Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵynyń basshysy Meıram Pishembaevtyń aıtýynsha, sala aldaǵy bes jyl bederinde negizinen myna baǵyttar boıynsha jumystardy óndire isteýge múddeli. Olar – óndiris kólemin jáne satyp alýdaǵy ishki qundylyqty arttyrý, ınvestısııa tartý, óndiristik jáne eksporttyq múmkindikterdi damytý, otandyq ónim úshin ótkizý naryǵyn keńeıtý jáne bilikti kadrlar daıarlaý júıesin jetildirý. Munyń bári keshendi jospar aıasynda júzege aspaq. Odaq basshylyǵy keshendi jospardyń sátimen júzege asýy otandyq mashına jasaý ónerkásibin damýdyń jańa kezeńine alyp shyǵady dep senedi. Salany Úkimet te hal-qaderinshe qoldap jatyr. Bıyl mashına jasaýshylardyń XI forýmynda Úkimet basshysy Álıhan Smaıylov saladaǵy jalpy suranys kólemi 23 mlrd dollar bolsa, sonyń 3,1 mlrd dollaryn otandyq óndiris qamtamasyz etip otyrǵanyn málimdedi.
«Importty almastyrý esebinen ósim potensıalyn arttyrýǵa bolady. Otandyq mashına jasaý salasy – óńdeýshi ónerkásiptiń lokomotıvi jáne árkez Úkimettiń nazarynda. Byltyr óndiris ósimi 9,4 paıyzdy qurady, bıyl tórt aıdyń qorytyndysy boıynsha 36 paıyzǵa jetti. Aldymyzda mashına jasaý kásiporyndarynyń básekege qabilettiligin arttyrý mindeti tur. Oǵan qoljetimdi qarjy quraldaryn qurý, jańa tehnologııalardy engizý, jergilikti qamtý úlesin kóbeıtý jáne eksportty ilgeriletý arqyly qol jetkize alamyz», dedi Premer-mınıstr.
2024-2028 jyldar aralyǵynda Úkimet mashına jasaý salasyndaǵy shaǵyn jáne orta bıznes jobalaryn qoldaý maqsatynda 2,3 trln teńge bólmekshi. Sondaı-aq mashına jasaý kásiporyndaryna otandyq shıkizatty (qara jáne sırek kezdesetin metall túrleri, sonymen qatar munaı-hımııa ónimderi) jetkizip berýshilerge 5 paıyzdyq jeńildik jasalý da qarastyrylyp otyr. Jeńildik munymen de shektelip qalmaıdy. Úkimet metall ónimderiniń ımporty kezinde otandyq mashına jasaý kásiporyndaryn qosymsha qun salyǵynan bosatpaq. Úkimet turmystyq tehnıka jasaýshylardy da qosymsha qun salyǵynan 5 jylǵa bosatýdy qarastyrýda. Ishki naryqta jasalatyn mundaı salyqtyq yntalandyrý kásiporyndardyń óndiristi erekshe qarqynmen arttyrýyna jaǵdaı jasaıdy degen senim bar.
Osy jáne basqa da jaǵdaılar ret-retimen júzege assa, onda 2028 jylǵa taman respýblıkadaǵy mashına jasaý ónimderiniń óndiris kólemi 2,2 ese artpaq (2021 jylmen salystyrǵanda). Jyldyq ósim – 2,9 ese (5,7 mlrd dollarǵa deıin), negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestısııa 2,1 ese (138,4 mlrd teńgege deıin) óspek. Mundaı boljamdy Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi jasap otyr.
Salanyń damýyn tejep turǵan biregeı faktor – ımportqa táýeldilik. Bul – aqıqat. Qazirgi ýaqytta mashına jasaý salasynyń ónimderi elimizdiń jalpy ımportynyń 40 paıyzyn (byltyr Qazaqstan ımporty 50 mlrd dollar bolsa, sonyń 20 mıllıardy mashına jasaý ónimderine tıesili) qurap otyr. Birtindep eksport ımportty jeńýi tıis. Degenmen qazirgi geosaıası ahýal, joǵary ınflıasııalyq táýekelder, jahandyq jetkizý tizbekteriniń ózgeriske ushyraýy eksporttyń da jolyn baılap tur. Soǵan qaramastan, Qazaqstan syrtqa ónim satýdy birshama alǵa jyljytty. 2022 jyly otandyq óndirýshiler 3,8 mlrd dollardyń ónimin eksporttaǵan. Budan bólek, mashına jasaý salasynyń jalpy óńdeýshi ónerkásip kesheniniń damýyna qosqan úlesi 15 paıyzdyq deńgeıge kóterilgen. Qazir elimizde 3 myńnan astam kásiporyn jumys isteıdi. Onda 120 myńǵa jýyq adam eńbek etip keledi.
