– Erkin Tileýqululy, el aldynda júrgenińizben kóp ashyla bermeısiz. Suhbatqa da sırek kelisesiz. Munyń syry nede? Áıtpese, siz tek elimizdegi bas teatrdyń dırektory ǵana emes, kásibı teatr synshysy ári dramatýrgsiz. О́ner týraly oılaryńyz álbette kóp bolar...
– Oı árkimde bar ǵoı. Pikir de dál solaı. Biraq sóz berildi eken dep oryndy-orynsyz kópsózdilikke salynýdy quptamaımyn. Sózim emes, isim ozsa – utqanym. О́ıtkeni qazirgi qyzmetim sony mindetteıdi. Árıne, basshy bolǵan soń «myna sharýany tyndyrdym, múmkin emesti múmkin qyldym» dep jyltyldatyp jarnama jasatyp, ár qadamymdy atoılatyp otyrýǵa da bolady ǵoı, eger qalasam. Onyń qalaı jasalatynyn da jaqsy bilemin. Biraq meniń maqsatym ol emes jáne ásire medıabelsendiliktiń jumysyma kedergisinen basqa tıgizer esh paıdasy joq. Sondyqtan da teatrdaǵy barlyq máselege ishteı monıtorıng jasap, ár salaǵa óz mamany jaýap berse dep jumysty soǵan qaraı baǵyttap otyramyn. О́ıtkeni sahnada ter tókken akter men rejısser eńbegin olardan asyryp aıtý múmkin emes. Sol sııaqty dramatýrgııa máselesine sol bólimniń mamandary jaýap berse, jaýap ta mazmundy hám mańyzdyraq bolady dep oılaımyn. Al meniń jumysym – uıymdastyrý. Sondyqtan da teatrdyń shyǵarmashylyq úrdisiniń barynsha sapaly, qıyndyqsyz júrýine jol salyp, sony sátti uıymdastyra alsam – jeńis sol.
– Desek te, siz tek teatr dırektory ǵana emes, kásibı synshysyz ǵoı. Dramatýrgtigińiz jáne bar. Osy ónerińizdiń barlyǵy basshylyq qyzmetińizdiń tasasynda qalyp qoıdy dep oılamaısyz ba?
– Álbette oılandyrady. Biraq meni eshkim májbúrlegen joq qoı. Qyzmet júktegen jaýapkershilikti abyroımen atqarý, maǵan artylǵan ujymymnyń senimin aqtaý – bul meniń azamattyq paryzym. Al shyǵarmashylyq – júrek qalaýy. Aqsatpaı, bárin de qatar alyp júrgim keledi. Biraq kóp jaǵdaıda ýaqyt jar bermeı jatady. Soǵan qaramastan shamam kelgenshe qalamdy da tastamaýǵa tyrysamyn. Máselen, jaqynda qazirgi qoǵamnyń ózekti, kókeıkesti máselelerin qozǵaıtyn bir pesamdy aıaqtadym. Teatrymyzdyń jas akterleri oqyp, qyzyǵýshylyq tanytty. Rejısserimen de kelisim jasalǵan bolatyn. Alaıda keıin aralarynan Maǵjan Asaýbaı bastaǵan sózi ótetin, ózindik oıy bar ótkirleý bir-ekeýi kelip, Máskeýden oqý bitirip kelgen Álibek О́mirbekuly degen talantty jas rejıssermen jumys isteýge nıetti ekenderin jetkizdi. Jastardyń qalaýy sol bolsa, men qarsylyq tanytpadym. Sodan aıaqasty josparymyz ózgerip, Álibekpen jańa qoıylymǵa daıyndyq bastalyp ketti. Sol Álibek aıtady: «Aǵa, pesańyzdy maǵan senip tapsyrǵan ekensiz, endi sony ǵalamtorǵa ashyq oqylymǵa salyp, mamandarmen talqylaý jasasam, qalaı qaraısyz?», deıdi. Ol júregimnen shyqqan shyǵarma bolatyn bolsa, men ony bireýden qorqyp jazdym ba? Árıne, joq! Kerisinshe, talqylansyn! Kemshiligi bolsa, syndy qabyldaýǵa daıynmyn. Sondyqtan Álibektiń usynysyn qýana qoldadym. Baǵanaǵy sizdiń «kópshilikke jabyqsyz» degen sózińizge jaýabym bolsyn, jalpy, men qyzmette jarq-jurqqa áýes bolmaǵanymmen, shyǵarmashylyqta barynsha ashyq pikirtalasty quptaıtyndardyń qatarynanmyn. Sebebi sol arqyly óner ósedi. Osyǵan deıin qoıylǵan pesalarymnyń da eshqaısysyn kópshilik talqysynan alyp qashqan emespin. Kerisinshe, qandaı pikir aıtylsa da, kóteremin hám sanasamyn.
