Qumǵa sińgen sý
О́ıtkeni aýmaqtaǵy ózenderdiń basym bóligi shekaranyń arǵy betinen bastalady. Sol sebepti aptap ystyqta bulaq basyndaǵylar «krandy burap qoıýǵa» beıil. Bul másele túrli deńgeıde kóterilse de, áli kúnge kúrmeýi sheshiler emes.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev transshekaralyq ózenderge qatysty talaı márte pikir bildirgen.
Máselen, 2021 jyly monoqalalardy damytý jóninde ótkizilgen keńeste ózenderdiń taıyzdanýy qaýip tóndirip otyrǵanyn jetkizdi. «Transshekaralyq ózender, ásirese Syrdarııa, Jaıyq jáne Ile ózenderiniń taıyzdanýy men ekologııalyq jaǵdaıynyń nasharlaǵany baıqalady. Bul kóbinese kórshiles elderden keletin sý kóleminiń azaıýyna baılanysty, sebebi ol jerlerde sý tutyný artty», dedi Q.Toqaev.
Bıyl elordada ótken Astana halyqaralyq forýmynda da sý resýrstarynyń jetispeýshiligi alańdatyp otyrǵanyna nazar aýdardy. Ásirese Ortalyq Azııada sý máselesi kúnnen kúnge kúrdelenip keledi. Osy oraıda Prezıdent Ortalyq Azııa sý qaýipsizdigin saqtaý tyǵyz áriptestik jáne birlesken tıimdi sharalardy júzege asyrý arqyly ǵana sheshiletin aımaq ekenin atap ótti.
«Ortalyq Azııadaǵy qýańshylyq pen sý tasqynynan keletin shyǵyn jalpy ishki ónimniń 1,3 paıyzy deńgeıinde dep baǵalanady. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi 30 paıyzǵa deıin kemip, 2050 jylǵa deıin
5 mıllıonǵa jýyq ishki klımattyq mıgranttyń paıda bolýyna ákep soqtyrady. Bizdegi muzdyqtardyń kólemi qazir 30 paıyzǵa qysqardy. Aımaqtaǵy eki úlken ózen Syrdarııa men Ámýdarııadaǵy sý deńgeıi 2050 jylǵa qaraı 15 paıyzǵa túsedi. Biz aımaqtaǵy ekologııalyq apattyń aldyn alý úshin Halyqaralyq Araldy qorǵaý qoryn qoldaýǵa kóbirek qarjy bólýge shaqyramyz», dedi Memleket basshysy.
Prezıdentten bastap aýyl sharýashylyǵymen aınalysatyn dıhandarǵa deıin sýdyń jetispeýine alańdaýy beker emes. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, 2040 jylǵa qaraı sýǵa suranys 50 paıyzǵa artady. Al Qazaqstan 2050 jylǵa qaraı «sýǵa óte muqtaj» elderdiń sanatyna kirýi múmkin. Onyń ústine elimizde sýdyń 65 paıyzy aýyl sharýashylyǵy salasyna jumsalady. Sonyń 60 paıyzǵa jýyǵy qumǵa sińip ketedi eken. Taǵy bir másele – sýdy tıimdi paıdalaný. Mysaly, Qazaqstanda ishki jalpy ónimniń 1 dollaryn óndirý úshin AQSh pen Reseıge qaraǵanda 3 ese kóp sý jumsalady. Al Aýstralııamen salystyrǵanda 6 ese joǵary.
Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty, Azııalyq zertteýler bóliminiń aǵa sarapshysy Baýyrjan Áýkenniń sózine súıensek, Qazaqstandaǵy sý tapshylyǵynyń sebepteri óte kóp. Sonyń ishinde elimizdiń kórshiles memleketterden keletin sý resýrstaryna táýeldiligi basty ról oınaıdy. Budan bólek, jahandyq jylyný, gıdrotehnıkalyq qurylǵylardyń tozýy men ózenderdiń lastanýy aıtarlyqtaı áser etip otyr.