Qalaı bolǵanda da, ónerkásiptik revolıýsııany júzege asyrý úshin eń birinshi kezekte mashına jasaý salasyn damytýǵa týra keledi. «QazIndustry» qazaqstandyq ındýstrııa jáne eksport ortalyǵynyń habarlaýynsha, byltyr ásirese avtomobıl jasaý salasy aıryqsha silkinis jasaǵan. Onyń ósimi 61,1 paıyzdy qurapty. Odan keıingi pozısııada 37,1 paıyzben taý-ken mashına jasaý salasy ornalasqan. Aýyl sharýashylyǵy jáne orman sharýashylyǵy tehnıkalaryn shyǵarý da aldyńǵy qatarda eken: ósim – 24,8 paıyz. Bulardan ózge, mashına jasaý salasynyń damýyna elektr tehnıkalary, munaı-gaz qurylǵylary, temirjol salalary da eleýli úles qosýda.
Bıyldyń ózinde mashına jasaý salasynda quny 230 mlrd teńge bolatyn ıgilikti jobalar júzege asqan.
«Búginde otandyq ónerkásiptegi mashına jasaýdyń úlesi – 6 paıyz. Bul – shamamen IJО́-niń 1,5%-y. Árıne, alda atqarylatyn talaı jumys bar. Qazaqstannyń mashına jasaý salasynda qazirgi tańda 3 800 kásiporyn qyzmet etedi. Bıyl úsh aıdyń qorytyndysy boıynsha sala ónerkásiptegi kóshbasshylardyń birine aınaldy. О́ndiris 36%-ǵa ósip, kólemi 829 mlrd teńgeni qurady. Salanyń ósimi – 135%. Budan basqa, 2023 jyly salada quny shamamen 230 mlrd teńgeni quraıtyn 36 jobany iske asyrý josparlanyp otyr. Onyń ishinde júk avtomobılderine arnalǵan quraýyshtar shoıyn quıý zaýyty, jel energetıkalyq qondyrǵylaryna arnalǵan munaralar óndirý zaýyty, turmystyq tehnıka shyǵarý zaýyty, otandyq munaı jabdyǵy zaýyty, mobıldik burǵylar, qondyrǵylar óndirý jáne ózge de jobalar kózdelgen», deıdi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý vıse-mınıstri Ilııas Ospanov.
Mashına jasaý salasy ishinde avtomobıl óndirisiniń shoqtyǵy bıik ekeni belgili. Qarjy taldaýshysy Aıdarhan Qusaıynovtyń sózinshe, memleket salanyń damýyna meılinshe jaǵdaı jasaýy tıis. О́ıtkeni ýaqyt pen ahýal sony talap etip tur.
«Avtoprom – draıver atanýǵa múmkindigi bar jaqsy sala. Onyń jaqsy qarqynmen damyp jatqany qýantady. Ol zaýyttardyń ashylýyna, halyqtyń jumyspen qamtylýyn yntalandyrady. Taǵy bir jaqsysy, avtomobıl ónerkásibi aıtarlyqtaı tehnologııalyq sala, sonyń arqasynda aralas birneshe salany damytady. Memleket tarapynan jasalatyn eń durys sheshim – qoldaý, kómektesý, eń bastysy – kedergi keltirmeý», deıdi ol.
Jaqyn keleshekte otandyq mashına jasaý zaýyttary 500 myń avtomobıl jınaýǵa nıetti.
«Kelesi jyly otandyq avtoóndirýshiler 150 myń jańa avtomobıl kólemine qol jetkizbek. Naryqtyń jańa avtomobılderge degen qajettiligin tolyǵymen óteımiz. Almatyda qytaılyq kólikterdi óndirý boıynsha jańa mýltı brendti joba bar. 2026-2027 jyldarǵa taman óndiris kólemin 500 myń kólikke deıin jetkizemiz», deıdi Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Marat Qarabaev.
Mundaı maqsattardyń jedelinen júzege asýy biz úshin de, óndirýshi úshin de tıimdi-aq. Alaıda joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, damýdy tejeıtin birneshe faktor bar. Olardy attap ótsek, onda myna materıalymyzdyń ózi birjaqty jazylǵan dúnıe bolyp qalar edi. Eń birinshi kezektegi túıtkil – qoljetimdi qarjylandyrý jaıy. Qazir bankterdiń paıyzdyq mólsherlemesi qymbat jáne bul óz kezeginde óndirýshilerdiń múmkindigin azaıtyp-aq tur. Bul rette taǵy da memleket qolushyn sozbaqshy.