– Teatrtaný degen taǵy bir úlken sala bar. Atalǵan ǵylymnyń da kásibı ókilisiz. Aıtyńyzshy, búgingi teatr synyn qalaı baǵalaısyz? Muhtar Áýezov aıtpaqshy, synymyz shyn ba?
– Jalpy teatrtanýshylar úshin jaýap bere almaımyn. Biraq óz basym shaqyrǵan jerlerden qalmaı, áý bastaǵy kásibı mamandyǵymdy da umytpaı ara-tura teatr festıvalderine qatysyp, pikirimdi aıtyp turýǵa tyrysamyn. Júregimde, sanamda júrgen biletin máselelerdi ortaǵa salyp, spektakl týraly aıtyp otyrýdan eshqashan qashqan emespin. Onyń ózinde de «bizdiń teatrda bylaı, senderde nege bulaı emes?» dep kólgirsýden, aqyl aıtýdan aýlaqpyn. Qandaı jaǵdaıda da qolymnan kelgenshe beıtarap, ádiletti bolýǵa tyrysyp kelemin. Sebebi ónerdiń jibi jińishke. Úzilip ketýi múmkin. Sondyqtan da «syn aıtý osy eken» dep qoıyp qalyp, teatrdyń nemese shyǵarmashylyq ıeleriniń jylt etken jalynyn sóndirýden áste aýlaqpyn. Sebebi sahnaǵa shyqqan ár spektakldiń artynda qanshama mańdaı ter eńbek pen qajyrly qaırat jatqanyn men jaqsy bilemin. Sol eńbekti barynsha baǵalaǵym keledi. Synshymyn dep qoıylymnyń tek minin terýge qarsymyn. О́ıtkeni óner – shartty úderis. Teatrǵa qatysty pikirdiń barlyǵy janashyrlyqpen aıtylýy kerek, menińshe. Al ózimniń tolǵamymnyń tóńireginde tanymal bolý úshin, ne bolmasa el bilsin dep jumys istegen emespin. Teatr týraly kimmen bolsa da pikir talastyrýǵa ázirmin. Qatelesip jatsam, keshirim suraýǵa tipti daıyn adammyn. Sebebi bárin bilip týdym degen adamnyń ózi qatelesedi. Meniń oıymsha, biz shyǵarmashylyqtyń ishinde júrgen adamdar, ásirese osyǵan abaı bolýymyz kerek. Sahnalyq shyǵarma, sahnalyq beıne bul óte osal álem, jińishkeniń úzilip ketetindeı tusynda turǵan dúnıe. Sondyqtan óner týraly áńgime aıtqan kezde de, oǵan baǵa bergen kezde de barynsha abaı bolǵan jón. Jeke basqa ótý, jaýlasý – kásibıliktiń belgisi emes.
– Elimizde ótip jatqan teatr festıvalderine kóńilińiz tola ma? Festıval ónerge ólshem bola alyp júr me?