«Jaz kezinde Ortalyq Azııadaǵy transshekaralyq ózenderdiń sý deńgeıiniń tómendeýi ádette birneshe faktorǵa baılanysty. Eń aldymen, Ortalyq Azııada jazda temperatýra joǵary, jaýyn-shashyn az. Bul kezeńde sý qoımalaryndaǵy býlaný artady da, ózenderdegi sý kólemi tómendeıdi. Sonymen qatar óńirdegi keı memleketter ózenderdi gıdroenergetıka jáne aýyl sharýashylyq maqsatynda paıdalanady. Jazda egistikti sýarýǵa suranys artady da, sýdyń mol mólsheri aýyl sharýashylyǵyna burylady. Antropogendik faktor da áser etedi. Iаǵnı sýarý quraldarynyń eskirýi, sýdy júıesiz paıdalaný, sý paıdalanýdyń erejelerin saqtamaý jáne ózenderdi lastaý sekildi máseleler bar», deıdi B.Áýken.
Transshekaralyq ózenderge táýeldik
Jalpy, Qazaqstanda segiz ózen sý sharýashylyǵy basseıni bar. Olar: Aral – Syrdarııa, Balqash-Alakól, Ertis, Esil, Jaıyq –Kaspıı, Nura – Sarysý, Tobyl – Torǵaı jáne Shý – Talas. Elimizde sýarmaly jerler 1,6 mln gektardy quraıtynyn, egis alqaptarynyń basym bóligi Túrkistan, Qyzylorda, Jambyl, Almaty, Jetisý oblystaryna tıesili ekenin eskersek, transshekaralyq ózenderdiń mańyzy arta túsedi. Sebebi atalǵan óńirlerdegi iri ózenniń bári kórshi elderden bastaý alady. Máselen, uzyndyǵy myń kılometrden asatyn 7 ózenniń ishinde tek Esil ǵana Qazaqstannan bastalady. Ertis pen Ile Qytaıdan keledi, Jaıyq pen Tobyl Reseıden shyǵady. Syrdarııa men Shý Qyrǵyzstannan bastaý alady. Bir aıta keterligi, Syrdarııa Qyrǵyz Alataýynan bastalǵanymen, negizgi bóligi О́zbekstan arqyly ótedi. Sol sebepti Syrdyń sýynda Qazaqstan eki elge de táýeldi.
Qazaqstan táýelsizdik alǵaly transshekaralyq ózender máselesi kún tártibinen túsken emes. Negizi memleketter arasyndaǵy ózender men kólder daýy «Shekaraaralyq sý arnalary men halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paıdalaný týraly konvensııa» arqyly retteledi. Atalǵan qujat 1992 jylǵy 17 naýryzda Helsınkıde (Fınlıandııa) qabyldanyp, 1996 jyly kúshine engen. Qazaqstan 2000 jylǵy 23 qazanda osy sý konvensııasyna qosylyp, qujat 2001 jylǵy 11 sáýirde kúshine endi. Ortalyq Azııa elderinen konvensııany О́zbekstan jáne Túrikmenstan, sondaı-aq Reseı ratıfıkasııalady. Qytaı men Qyrǵyzstan bul qujatqa qosylmaǵan.
Qazirgi tańda Qazaqstan men Qytaı arasynda shekarany kesip ótetin 25 ózen bar. Olardyń máselesi ekijaqty kelissózder arqyly sheshiledi. Mysaly, eki el Úkimeti 2001 jyly transshekaralyq ózenderdi paıdalaný týraly kelisimge qol qoıdy. Soǵan qaramastan Ertis pen Ile máselesi áli kúnge tolyq sheshilgen joq. Bul – alańdatarlyq jaǵdaı. Onyń birneshe sebebi bar. Birinshiden, eki ózenniń basym bóligi Qytaı aýmaǵynan ótedi. Iаǵnı Ertis pen Ileniń tolyp aǵýy tikeleı Beıjiń bıligine táýeldi. Ekinshiden, Qytaı tarapy Shyńjań-Uıǵyr avtonomııalyq aýdanyn damytýǵa erekshe den qoıyp, ózen boıyna kóptegen sý qoımasyn salyp, sýdy eseppen beretin bolǵan. Sarapshylardyń aıtýynsha, shyǵystaǵy kórshimiz eki ózenniń 40 paıyzǵa jýyǵyn paıdalanyp otyrǵan kórinedi.
