Kásiptik baǵdar beredi
Naryqtyń suranysy sát saıyn qubylyp turǵan kezeńde kásip tańdaý, óz mamandyǵyńdy tabý ońaı emes. Osy rette jasandy ıntellekt kómekke kele alady. Buǵan Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Qostanaı óńirlik ýnıversıtetiniń stýdenti Nıkıta Ocheshlıýk jasaǵan JI agent túrtki boldy. «AI-Sana» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynǵan joba mektep oqýshylaryna bolashaq mamandyqty tańdaýǵa kómektesedi. Ázirleme birneshe dáleldengen ádistemeni birtutas júıege biriktiredi. Jobanyń negizgi artyqshylyǵynyń biri – nátıjeni jedel usyný. 500-den asa nusqany qamtıtyn kiriktirilgen derekter bazasy arqyly jasandy ıntellekt qysqa ýaqytta qorytyndy beredi.
Atalǵan ýnıversıtettegi «Sıfrlyq tehnologııalar jáne jasandy ıntellekt» bóliminiń basshysy, jobanyń ǵylymı jetekshisi Qalybek Maýlenov jobanyń ıdeıasy mektep oqýshylarynyń naqty qajettiliginen týyndaǵanyn aıtady. «Tájirıbe kórsetkendeı, bir synyptaǵy 25 oqýshynyń tek 5-6-ýy ǵana bolashaq mamandyǵyn naqty aıqyndaǵan. Qalǵandary izdenis ústinde. Osyǵan baılanysty jasandy ıntellektiniń múmkindigin paıdalanyp, oqýshylarǵa mamandyq tańdaý úderisine sanaly túrde qaraýǵa kómektesýdi kózdedik», dedi ol.
Jumys tek joba kúıinde qalyp qoımaı, qoldanysqa engizý maqsatynda synaqtan da ótkizgen. Máselen, Qostanaı qalasyndaǵy S.Máýlenov atyndaǵy gımnazııasynyń joǵary synyp oqýshylary jasandy ıntellekt kómegimen kásiptik baǵdarlaý testileýinen alǵashqylardyń biri bolyp ótken. Qanatqaqty jobaǵa qatysqan mektep oqýshylary jańa quraldyń praktıkalyq tıimdiligin joǵary baǵalaǵan.
Jobanyń avtory N.Ocheshlıýktiń aıtýynsha, júıe buryn jeke qoldanylyp kelgen bes psıhologııalyq jáne kásiptik baǵdarlaý ádistemesine negizdelgen. Barlyq ádisteme sıfrlyq formatqa beıimdelip, birtutas zııatkerlik taldaý modeline biriktirilgen.
«Qosymsha ádistemeler paıdalanýshynyń ozyq jaqtary men qabiletin jáne áleýetti damý baǵytyn anyqtaýǵa múmkindik beredi. Nátıjesinde, oqýshy tek usynylatyn mamandyqtar tizimin ǵana emes, jeke erekshelikterin qamtıtyn keńeıtilgen kásiptik baǵdarlaý portretin alady. Bul rette jasandy ıntellekt psıholog nemese muǵalimniń ornyn baspaıdy. Kerisinshe, olardyń jumysyn tolyqtyryp, ýaqytty únemdeýge, obektıvti taldanǵan aqparat usynýǵa jol ashady. JI klassıkalyq testterdi de almastyrmaıdy, qaıta olardyń nátıjelerin bir sátte birtutas júıege biriktiredi. Algorıtm qolmen taldaýda baıqala bermeıtin jasyryn baılanystardy anyqtaıdy. Mundaı tereń taldaýmen ár adam táýliktiń kez kelgen ýaqytynda tanysa alady», deıdi stýdent.
N.Ocheshlıýk túsindirgendeı, JI tóreshi emes, dál navıgator retinde jumys isteıdi, sondyqtan sońǵy tańdaý árdaıym adamnyń ózine tıesili. Qatelesý qaýpi barynsha azaıtylǵan. О́ıtkeni algorıtm tek dáleldengen ǵylymı ádistemelerge súıenedi. Bot sheshimdi tańbaıdy, tek eń qolaıly nusqalar aıasyn taryltýǵa kómektesedi. Eń jaqsysy, JI-agent Telegram platformasynda qazaq jáne orys tilderinde tegin qoldanýǵa bolady: @UniCareerKzBot, @UniCareerBot.
