emes, birneshe AES salynǵan. Al bizde barlyq múm­kindik bola tura, ony nege iske asyr­masqa?

Jan-jaqty zerttep, zerdeleı kele byltyr AES-tiń qurylysy túse­tin oryn belgili boldy. Ol – Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Úlken eldi mekeni.

 Qazaqstanda qansha AES salynýǵa tıis?

Búginde dúnıe júzinde qýaty 391 GVt-ty quraıtyn 439 reaktor jumys isteıdi. AES 32 elde bar, olardyń arasynan AQSh, Fransııa, Japonııa jáne Úndistan kósh bas­taıdy. Qazir 19 elde qýattylyǵy 55 GVt bolatyn 52 reaktor salynyp jatyr. Sondyqtan Úlken aýylynan bólek, bolashaqta ekinshi AES-ti – Kýrchatovta, úshinshisin Mańǵystaý oblysynda salý josparlanǵan.

Sonymen mamandardyń pikirine qaraǵanda, 2030 jyly elektr energııasyna tapshylyq 2,7 GVt-qa jetýi múmkin. Soltústikten ońtústikke jóneltiletin energııany qaıta aıdaý kezinde aýqymdy bóligi joǵalyp, energııanyń 50 paıyzyn shyǵyn etedi eken. Onyń ústine generasııalaıtyn qýattyń negizgi bóligin qoldaný merzimi 40 jyldan asyp ketken. Sondyqtan energetıkalyq júıeni modernızasııalaý máselesi ózekti kúıinde qalyp tur.

 Sala mamandaryna sóz bersek

Almaty oblysy Energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­­lyq basqarma basshysynyń oryn­­basary Rýslan Ýtelbaev: «Aýmaǵy 47 399 sharshy metrdi quraı­­tyn Almaty oblysy, Jam­byl­ aýda­ny­nyń ońtústik-shyǵys bóli­gin­de orna­lasqan Úlken aýylynyń negizgi qyzmeti – balyq ónimderin óńdeý jáne ótkizý. Olar ony tipti, alys-jaqyn shetelderge de eksporttaıdy. Aýyldyń kommýnaldyq qyzmetteri bylaı qalyptasqan:

 Elektr energııasymen qamta­ma­syz etetin «Balqashenergo-1» JShS men Tabı­ǵı monopolııalardy retteý komı­­tetiniń Almaty oblysy boıynsha departamenti bekitken tarıfter turmystyq 1 kVt – 17,5 teńge, elektr qazan­dyqtary 1 kVt úshin 8,63 teńgeni quraı­dy. Elektr qazandyqtarynyń sany 36 bolsa, ol 24 kópqabatty turǵyn úıdiń birinshi qabatynda ornalasqan.

«Úlken sý» tutyný kooperatıvi aýyl turǵyndaryna qyzmet kór­se­tedi. Olar Úlken aýylyn sýmen jabdyqtaý, qatty turmystyq qal­dyq­tardy shyǵarý jáne aǵyndy sýlardy burý jumystarymen 2004 jyldan beri aınalysyp keledi. Bir turǵynǵa shaqqandaǵy tarıf aıyna 740 teńgeni quraıdy. Onyń ishin­de aýyz sýǵa – 395 teńge (sýdy kún­de­likti tutyný shekteýsiz), sý burýǵa – 255 teńge, qatty turmystyq qaldyqtardy shyǵarýǵa – 90 teńge tóleıdi. Sý qubyrynyń uzyndyǵy – 17,5 shaqyrym. «BJES» AQ aýmaǵynda UPPV – tazartylǵan aýyz sýdy ornatý jáne sý jınaý basseıni, KNS-14 pen KNS-1 káriz júıeleriniń ǵımaraty men qondyrǵylary orna­las­qan. Jalpy, Úlken aýylynda orta­lyq­tandyrylǵan jylý júıesi joq», deıdi maman.

Rýslan Beısenbaıuly qazir elimizde energııanyń 70 paıyzyn kómir paıdalanatyn jylý elektr ortalyqtarynan alynatyndyǵyn jáne «Parıj kelisimine» sáıkes, 2060 jyly odan bas tartýǵa týra keletindigin eskersek, atom stansasy parnıktik gaz shyǵyndylaryn azaıtady, dep otyr. Ol sonymen qatar elimizde ara-tura sezilip otyrǵan energııa daǵdarysyna baılanysty soltústik aımaqtaǵy ahýal­ turaqtylyqty kórsetkenimen, ońtústik óńirde tapshylyqtyń bolýy halyq sanynyń kóptigimen baılanys­ty ekenin de atap ótti.

 Úlken aýylyndaǵy ahýal

Byltyrǵy jyly jergilikti bıýd­jet­ke 9 072 mln teńge túsim túsip, jos­pardy 100% oryndaǵan. Infra­qu­ry­lym jaǵynan kelgende sýmen jab­­d­yq­taıtyn 2 jeli bar. Tur­ǵyn­dar­ túgeldeı 4 shaqyrymdyq jer­ústi­ kózderin paıdalanady. Sý­men­ jab­dyqtaý jelisi de kúrdeli jón­deý­­di qajet etedi. Aýyldy jylý jáne­ gazben jabdyqtaý jaıy da máz emes.

Káriz jelileriniń uzyndyǵy 4 shaqy­rymdy qurap, oǵan da kúr­deli jóndeý júrgizilýi tıis. Turǵyndar jeke elektr qazan­dyq­taryn paıdalanyp, tabıǵı gaz tar­tyl­maǵandyqtan, gaz ballondy qol­da­nady. 6 shaqyrymdy quraıtyn aýyl arasyndaǵy jol da kóńil kón­shit­peı­di. Almatydan Úlken aýylyna qaty­naıtyn bir baǵytta eki avtobýs qana bar.

 Sarapshylar boljamy

«Parıj kelisimine» sáıkes, eki jyldan keıin transshekaralyq kómir salyǵy engiziledi. Bul ekonomıkanyń básekege qabiletsizdigin kórsetpek. Elimizde AES salynbasa, onda joǵary kómirtekti energetıkamen qalady. Onsyz jasyl ekonomıka maqsattaryna jetý múmkin emes», degen bolatyn «Qazaqstan atom elektr stansııalary» JShS bas dırektory Tımýr Jantıkın.

Salynýǵa tıis eki bloktan turatyn qýattylǵy joǵary Atom elektr stansasynda bilikti mamandar jumys isteıtin bolady. 2010-2022 jyldar aralyǵynda elimizdiń joǵary oqý oryndary atom salasy úshin eki myńnan asa bakalavr, myńǵa taıaý magıstr jáne júz elýge tarta doktor daıyndaǵan. AES salynsa, ǵylymı-tehnıkalyq áleýeti artyp, joǵary bilikti kadr­larmen tolyǵatyndyǵy, qurylys kezinde 8 myńdaı adam jumyspen qamtylatyndyǵy, odan bólek elimizge ınvestısııa salatyndar qatary artyp, salyq qorjynyna shamamen 2,5-3 mlrd AQSh dollary túsedi, dep «Qazaqstandyq atom elektr stansııalary» JShS Jańa ıadrolyq jáne energetıkalyq tehnologııalar boıynsha bas menedjeri Asýan Sııabekov óz oıymen bólisti.