Ileniń jaǵdaıy múldem qıyn. О́zenniń 30 paıyzǵa jýyǵyn Qazaqstandaǵy muzdyqtardan aǵatyn sý toltyrady. Ras, Ilege quıatyn negizgi eki ózenniń biri Tekes Alataýdyń teriskeı betinen bastalady. Biraq bul aty ǵana. Áıtpese, Tekestiń 40 shaqyrymy ǵana Qazaqstan aýmaǵynan ótedi, endi 60 shaqyrymy shekarany bólip jatyr. Qalǵan 338 shaqyrymy tolyqtaı Qytaı terrıtorııasyna tıesili. Osylaısha, Teriskeı Alataýynan bastalǵan ózenimiz Ilege kórshi elge barǵanda bir-aq quıady. Keıingi jyldary Qytaı Ileniń boıyna 13 sý qoımasyn quryp, 59 gıdroenergetıkalyq qondyrǵy ornatypty. Mamandardyń sózine súıensek, Ileniń sýyn esepsiz paıdalaný jalǵasa berse, keleshekte Balqash kóli tartylyp, Araldyń taǵdyryn qaıtalaýy múmkin.
Mundaı qaýip beker emes. Qytaı 2050 jyly Shyńjań-Uıǵyr aýdanyndaǵy sýarmaly jerdiń kólemin 600 myń gektarǵa jetkizbek. Keı derekterge súıensek, Ile ózeninen Tarym shóldi oıpatynyń batys bóligine sý jetkizetin arnanyń qurylysy qyzý júrip jatyr. Alda-jalda shyǵystaǵy kórshimiz ózen sýyn esepsiz paıdalanýyn jalǵastyra berse, 2050 jylǵa qaraı Ileniń Qazaqstanǵa keletin sý qory 40 paıyzǵa tómendeıdi. Keleshekte Qytaı tutynatyn sý kólemin arttyrmasa, kemitpeıtinin eskersek, Ertis pen Ileniń ahýaly qıyndaı túsetini anyq. Al mundaı jaǵdaıda eki ózenge táýeldi qalalar aıtarlyqtaı qıyndyqqa dýshar bolady.
«Shekaraaralyq sý arnalary men halyqaralyq kólderdi qorǵaý jáne paıdalaný týraly konvensııaǵa» qosylmaǵan Qyrǵyzstannan bastalatyn ózenderdiń de jaǵdaıy kúrdeli. Qazirgi tańda Jambyl oblysyn kórshi elden keletin Talas pen Shý sýmen qamtamasyz etip otyr. Biraq jazǵa qaraı ózenderdegi sý kólemi azaıyp ketedi. Ásirese Taraz qalasynan ótetin Talastyń aptap ystyqta túbi kórinýge shaq qalady. Qyrǵyzstan «Kırov» sý qoımasyn salǵaly sarqyrap aǵatyn ózen syzdyqtady da qaldy. Talastyń boıyna birneshe sý toraby salynǵan. Biraq olar jaýyn mol jaýǵan jyldary «Kırovtan» bólinetin kóp sýdy saqtap qalýǵa qaýqarsyz. Esterińizde bolsa, 2016 jyly Talas arnasynan tasyp, Sozaq kópirin buzyp ketken-tuǵyn. Al qys kezinde kelgen mol sý ıgerilmeı, ózenniń aıaǵynda jatqan aýyldardy shaıyp ketetin jaǵdaı da kezdesken.
Berilgen ýáde oryndalar emes
Keıingi jyldary Talas ózeniniń boıyna «Aqmola» sý qoımasyn salý týraly bastama kóterilgen edi. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi 2021 jyly Áýlıeata jurtshylyǵynan súıinshi surap, aqjoltaı habardy jetkizgen-di. Tipti Jambylda baqandaı úsh sý qoımasy salynady, onyń jalpy quny 14,9 mlrd teńgeni quraıdy dep málimdegen. Biraq ýáde áli kúnge oryndalmaı tur. Byltyr Premer-mınıstr Álıhan Smaılov Senat depýtattarynyń saýalyna bergen jaýabynda da Jambylda úsh sý qoımasy salynatynyn jetkizdi. Alaıda jylda berilgen ýáde oryndalmaǵan kúıi qalyp otyr.
