Onomastıkadaǵy oń nıet

Keıbir konservatorlar tipti órekpip, ózderiniń múddelerine qol suǵylyp jatqandaı aıǵaı-shý shyǵaratyny da boı kórsetip qalady. Al ondaıdy kez kelgen jergilikti ákimder qalamaıdy, olarǵa aldymen ózderiniń aımaqtarynyń ty­nysh­tyǵy kerek. Sondyqtan ono­mas­tıkalyq saıasatty belsendi júr­­­giz­­­gisi keletin sheneýnikter ákim­ge jal­­taqtap, belsendilikke bara qoı­­­maı­dy. Sóıtip, «bylaı tartsań arba sy­nady, bylaı tartsań ógiz óle­diniń» keri­men onomastıkalyq saıa­sat sylbyr júr­gi­zi­lip jatyr.

Osyny eskergen soltústiktiń sheneý­nikteri jergilikti jerlerge, ásirese orys turǵyndary kóp qonystanǵan mekenderge memle­ket­tiń onomastıkalyq saıasatyn túsindiretin toptar attandyrýdy qolǵa alyp júr. Ondaıǵa memleket tarapynan arnaıy grant bóldirip, al ony utyp alǵan qoǵamdyq uıym­dar osy saıasatty júrgizetin bel­sen­dilerdi tartyp, aýyl-selo­lar­­ǵa, aýdan ortalyqtaryna toptar shyǵarady. Bizdi de sondaı toptardyń birnesheýine tartyp, orys aýyldaryna baryp, mem­le­ket­tik onomastıkalyq saıa­satty túsin­dirýge tyrystyq.

Onomastıkalyq saıasat aldy­men qazaq ataýlardyń orys tilin­de jazylǵanda túsiniksiz túr­ge engenderin túzetýdi qa­laı­dy. My­sa­ly, bizdiń óńirde kezinde «sov­hoz tehnıkýmy» bolǵan Chaglınka degen úlken aýyl bar. Osyndaǵy «Chaglınka» degen sózdiń maǵynasyn kóp adam sońǵy kezge deıin bilmeı keldi. Ol qazaqtyń «Shaǵalaly» degen ataýy eken. Sol jerde osyndaı aty bar ózen bolǵan soń jańa qonysqa da sonyń ádemi ataýy berilgen. Biraq oryssha jazǵan bireý ony túsiniksiz ataý etip shy­­ǵarǵan. Mine, osyndaı ataýlar aldymen túzetilýi kerek. Ekin­shiden, onomastıkalyq saıasat pat­sha zamanynyń ıdeologııasyn, otarshyldyq, basqynshylyq saıasatty halyqtyń mıyna sińiretin ataýlardy ózgertýdi qalaıdy. Mysaly, Nıkolaevka, Pokrovka, Svıatodýhovka, Romanovka, Bogo­lıý­bovo, Spasovka degen sııaq­ty tolyp jatqan ataýlar aldymen qazaq dalasyna pravoslavıe shir­ke­ýiniń ıdeologııasyn sińirýdi kózdegen. Bulardyń ishindegi adam attary arhangel Aleksandr, apos­tol Pavel men Petr, chýdotvores Nıkolaı jáne t.b. pravoslavıe qaıratkerleri men áýlıeleriniń esimderi. Qatar jatqan birneshe aýyl-selolarǵa osylardyń esimderi berilgen. Keńes ókimeti ateızmdi qoldap, din ataýlaryn joq qylamyz degenimen, jergilikti bıliktegi shovınıst sheneýnikter olardy qoldap, aldaryna «novo» degen jurnaq qoıyp, «Novoaleksandrovka», «No­vomıhaılovsk», «Novo­nıko­laev­ka» degenderdi shyǵardy. Sonymen birge bul ataýlar kóship kelgen orys sharýalarynyń esimderi, osy qonystardy alǵash salǵan solar degen ańyz da taratty. Al orys sharýalarynyń esimderi eshqashan Nıkolaı, Aleksandr, Petr, Pavel jáne t.b. bolǵan emes. Mundaı grek esimderi orystarǵa tek hrıs­tıan dininen enip, olardy dvorıandar ǵana qoldanatyn bolǵan. Al sharýalardyń esimderi Potap, Antıp, Ermolaı, Fıokla, Avdotıa, Marfa, Bogdan, Vadım, Praskovıa degen sııaqtylar bolǵan. Sharýalar balalaryna tipti syrtqy túrlerine qarap Hýdıash, Molchanka, Ýgrıým, Pervysh, Jdan, Tomılko, Belıak dep te qoıa salǵan. Sondyqtan aýyl­dar alǵashqy qadasyn qadaǵan shar­ýa­nyń atymen atalǵan degenniń esh negizi joq. Bolsa da óte sırek.

Sonymen birge bolshevıkter tóń­ke­risten keıin keńestik ıdeo­lo­gııa­lyq ataýlardy kóbeıtti. Kúni bú­gin­ge deıin olardan aıaq alyp júr­gi­­siz. Lenın, Kırov, Kýıbyshev, Krýp­­skaıa, Dzerjınskıılermen qatar Krasnogvardeısk, Komsomol, Komın­tern, Internasıonal, Bol­shevık sııaqty ataýlar áli de qap­tap tur. Osyndaı ıdeo­logııalyq turǵydan eskirgen bolshe­vıktik, kommýnıstik ataýlardy bizdiń onomastıkalyq saıasat jergilikti toponımdermen almastyrýdy qolǵa alyp otyr. О́ıtkeni jerdiń aty tarıhtyń haty ekeni aıan. Sondaı-aq bir ákimshilik aýmaqta birneshe ret qaıtalanatyn ataý­lar da bar. Osyndaılardyń da bireýin qal­dy­ryp, basqalaryn ózgertýge týra keledi. Totalıtarlyq júıede ondaılar da bir aýdanda birneshe retten qaı­talanǵan.