Talaptyǵa «Talapker»
Kásiptik baǵdarlaý kezeńinen sátti ótip, mektepti bitirgeli júrgen oqýshy endi joǵary bilim alýdy kózdeıtini anyq. Izdenimpaz izdenýshiler bul kezeńdi de jedeldetý men jeńildetýdiń jolyn taýypty. Qazirgi tańda joǵary oqý oryndaryna túsýshi talapkerler men olardyń ata-analary oqý baǵdarlamalary, qujat tapsyrý tártibi, oqý aqysy týraly naqty aqparatqa muqtaj. Ásirese jaz mezgilinde talapkerlerdiń kóp bolýyna baılanysty, bul jaǵdaı qabyldaý komıssııasy qyzmetkerlerine aıtarlyqtaı júkteme túsiredi. Osy máseleni sheshý maqsatynda A.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıteti, «Esepteý tehnıkasy jáne baǵdarlamalyq qamtamasyz etý» mamandyǵynyń 4-kýrs stýdentteri Darına Esetova, Dilnaz О́tegenova, Nurdaýlet Túgelov jasandy ıntellekt tehnologııasyna negizdelgen «Talapker» júıesin usyndy. Jobanyń negizgi qoldaný aýdıtorııasy – talapkerler, olardyń ata-analary, basqa ýnıversıtetke aýysqysy keletin stýdentter, qabyldaý komıssııasynyń qyzmetkerleri. Júıe paıdalanýshylarǵa avtomattandyrylǵan túrde keńes berip, aqparat almasý úderisin jeńildetedi.
Joba avtorlarynyń biri Darına bizge baıandaǵandaı, «Talapker» web-qosymshasy birqatar mańyzdy fýnksııalardy qamtıdy. «Biz ázirlegen AI keńesshi júıesi jıi qoıylatyn suraqtarǵa jaýap beredi (qajetti qujattar, qabyldaý merzimderi, oqý aqysy, jataqhana, áskerı kafedra boıynsha), qujat tapsyrý úshin úıden onlaın brondaýǵa, ótinimderdiń mártebesin baqylaýǵa jaǵdaı jasaıdy, mamandyq tańdaý boıynsha usynys beredi. Sonymen qatar ball kalkýlıatory arqyly talapkerler óz múmkindigin aldyn ala baǵalaı alady. Júıede habarlandyrý, eske salý fýnksııalary engizilgen, bul mańyzdy merzimderdi ótkizip almaýǵa kómektesedi. Tehnıkalyq turǵydan alǵanda, júıede tabıǵı tildi óńdeý (NLP) tehnologııalary qoldanylyp, chat-bot, telegram bot modýlderi arqyly paıdalanýshymen ınteraktıvti baılanys ornatylady. Dybystyq engizý, kóptildi qoldaý (qazaq, orys, aǵylshyn tilderi) júıeniń qoljetimdiligin arttyrady», deıdi stýdent D.О́tegenova.
Jobany engizý nátıjesinde qabyldaý komıssııasynyń júktemesi tómendeıdi, al ótinimderdi óńdeý ýaqyty eki esege deıin qysqarady. Talapshyl stýdentterdiń ǵylymı jetekshisi, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty, A.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik ýnıversıtetindegi «Informatıka jáne aqparattyq tehnologııalar» kafedrasynyń aǵa oqytýshysy Erǵalı Qurmanǵalıev jobanyń taǵy bir tıimdi tusyna toqtaldy. Onyń aıtýynsha, «Talapker» júıesinde aqparatty óńdegende adam faktorynan týyndaıtyn qatelikter azaıady.
«Benchmarkıng nátıjelerine sáıkes osyndaı jasandy ıntellekt negizindegi júıeler qabyldaý úderisin 30–60%-ǵa deıin jedeldetip, paıdalanýshylardyń qanaǵattaný deńgeıin 85–90%-ǵa deıin arttyrady. «Talapker» – bilim salasyndaǵy sıfrlyq transformasııany júzege asyratyn tıimdi sheshimderdiń biri. Joba qujat qabyldaý úderisin jeńildetý arqyly qabyldaý komıssııasynyń qyzmet sapasyn arttyrady, paıdalanýshylarǵa yńǵaıly sıfrlyq orta qalyptastyrady. Bolashaqta júıeni keńeıtý, mobıldi nusqasyn ázirleý, JOO-ǵa qujatty qalaǵan jerden onlaın tapsyrýǵa jetkizý josparlanyp jatyr», deıdi E.Qurmanǵalıev.