О́kinishke qaraı, sýdyń jetispeýinen qarapaıym sharýalar qıynshylyq kóredi. Máselen, Talas aýdany Bostandyq aýylynyń turǵyny Murat Ábıev aptap ystyqtan ekken egininiń bári kúıip ketý aldynda turǵanyn aıtady.
«Talastan keletin kanal syzdyqtap aǵyp tur. Bir mezgilde birneshe alqapty sýarýǵa jetpeıdi. Amalsyz kezekpen sý alamyz. Onyń ózinde jete bermeıdi. Aýdanda tanysy barlar sýdy buryp alady. Jergilikti murapqa, ortalyqqa habarlassaq, «Sý az, kóbeıte almaımyz. Talastyń sýyn kóbeıtýdi mınıstrlik sheshpese, bizdiń qolymyzdan keletin dármen joq», dep jaýap beredi. Jylda jazda egistikke sý jetpeı qalady. Bıyl azyn-aýlaq jerge júgeri egip edim. Jaıqalyp ósip, endi sýarý kerek bolǵan kezde qınalyp otyrmyz. Jońyshqam túgeldeı qýrap ketti. Meniki meıli ǵoı. Alpys gektar jerge egilgen qyzylsha sý jetpegendikten tolyqtaı kúıdi. 30-40 gektarlap júgeri alqaby bar sharýalar áli kezek kútip otyr. «Aqmola» sý qoımasyn salsa, jaǵdaı ońalar edi», deıdi M.Ábıev.
Syrdarııa men Ámýdarııanyń jaǵdaıy belgili. О́zen sýyn tıimsiz qoldaný Aral teńiziniń tragedııasyna ákelip soqty. Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan 1998 jyly Syrdarııa ózenin paıdalaný týraly kelisim qabyldaǵan. Keıinirek qujatqa Tájikstan da qosyldy. Degenmen bul Ortalyq Azııadaǵy transshekaralyq sýlar máselesin sheshken joq. О́ıtkeni qujatta kórsetilgen mindettemelerdi taraptar tolyq oryndamady.
О́zbekstannyń Syrdarııa sýyn maqtaǵa paıdalanýy saldarynan ózenniń tómengi aǵysy keıde qurǵap, batpaqqa aınalady. Sonyń saldarynan Túrkistan oblysyndaǵy sharýalar men dıhandar zardap shegip otyr. Qaıbir jyly Qyrǵyzstan qys kezinde «Toqtaǵul» sý qoımasynda jınalǵan sýdyń jartysyn aǵyzyp jiberip, Syrdyń tómengi aǵysynda ornalasqan birneshe aýyldy sý shaıyp ketken edi. Ras, keıinirek «Kóksaraı» sý qoımasy salynyp, bul másele birshama rettelgendeı kóringen. Áıtse de, ońtústiktegi aǵaıyn áli kúnge kórshi elderdiń «jomarttyǵyna» táýeldi kúıinde qalyp otyr.
Jaıyqtyń tartylýy da talaı márte talqylandy. Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ashhabadta ótken VI Kaspıı sammıtinde sóılegen sózinde osy máselege toqtalǵan edi. «Jaıyqty aman alyp qalý úshin úılestirilgen, pármendi sharalar qabyldaýǵa mindettimiz. Áıtpese, jaqyn arada qutqaratyn eshteńe qalmaıdy. Biz barlyq taraptan kúsh biriktirip, Jaıyq ózeniniń jaǵdaıyn jaqsartý boıynsha ortaq is-qımyl josparyn ázirleýge shaqyramyz», degen edi Prezıdent.
Sarapshylardyń aıtýynsha, Jaıyq sýynyń azaıýy Kaspıı teńizine de áser etedi. Keıingi jyldary álemdegi eń alyp kóldiń aýmaǵy kishireıip barady. «Qazaqstan ǵarysh sapary» ulttyq kompanııasynyń málimetine súıensek, keıingi 15 jylda Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynyń akvatorııasy 7,1 paıyzǵa qysqarǵan.
