Jańa naryqtarǵa shyǵý barysynda saqtandyrýdy qajet etetin túrli táýekel ilesip júredi. Sondyqtan eksporttyq nesıe agenttikteri túrli eldiń kompanııalary arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq qatynastardy damytýda mańyzdy ról atqarady. Olar saýda seriktesteri arasynda júzege asyrylatyn mámilelerdiń tıimdiligi men ashyqtyǵyn qamtamasyz etýge kómektesedi. Bizde otandyq kompanııalardy naryqta jyljytýmen eksporttyq mámilelerdi súıemeldeýde kópjyldyq tájirıbesi bar «Báıterek» UBH enshiles kompanııasy ‒ «KazakhExport» eksporttyq saqtandyrý kompanııasy aınalysady.
Kompanııa málimetinshe, 2016 jyldan beri ol 200-den astam otandyq eksporttaýshyǵa 845,3 mlrd teńgege qoldaý kórsetildi. Sońǵy úsh jylda kompanııa otandyq óndirýshilerdiń 599 mlrd teńgege jýyq eksporttyq jetkizilimderine qoldaý tanytqan. О́tken jyly shıkizattyq emes taýarlardy shetelge jetkizetin otandyq kásiporyndar «KazakhExport» kompanııasynan 259,1 mlrd teńge kóleminde kómek aldy. Qazirde elimizdiń taýar jetkizý geografııasy tek Reseımen, О́zbekstanmen, Tájikstanmen, Qyrǵyzstanmen shektelmeıdi. Bul sondaı-aq Qytaı, Túrkııa, Mońǵolııa, Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Lıtva, Ýkraına, Polsha, Belarýs, Germanııa jáne basqa da elderdi qamtıdy. Bul rette KazakhExport qoldaýymen otandyq óndirýshiler óz taýarlaryn eksporttaıtyn top-5 el usynylǵan. Sońǵy úsh jylda kompanııa tarapynan qabyldanǵan mindettemeler kólemi boıynsha eksporttyq baǵyttar tizimine О́zbekstan (102,2 mlrd teńge), Reseı (80,7 mlrd teńge) jáne Tájikstan (shamamen 11 mlrd teńge), Qyrǵyzstan (5,4 mlrd teńge) jáne Ýkraına (2,3 mlrd teńge) kirdi.
«KazakhExport» quraldary eksporttaýshylardyń naqty qajettilikterin negizge ala otyryp, eksporttyq-kredıttik agenttikterdiń halyqaralyq tájirıbesine súıený arqyly qoldanylady. Kompanııa jelisinde kásipkerlerdiń naqty qajettilikterine sáıkes 18 qarjy jáne saqtandyrý quraly bar. Olardyń basty maqsaty ‒ mámilelerdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý jáne otandyq eksportty damytýdy yntalandyrý. Mysaly, eksporttyq nesıeni saqtandyrý quraly eksporttaýshyny tólemdi keıinge qaldyra otyryp, ónimdi, jumystardy/qyzmetterdi ótkizý kezinde sheteldik tapsyrys berýshi tarapynan tólemeı qoıý qaýpinen qorǵaıdy. Sol sekildi eksport aldyndaǵy qarjylandyrý tetigi eksporttaýshyǵa ónim óndirý nemese jumystardy/ qyzmetterdi oryndaý úshin tómendetilgen syıaqy mólsherlemesi boıynsha aınalym qarajatyn tolyqtyrýǵa kómektesedi. Qaryzdardy saqtandyrý qarjy ınstıtýtyna qaryz sharty boıynsha eksporttaýshynyń mindettemelerin oryndamaý táýekelinen qorǵaýdy, al eksporttaýshyǵa kepilmen qamtamasyz etý jetispegen kezde qarjylandyrýdy alý múmkindigin beredi. Saýda-sattyqty qarjylandyrý sheteldik kompanııalarǵa otandyq taýarlardy elimizdiń bankteri arqyly akkredıtıvtik esep aıyrysý nysany boıynsha satyp alý úshin beriledi. Qysqamerzimdi debıtorlyq bereshekti saqtandyrý eksporttaýshy úshin tólemdi keıinge qaldyrý arqyly eksporttyq kelisimsharttardyń búkil portfelin saqtandyrýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Otandyq eksporttaýshylar kóbine aınalym qarajatyn tolyqtyrý kezinde qarjylyq qoldaý qyzmetine júginedi. Mysaly, bul quraldy «AGF Grýpp» óndiristik kombınaty paıdalanyp, eksporttyq saqtandyrý kompanııasynyń qoldaýy esebinen qosymsha tigin jabdyǵyn satyp aldy. Sondaı-aq óndirýshi IKEA-ǵa toqyma ónimderin jetkizý boıynsha mindettemelerdi oryndaý úshin aınalym qarajatyn tolyqtyrdy. Jobalaý-qurylys salasyndaǵy otandyq kompanııa ‒ «AAEngineering Group» «KazakhExport» usynǵan qoldaý aıasynda Qyrǵyzstandaǵy Djerýı ken ornynda altyn óndirý fabrıkasyn salý boıynsha ERS-kelisimshartyn jasady. Kelisimshartty oryndaý úshin QDB «KazakhExport» saqtandyrý ótemimen 10,75 mln dollar jáne 2 27 mln dollar eksporttyq banktik kepildikter shyǵardy. Kompanııany qoldaý «KazakhExport» saqtandyrý ótemimen lızıngtik qarjylandyrý shemasy boıynsha otandyq taýarlardyń eksportyna baılanysty halyqaralyq deńgeıdegi alǵashqy iri jobany iske asyrýǵa múmkindik berdi. Áńgime «Lokomotıv qurastyrý zaýyty» óndiretin jáne «Ázerbaıjan temir joldary» men «QDB-Lızıng» arasynda qol qoıylǵan qarjylyq lızıng shartyna sáıkes jetkizilgen teplovozdar týraly bolyp otyr. Bul jobany QDB enshiles uıymy «KazakhExport» saqtandyrý ótemimen qarjylandyrdy.
Jalpy, elimizdiń eksportty ıgerip jatqan taýarlar qurylymy negizinen munaı, metaldar jáne basqa da resýrstardan turatyny málim. Degenmen sońǵy kezderi shıkizattyq emes taýarlardyń eksporty ulǵaıyp keledi. 2022 jyly shıkizattyq emes ónimderdi shetelge jetkizý kólemi el eksportynyń úshten birin – 26,5 mlrd dollardy qurady. Mysaly, otandyq kilemderdi Birikken Arab Ámirlikteriniń dúkenderinen kezdestirýge bolady. Bizdiń zaýyttar shyǵarǵan ósimdik maılary Germanııa, Polsha, Belgııa jáne basqa da elderde satylady. Qytaıda otandyq azyq-túlik ónimderi erekshe tanymal. Kompanııalarymyz syrtqy saýdada mashına jasaý jáne metallýrgııa, qyzmet kórsetý, hımııa ónerkásibi jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderin usynady. Sýsyndar, tuz, un, jarma, krahmal, maı-tońmaı, shujyq, et, kondıterlik ónimder joǵary suranysqa ıe. Árıne, eýropalyq jáne azııalyq naryqtarǵa shyǵýda ónim sapasyna qoıylatyn talaptar kúsheıedi, jańa, ádetten tys bıznes-ortada jumys isteýge beıimdelýge týra keledi.
О́tken jyl ekonomıkalyq jaǵynan da, geosaıası turǵydan da kúrdeli boldy. «KazakhExport» eksporttaýshylardy qoldaý boıynsha negizgi operasııalardy júzege asyratyn reseılik úsh bankpen seriktestikti toqtatty. Saýda-sattyqty qarjylandyrý boıynsha Reseı naryǵyna buryn bolǵan rýblmen qoldaý kólemine oralý múmkin emes. Bul negizgi reseılik bankterdiń sanksııalaryna baılanysty. Sondaı-aq bizdiń bankter Reseıdiń sanksııaǵa ushyramaǵan bankterimen de yntymaqtastyqtan tartynyp otyr. Sondyqtan eksporttyq jumys negizinen Ortalyq Azııa elderine baǵdarlandy. Byltyr kóptegen eldiń eksporty turaqsyz ekonomıkalyq jaǵdaıǵa baılanysty aıtarlyqtaı tómendese, keıinnen kompanııalar ózgeristerdi eńserip, syrtqy saýda operasııalaryn qalpyna keltire aldy.