Zııan zatty anyqtaıtyn júıe
О́tkende «Qazaqstan – akademııalyq bilim aımaǵy» halyqaralyq strategııalyq seriktester forýmynyń aıasynda stýdentter ázirlegen JI jobalar iriktelip, úzdikter anyqtaldy. Sondaǵy úzdik jobalardyń biri – L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ stýdentteri Arman Lıaılıev pen Janııa Jumal ázirlegen jumys boldy. Olar kompıýterlik kórý tehnologııasy arqyly qoqys aǵynyndaǵy plastık zattardy anyqtaıtyn júıe jasap shyǵardy. Model kameradan alynǵan beınelerdi taldap, naqty ýaqyt rejiminde plastıktiń bar-joǵyn anyqtaıdy ári «RIC»júıesi boıynsha suryptaýǵa múmkindik beredi.
Joba jetekshisi, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-ǵy Jasandy ıntellekt tehnologııalary kafedrasynyń oqytýshysy Ramazan Maratulynyń aıtýynsha, qaldyqtardy óńdeý taqyryby qazirgi zamanda ekologııalyq máseleler turǵysynan ózekti. Joba EUÝ-degi Lýban zerthanasynda júrgizildi, onda stýdentter bastapqyda baǵdarlamalanatyn logıkalyq kontrollerlerdi (PLC) paıdalanyp avtomattandyrý máselelerin qarastyrdy, keıinirek jasandy ıntellekt pen kompıýterlik kórý tehnologııalaryn biriktirý arqyly sheshimdi keńeıtti. Jobanyń tujyrymdamasy qaldyqtardy qaıta óńdeýdiń bar máselelerin taldaý, suryptaý tıimdiligin arttyrý qajettiliginen týyndady.
«Jobany ázirleý birneshe aıǵa sozyldy, onyń ishinde zertteýler, ázirlemeler men prototıpter synaqtan ótkizildi. Nátıjesinde, qaldyqtar aǵynyndaǵy plastıkalyq zattardy naqty ýaqyt rejiminde anyqtaı alatyn, suryptaýdyń dáldigi men jyldamdyǵyn arttyratyn júıe paıda boldy. Joba qaldyqtardy qaıta óńdeý ınfraqurylymy men aqyldy qala júıelerinde engizýdiń áleýetti sheshimi retinde qarastyrylady. Top naqty sektordyń talaptaryn eskere otyryp, jobany odan ári damytýdy josparlap otyr. Akademııalyq konferensııalardyń jeńimpazy, oıyn ázirleý klýbynyń jetekshisi Janııa Jumal jobanyń ǵylymı, uıymdastyrýshylyq aspektilerine aıtarlyqtaı úles qosty. Arman Lıaılıev te hakatondarǵa belsendi qatysa otyryp, tereń praktıkalyq daǵdylaryn damytty. Bul óz kezeginde olarǵa osy sheshimdi júzege asyrý úshin kúshti komanda retinde áreket etýge úıretti», dedi R.Maratuly.
Joba avtorlarynyń biri Jánııa Jumaldyń aıtýynsha, atalǵan ıdeıa kúndelikti qarapaıym dúnıege zer salǵannan týǵan. Birde olar plastıkalyq bótelkeden sý iship otyryp, bótelkeniń sapasy ártúrli ekenin baıqaǵan. Sodan buǵan tereńirek qyzyǵyp, munyń sebebin túsinýge tyrysady. Zertteý barysynda olar plastıktiń ártúrli túri men sıpattamasy bar ekenin anyqtaǵan. Sóıtip, olar uzaq ýaqyt boıy plastıkti naqty materıaldardan qalaı ári ońaı ajyratýǵa bolatynyn túsinýge tyrysqan. Bul jobanyń qıyn kezeńiniń biri bolǵan.
«Biz aqyrynda ekologtermen keńesip, plastıkterdi ajyratý úshin jaryqtyń shaǵylysýyn, tús qanyqtylyǵyn paıdalaný tásilin taptyq. Osydan keıin turmystyq qaldyqtardan plastıkti avtomatty túrde anyqtaý úshin robot qoldy paıdalaný ıdeıasyn oılap shyǵardyq. Sóıtip, muny tolyqqandy júıege aınaldyrýǵa bolatynyn túsindik. Bolashaqta biz jobanyń fýnksıonaldyǵyn keńeıtip, RIC (Resin Identification Code) sanattary boıynsha plastık suryptaýdy engizgimiz keledi. Bul qaıta óńdeýge arnalǵan materıaldardy dálirek bólýge, júıeniń tıimdiligin arttyrýǵa múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde jobanyń áleýetin kórip otyrmyz. Sondyqtan bolashaqta ony jetildirýdi, qoldanysqa engizýdi josparlap otyrmyz», deıdi J.Jumal.