– Birden aıtaıyn, festıval kerek. Sebebi festıval arqyly teatrlar ósedi, shyǵarmashylyq sheberlikterimen almasady, óner ıeleri kásibı biliktilikterin shyńdaıdy. Al sol maqsatty tolyqqandy júzege asyrý úshin festıvaldi qalaı ótkizý kerek? Mine, bul – úlken másele. Qazirgi tańda teatr festıvalderiniń óz deńgeıinde ótýine kedergisin keltirip turǵan dúnıe – qajetti qarjynyń bólinbeýi. Muny nege aıtyp otyrmyn? Jyl saıyn elimizde birneshe teatr festıvali ótedi. Biraq bólingen aqshanyń mardymsyzdyǵy sondaı, irikteýden ótken teatrlardy festıvaldiń basynan aıaǵyna deıin qatystyrýǵa jaǵdaı qarastyrylmaǵan. Elimizdiń túkpir-túkpirinen shyǵarmashylyq ujymdar artynyp-tartynyp keledi de, qoıylymyn oınap, birden keri qaıtýǵa májbúr. Nege? Sebebi festıvalge qatysý mártebesine ıe bolǵan ujymnyń sol dýmandy tolyq tamashalap, sheberligin shyńdap, biliktiligin arttyrýyna múmkindik berilmegen. Oǵan artyq qarajat qarastyrylmaǵan. Sonda festıval ótkizýdegi maqsat ne? Ony kim úshin uıymdastyramyz? Menińshe, festıval áý bastaǵy maqsatynan aınymaǵany abzal. Festıval degenimizdiń ózi grek tilinen tárjimalaǵanda «mereke» degen maǵynany beredi. О́kinishke qaraı, bizdegi festıvalder sol maqsatty tolyq oryndaı almaı keledi. Esesine júlde bólisýde aldymyzǵa jan salmaımyz. Álemdik teatrlar tájirıbesine súıensek, teatr óneri damyǵan elderde ótetin aýqymdy festıvalderdiń eshbirinde júlde taǵaıyndalmaǵan. Basty maqsat – tájirıbe almasý. Sarapshylar bolady, spektaklder talqylanady, artyq tusy maqtalyp, kemshilikteri atalady. Biraq eshbiri júlde alý úshin aq ter, kók ter bolmaıdy. Tek qana shyǵarmashylyq sapaǵa jumys isteıdi. Al bizde qalaı? Júlde qoryna bólingen bir-eki mıllıon aqshany qatysqan teatrlardyń bárine shúlen taratqandaı bólip beremiz. Sonda ár atalymǵa bólinetin aqsha 100-200 myń teńgeniń tóńireginde. Demek 100 myń teńgeni alǵan akter nemese rejısserdiń aılap, tipti jyldap tókken eńbegin biz osylaı baǵalap turmyz. Menińshe, bul ónerdi qorlaý. Áıtpese, sahnada kúndiz-túni jan aıamaı ter tógetin ártisterdiń eńbegi sporttaǵy batyrlarymyzdyń jeńisinen tıtteı de kem emes. Biraq baǵalanýǵa kelgende básimiz tómen. Sondyqtan da festıval ótkizsek, júldege bólingen mardymsyz qarjyny teńdeı bólip almaı, kerisinshe sol aqshaǵa irikteýden ótken teatrlardyń bastan-aıaq qatysýy men tájirıbe almasýyna jaǵdaı jasasaq, óner kóp nárse utar edi. Bul 100 myń teńgeni jeńip aldym dep jelpinip (bálkim jer bolyp) eline qaıtqannan áldeqaıda paıdaly bolar edi dep oılaımyn. Jalpy, festıval týraly uzaq sóılep, tolassyz tolǵanýǵa bolady. Sebebi bul salada qordalanǵan másele óte kóp. Biraq oǵan ýaqytymyz da, gazetińizdiń beti de tapshy (kúldi). Al toqeterin túıgende, elimizde ótetin teatr festıvalderine túbegeıli tóńkeris qajet.
– Qalaı oılaısyz, óz mindetin tolyq atqarýy úshin óner ótkir bolýy kerek pe, álde kórkem be?