Premer-mınıstrdiń sózinshe, bıyl ınvestısııalyq jobalarǵa jeńildetilgen qarjylandyrý berý maqsatynda Qazaqstan Damý banki jáne О́nerkásipti damytý qory aıasynda 500 mlrd teńge qarastyrylǵan. Tıisinshe ótinimderdiń basym bóligi mashına jasaý salasynan kelip túsken. Qazirdiń ózinde 200 mlrd teńgeden astam qarjy jobalary maquldanypty. Aldaǵy ýaqytta qarjylandyrý kólemi 1 trln teńgege deıin jetkizilmek. Sonymen birge «QDB» AQ jáne «KDQ» AQ arqyly kredıtteýdi ShOB sýbektileri úshin 3 paıyzdan bastalatyn mólsherleme boıynsha RB jáne О́KM qarajaty esebinen iske qosý da josparda bar. Aınalym qarajatyn jańǵyrtýǵa jáne tolyqtyrýǵa 6 paıyz mólsherleme boıynsha «Damý» «KDQ» AQ arqyly mashına jasaý shaǵyn jáne orta bıznesin nesıeleý múmkindigi usynylady.
Ekinshi túıtkil – shıkizat tapshylyǵy. Sonyń saldarynan ımportqa degen táýeldilik joıylar emes. Bul másele sońǵy kezde jıi kóterile bastady. Mınıstrlik otandyq kásiporyndardy mashına jasaý kásiporyndaryna shıkizatty tıimdi baǵamen jetkizýge mindetteımiz dep otyr.
Negizi, ónerkásip saıasaty týraly zańǵa sáıkes otandyq kásiporyndardy ózimizdiń shıkizatpen qamtamasyz etý úshin túrli kelisimder, ofteık kelisimsharttar óndirýshilerge qoljetimdi bolýy tıis. Alaıda ázirge ol múmkin bolmaı tur. Marat Qarabaev qazirgi ýaqytta shıkizattyń úsh túri – alıýmınıı, qorǵasyn jáne mys boıynsha jumys júrip jatqanyn aıtady.
«Otandyq óńdeýshiler úshin usynylatyn bul norma qazir erikti túrde júzege asyrylady. Endi bizdiń aldymyzda eki mindet tur, birinshisi – jańaǵy normany mindetti talapqa aınaldyrý. Iаǵnı qazir shaǵyn jáne orta bıznes metallýrgterden metaldy alý úshin arnaıy kelissózder júrgizip, sharttardy kelisýge májbúr. Bizdiń oıymyzsha, endi óndirilgen metaldyń belgili bir bóligi mindetti túrde óńdeýshilerge berilýi tıis. Sonda metallýrgter ózderiniń ónimin ótkizetin naryq izdeı bastaıdy. Ekinshi norma – taýarlyq pozısııany keńeıtý. Qazir eki qosymsha ónim túrin talqylaımyz, olar – qara metall jáne polıpropılen. Biz atalǵan ónim túrleriniń tómendetilgen baǵada el ishinde usynylý múmkindigin qarastyramyz», dedi vedomstvo basshysy.
Salanyń qarqyndy damýyna sep bolatyn taǵy bir múmkindik – kadrlyq quramdy kúsheıtý. Osy oraıda Mashına jasaýshylar odaǵy kadrlyq tapshylyqty joıý mindeti eń birinshi kezekte rettelýi tıis dep sanaıdy. Ol úshin qazir birqatar shara qolǵa alynýy kerek. Atap aıtqanda, dýaldy bilim berý sheńberinde óndiristik praktıkadan ótý kezinde jan basyna shaqqandaǵy qarjylandyrýdy ulǵaıtý, bilim berý baǵdarlamalarynan mamandyqtarǵa aýysa otyryp, ınjenerlik-tehnıkalyq mamandyqtar úshin mindetti bes jyldyq oqý merzimin belgileý, sondaı-aq qoldanbaly ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa granttyq qarjylandyrýdyń 40 paıyzyn óńdeýshi ónerkásipke bólý (onyń keminde 50 paıyzy mashına jasaý salasyna) sala áleýetin áldeqaıda arttyrmaq.
Jalpy, elimizde mashına jasaý salasyn dóńgeletip áketýge múmkindik bar – energetıkalyq jáne shıkizattyq baza jetkilikti, onyń izin ala óndiristik jáne adamı áleýetti de jetildirýge bolady. Bul saladaǵy jalqy jumys ornynyń ózi aralas salalarda onshaqty jumys ornyn qurýǵa jol ashpaq. Al bizdiń geografııalyq turǵydan sátti ornalasýymyz ónimderimizdiń kedergisiz satylýyna, tranzıttik habqa aınalýymyzǵa, eldegi ǵana emes, óńirdegi ishki jalpy ónim kóleminiń artýyna zor múmkindik týdyrady.