Sońǵy joly biz Qyzyljar aýda­nyn­­daǵy Beskól, Novokamenka, Esil aýda­nyndaǵy Chırıkovka, Nıko­­laev­ka aýyldaryna baryp, mem­le­ket­tiń onomastıkalyq saıasatyn tanys­tyr­­dyq. Bulardyń bárinde de orys tur­ǵyndarynyń úlesi barynsha joǵary. Halyq ártúrli, keıbir azamattarymyz ono­mas­tıkalyq saıasattyń talabyna qulaq assa, keıbireýleri eshteńeni tyń­daǵysy kelmeı, tórttaǵandap qar­sy­lyq kórsetedi. Degenmen buryn­ǵydaı emes, halyqtyń qarsy­lyǵy túsinistikke ulasyp kele jat­qandaı.

Oblystyq onomastıkalyq ko­mı­s­sııanyń sońǵy otyrysynda qaladaǵy №24 orys tilinde bilim beretin mektepke onyń alǵashqy dırektory bolǵan Máti Qusaıynov aǵamyzdyń esimin berý qaraldy. II dú­nıe­júzilik soǵysqa qatysyp, jaralanyp kelgen aǵamyz soǵysqa deıin alǵan pedagogıkalyq mamandyǵyna sáıkes Qyzyljardaǵy birneshe mektepte dırektor bolǵan. Sonyń ishinde qazaq mektep-ınternatynda da dırektor bolyp, Qazaqstan kompartııasy OK birinshi hatshysy Jumabaı Shaıahmetovti de osynda qarsy alǵan jan. Ol kezde mekteptiń aınalasy saz, muǵalimder men oqýshylar batpaqtan ábden azap kórip júredi eken. Osynyń bárin óz kózimen kórip turǵan birinshi hatshyǵa Máti aǵamyz obkomnyń birinshi hatshysynyń kózinshe óziniń shaǵymyn aıtyp, eshkimniń kómek bergisi kelmeıtinin ashyq jetkizedi. J.Shaıahmetov obkomnyń birinshi hatshysyna dúrse qoıa berip, jalǵyz qazaq mektebine janashyrlyq qyla almaı otyrǵan sen jergilikti halyqqa qandaı kómek beretiniń kórinip tur dep uıaltyp ketken eken, aınalasy bir aptanyń ishinde mekteptiń aınalasyna asfalt jol salynady. Biraq bir sebepter ta­­ýyp, Máti Qusaıynovty dırektorlyqtan alyp tastaıdy. Alaıda birneshe jyldan soń jańadan ashylǵaly turǵan №24 mektepke dırektor tabylmaǵanda Máti aǵamyz qaıtadan dırektor bolǵan. Sodan zeınet demalysyna shyqqansha qalanyń «Benzostroı» dep atalatyn shetkergi aýdanyndaǵy osy mektepte 14 jyl dırektor bolyp, zeınetke shyqqan. Mektep ujymynyń usynysyn ono­mastıkalyq komıssııa uzaq qa­ra­dy. Ujymnyń usynysynda onyń pedagogıkalyq eńbegimen qatar jas­tardy batyldyqqa, adam­ger­shilikke tár­bıelegeni, mek­teptiń ǵana emes, sol aýmaqtyń áleýmettik problemalaryn sheshýge belsene aralasqandyǵy basa aıtylǵan. Qatardaǵy mektep dırektory ǵana bolǵanymen, onyń boıynda alash­tyq­tarǵa tán ulttyq, ha­lyqtyq iske batyl kirisken bel­sendilik bol­ǵanyn eskerip, ono­mastıkalyq komıssııa onyń esimin mektepke berýdi qol­dady.

Sondaı-aq Shal aqyn aýda­nyn­daǵy Krıvoshekovo aýyldyq okrýgi men aýylyn Araı (burynǵysy «Zarıa») dep, Aıyrtaý aýdanyndaǵy Karasevka aýylyn Qamysaqty, osy aýdandaǵy Voskresenevka aýylyn Baıantaı, sondaı-aq Imantaý, Qamysaqty aýyldyq okrýgterine qaraıtyn aýyldardaǵy 6 kósheni, Taıynsha qalasyndaǵy 11 kósheni, Shal aqyn aýdanyndaǵy Aıýtas, Jańajol, Prııshım aýyldaryndaǵy 5 kósheni, Ýálıhanov aýdanyndaǵy Bıdaıyq, Kishkenekól, Qarasý aýyl­daryndaǵy 23 kósheni, Aqqaıyń aýda­nynyń Lesnoı aýyldyq okrýgine qa­raı­tyn aýylda 3 kóshe­ni, Mamlıýt qalasyndaǵy 5 kósheni jergilikti toponımderge sáı­kes­ten­dirip qaıta ataý týraly usynys­tar­dy bekitti.

Sońǵy kezderdegi talaptarǵa sáıkes onomastıkalyq komıssııa Jambyl aýdany Maıbalyq aýy­lynyń týmasy, II dúnıejúzilik so­ǵysqa qatysyp, eki orden, bir­neshe medal alǵan Erǵalı Qusa­ıynov pen osy aýdandaǵy Aıtýar aýylynda dúnıege kelip, bólimshe basqaryp, birneshe medal alǵan Kárishal Ybyraevqa kóshe atyn berý týraly usynysty bekitpedi. Shynynda, olardyń elge sińirgen aıryqsha eńbegi joq eken, tek jurt qa­tarly óz­deriniń mindetterin oryn­daǵan.

Mine, Soltústik Qazaqstan obly­syndaǵy onomastıkalyq saıasattyń búgingi tańdaǵy jaı-kúıi osyndaı.