– Birin ekinshisinen bóle-jarmaı, dramatýrgterimiz ben rejısserlerimiz ekeýin sahnada qatar óre bilse, ǵalamat emes pe? Teatr bolǵan soń santaraptylyq kerek. Bir ǵana ulttyq dramatýrgııamen shektelý nemese Shekspır men Chehovqa aınalyp soǵa berý de ónerdiń shyńy emes. Ras, klassıka teatrlardy ósiredi. Biraq bir baǵyt pen túsinikke baılanyp óner týdyrý jáne múmkin emes. Teatrǵa keletin kórermen qandaı alýan bolsa, teatr repertýaryndaǵy qoıylymdar da sondaı túrli bolýy qajet. Kelgen árbir kórermen ózine keregin sahnadan taba alyp ketse, teatrdyń basty mindetiniń oryndalǵany. Kórermen sahnadan barlyǵyn da kórýi kerek – sulýlyqty da, qatygezdikti de, ótkirlikti de. Eń bastysy, shynaıylyq qajet. Máselen, men jas dramatýrgterdiń shyǵarmalaryn kóp oqımyn. Syrttaı qarasań, barlyǵy da áp-ádemi móldiregen órimdeı jastar. Biraq jazǵandaryn oqysań, keıipkerleriniń barlyǵy ómirden óz ornyn taba almaǵan, adasqan adamdar. Barlyǵy sabylyp birdeńeni izdep júr. Biraq naqty maqsaty joq. Máselen, sondaı pesanyń birine arqaý bolǵan bazardaǵy arba súıreıtin keıipkerdi alaıyq. Bir qarasań jumysy bar adam sııaqty. Biraq ol adamnyń oıynda júktelgen mindetin atqaryp, kúndelikti josparyn oryndaýdan, soǵan tólengen nápaqasyn alýdan basqa túk joq. Sebebi ol myna ómirde óziniń maqsatyna jetpegen adam. Onyń armany sol jerde, ıaǵnı turmys taýqymeti tıtyqtatqan jerde qalyp qoıǵan. Sol sııaqty shyǵarmadaǵy basyn taýǵa da, tasqa da uryp ah uryp adasyp júrgen keıipker de búgingi páterden-páterge kóship, nesıesin áreń jaýyp ıtshilep ómir keship júrgen adamdardyń shynaı beınesi emes pe eken degen oıǵa qalasyń. Demek búgingi qoǵamnyń tynysy sondaı. Sol kórinis jastardyń shyǵarmashylyǵynda shynaıy kórinis tapqan. Árıne, mundaı mysal óte kóp. Sol keıipkerlerdiń árqaısysynyń basyndaǵy problemasy arqyly búgingi qoǵamnyń mozaıkasy túzilmeı me? Al ózekte sondaı ókinish turǵanda kórkemdik dep qalaı kólgirsımiz? Demek teatrǵa barlyq baǵyt, barlyq janr qajet.
– Qazir teatr aınalasynda júrgen kim-kimnen de: «Búgingi teatrdyń maqsaty ne?» dep surasań, barlyǵy birdeı «Álemdik deńgeıge umtylý» dep jaýap beredi? Jalpy, álemdik deńgeıge umtylý degenniń ólshemi bar ma? Ol qanshalyqty qazaqqa paıdaly?
– Álem qazaqty óneri, ónerli jastary arqyly tanyp jatsa, árıne, ol úlken baqyt. Al álemdik deńgeıge jetemin dep qol jetkenge de, jetpeske de kózsiz umtyla berý – aqymaqtyq. Biz jalpy ulttyń atynan sóıleýge áýes halyqpyz. Ol durys ta shyǵar. Al soǵan laıyqpyz ba? Ol basqa másele. Mysaly, «Qaragózdi» shetelge aparyp qoıyp, qazaqty álemge tynytyp qaıttym deý qısynsyz. Sebebi «Qaragózde» aıtylatyn jeti ata, rý, taǵy da basqa máseleler sheteldik kórermendi tolǵandyrady degenge óz basym senbeımin. Sebebi mentalıtet, tanym, túsinik degen basqa. Sondyqtan da qısyndy-qısynsyz ulttyq dúnıelerimizdi tyqpalaı berý talǵam men tanymnyń kórsetkishi emes, menińshe. Kerisinshe, qazaq óneriniń deńgeıi dara daryny shartarapty bas ıgizgen Dımash sekildi, kúni keshe «Ortalyq Azııanyń» úzdik akteri atanǵan Dýlyǵa Aqmolda, Azat Seıtmetov, Kann festıvalinde jahan nazaryn ózine burǵyzǵan Samal Eslıamova sııaqty jastarymyzdyń, dúldúl talanttarymyzdyń óneri arqyly baǵalanyp jatsa, sol arqyly qazaqty álem tanyp jatsa, mine deńgeı degen sol, menińshe. Kezinde Ázirbaıjan Mámbetov álemdik teatr keńistigin dúr silkintse, búginde sol taǵylymdy joldy jalǵaıtyn talantty teatr rejısserleri shyǵyp, álem sahnalaryn úzdik qoıylymdarymen baǵyndyrsa, jahandyq jetistiktiń jemisi de, jeńisi de osy emes pe? Al endi toz-tozy shyqqan qazaq aýylyn kórsetip, bolmasa kerisinshe shekten shyqqan sahnalyq tájirıbelermen kórermendi ultymyzdyń tanymy men tabıǵaty týraly qaıshylyqqa toly qısynsyz pikirge uryndyrý, menińshe, álemdik deńgeı emes, ol – dúbáralyq.
– Alda M.Áýezov teatrynyń ǵasyr toıy kele jatyr. Mereıtoıǵa daıyndyq jumystary bastalyp ta ketken bolar...
– Osydan birer jyl buryn Máskeýge Vahtangov teatrynyń mereıtoıyna baryp qaıttym. Sondaǵy meni tańǵaldyrǵany – teatr ujymynyń asta-tók dastarqan jaıyp, kelgen qonaqtardy tabaq-tabaq aspen emes, tamasha qoıylymymen qarsy alýy boldy. Teatrdyń kórermenge jasaǵan tartýy – L.Tolstoıdyń «Soǵys jáne beıbitshilik» shyǵarmasynyń sahnaǵa shyǵýy edi. Álemge áıgili lıtvalyq rejısser Rımas Týmınastyń qoltańbasynda qoıylǵan spektakl, shyn máninde, sanaǵa silkinis jasaǵan úzdik qoıylym boldy. Zaldan 5 saǵatqa sozylǵan spektakldi ortasynan úzip tastap ketken adam kórmedik. Siltideı tynǵan tynyshtyq túrli oıǵa jeteledi. Sebebi ondaǵy aıtylǵan, kóterilgen oıdyń barlyǵy kúlli adamzattyń problemasy, adamzattyń kóksegeni edi. Osy arqyly teatrdyń ótkeni men búginine baıypty da aıqyn baǵa berildi ǵoı dep esepteımin. Menińshe, teatr toıy solaı toılanýy kerek. Bul bastamadan aıryqsha áserlenip qaıtqanymdy jasyrmaımyn. Alla jazsa, teatrymyzdyń ataýly toıyna aman jetip jatsaq, dál sol «Soǵys jáne beıbitshilikteı» sanany silkintip, tanymymyzǵa tóńkeris jasaıtyn jaqsy bir qoıylymmen teatrdyń ǵasyr toıyn qarsy alsaq degen jospar bar. Bul birinshiden, alǵashqy kásibı qazaq teatrynyń otaýy bolǵan qarashańyraq – teatrymyzǵa olja bolsa, ekinshiden, ondaǵy qyzmet etken barsha aǵa-apalarymyzdyń rýhyna qurmet, úshinshiden, sahnada ter tógip júrgen búgingi áriptesterimizdiń bar múmkindigin kórsetetin aýqymdy qoıylym, bastysy, kórermenderimiz úshin tamasha tartý bolady ǵoı dep oılaımyn. Al dál qazir teatr kúrdeli jóndeýge jabyldy. 40 jyldan asa júıeli jóndeý kórmegen teatr tolyqtaı jańartylady. Ásirese sahna jabdyqtary men qurylǵylary zamanaýı teatr talaptaryna saı qaıta jasaqtalatyn bolady. Munyń barlyǵy aldaǵy ýaqytta sapaly qoıylymdardy sahnaǵa shyǵarýǵa keremet múmkindik syılaıtyny sózsiz. Ulttyq mártebege ıe ult teatrynyń ǵasyr toıy teatr álemindegi úlken jańalyqqa aınalsa degen tilegimiz bar.
– Jóndeý jumystary ǵımarattyń tarıhı kelbetine qalaı áser etedi? Teatr jańartylady dep bastapqy kórinisin joǵaltyp almaı ma? Olaı deýimizge sebep – jóndeýge jabylyp, keıin syrty adam tanymastaı ózgergen, ıaǵnı tarıhı turpatyn joıǵan ǵımarattar Almatyda kóp qoı...
– Sózińizdiń tórkinin túsindim. Teatrymyzǵa kúrdeli jóndeý jasalǵanymen, ol jańarý ǵımarat kelbetine, jalpy, syrtqy qurylysyna esh áser etpeıdi. Tarıhı nysan tolyǵymen óz qalybyn saqtaıdy. Negizinen tehnıkalyq jaǵynan jasaqtalý men jańarý basty nazarda.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Nazerke JUMABAI,
«Egemen Qazaqstan»
