Aýyldaǵylar MÁMS ıgiligin nege kóre almaı otyr?

Elimiz­de mindetti áleýmettik medısı­na­lyq saqtandyrý júıesi (MÁMS) 2020 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys isteı bas­tady. Al MÁMS júıesine 2017 jyldan bastap aýdarymdar jasalǵan. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń derekterine sáıkes, 2020-2022 jyldary MÁMS tóleý­shi­lerdiń barlyq sanatynan jarnalar men aýdarymdar túsimderiniń somasy 550,4 mln teńgeden 1 090,4 mln teńgege deıin eki ese ósken. Alaıda MÁMS júıesiniń aınalasynda sheshilmegen másele eki ese óspese, azaımaı otyr. Bul jaǵdaı, ásirese, aýyldyq jerde qatty baıqalyp otyrǵanyn aıtady mamandar.

«Elimizde aýyldyq jerlerde halyq­tyń 38,2%-y turady. Olardyń resmı ju­mysqa ornalastyrylǵan bóligi MÁMS-ke jalaqydan aýdarymdar men jarnalar tóleıdi. Derbes tóleýshiler retinde saqtandyrylǵandar aıyna 3 500 teńgeden tóleıdi, al biryńǵaı jınaqtyq tólem (BJT) tańdaǵandar jeke tabys salyǵyn, áleýmettik aýdarymdardy, zeı­netaqy tólemderin jáne MÁMS jar­nalaryn qosa alǵanda, aı saıyn 1 725 teńgeden (0,5 AEK) tóleıdi. Alaıda MÁMS máselesi boıynsha aýyldyq jerlerde biraz kiltıpan bary ras. Máselen, jergilikti jerdiń deregine sáıkes, MÁMS júıesimen qamtylmaǵandardyń eń kóp sany áli de aýyldyq jerlerge tıesili bolyp tur. Iаǵnı aýyldyqtardyń 33%-dan astamy saqtandyrylmaǵan. Al qalalyq jerlerdegi halyqtyń 18,6%-y MÁMS júıesine qatyspaı otyr», deıdi «Aýyl» partııasynyń hatshysy, Áleýmettik sala máseleleri jónindegi ortalyqtyń basshysy Qýanysh Seıitjanov.

Resmı derekter boıynsha, óńirlik bóli­niste eń az saqtandyrylǵan azamat­tar úlesi Jetisý (oblys halqynyń 76,3%), Jambyl (77,1%), Almaty (78,5%), Qostanaı (79,0%), Túrkistan (79,7%) oblystarynda jáne Shymkent qalasynda (77,7%) baıqalady. MÁMS júıesine qatysýshylardyń sany boıynsha óńirler arasynda kósh bastap turǵan – Ulytaý oblysy (88,9%). Al Qaraǵandy oblysynda aýyl halqynyń 49,6%-y MÁMS júıesinde saqtandyrylǵan. MÁMS qatysý­shylarynyń tómengi úlesi Pavlodar oblysynyń (60,2%) aýyl turǵyn­dary arasynda da baıqalady.

Byltyr aýyldyq jerlerde ózin-ózi jumyspen qamtyǵan halyqtyń sany –
1 162 472 adam bolsa, bul – eldegi barlyq ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń 55%-y. Aýyldaǵy ózin-ózi jumyspen qam­tyǵandardyń basym kóbi (95,4%) – óz esebinen jáne jeke qosalqy sharýa­shy­lyqtarda jumys isteıtin derbes qyzmetkerler. Olar MÁMS qatysý­shy­lary emes bolýy da múmkin. Sebebi kóbinese ózin-ózi jumyspen qamty­ǵan azamattar qyzmetti resmı rásimdemeı jumys isteıdi jáne mindetti áleýmettik tólemderdi tólemeıdi deıdi mamandar.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń derekterine sáıkes, negizinen aýyl halqy basym Túrkistan (466,4 myń adam), Almaty (434,5 myń adam), Jambyl (261,3 myń adam) jáne Qostanaı (210,4 myń adam) sııaqty oblystarda keıingi 12 aıda jarnalar men aýdarymdar alynbaǵan adamdardyń eń kóp sany tirkelipti.

Qazir elimizdegi eń tómengi jalaqy deńgeıi aýyl sharýashylyǵy salasynda eken. Máselen, USB QR SJRA derek­te­rine sáıkes, 2023 jyldyń birinshi toqsanynda aýyl, orman jáne balyq sharýashylyǵyndaǵy ortasha aılyq-jalaqy 179 388 teńge bolǵan. Bul – ekono­mı­kalyq qyzmettiń barlyq túri boıynsha ortasha kórsetkishten eki ese az. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbekaqy qarjy salasyna qaraǵanda 3,4 ese, ónerkásip bo­ıynsha ortasha kórsetkishten 2,6 ese tómen. Osylaısha, naqty kiristerdiń tómen­deýi jáne joǵary ınflıasııa qazaq­standyqtar úshin, ásirese aýyldyq jer­lerde áleýmettik tólemderdi, onyń ishinde MÁMS boıynsha jarnalardy ýa­qytyly ári tolyq kólemde tóleý múm­kindigin tómendetip otyr.

«Halyqtyń tabys deńgeıi sanıtarlyq saýattylyqtan bastap, medısınalyq júıege qol jetkizýge deıingi ártúrli máselelerge áser ete otyryp, halyqtyń densaýlyq jaǵdaıyndaǵy aýmaqtyq aıyrmashylyqtarǵa ákelip otyr. Bizdiń paıymdaýymyzsha, aýyl turǵyndaryn MÁMS júıesine az tartýdyń taǵy bir sebebi – aýyldaǵy medısınalyq qyz­mettiń sapasy. Máselen, medısınalyq ınfraqurylymnyń tozýy, jekelegen medısınalyq obektilerdiń bolmaýy, medısınalyq kadrlardyń tapshylyǵy», deıdi Q.Seıitjanov.

Sarapshynyń aıtýynsha, byltyr aýylda júrgizilgen medısınalyq obektilerdi túgendeý qorytyndysy boıynsha, 200-den asa eldi mekende medısınalyq obek­ti­ler joq bolsa, 400-ge jýyq medısı­nalyq obektiler jalǵa alynǵan jáne keıbir medısınalyq obektiler qaýipti jaǵ­daıdaǵy ǵımarattarda ornalas­qan. Osy­laı­sha, aýyldyq jerlerde medısına­lyq ınfraqurylymynyń tozýy – 50%-dan joǵary.

Aýyldy damytý monıtorınginiń derek­teri boıynsha, 2022 jyly aýyl tur­ǵyn­dary arasyndaǵy ólim-jitimniń negizgi sebepteri – qan aınalymy júıesi aýrýlarynan (ólimniń barlyq sebebi boıynsha qaıtys bolǵandar sanynyń 18,8%), tynys alý organdarynyń aýrýlarynan (11,1%), jazataıym oqıǵalardan, ýlanýlardan, jaraqattardan (10%), as qorytý organdarynyń aýrýlarynan (9,1%), isikterden (8,8%) bolypty. Aýyl turǵyndarynyń ómir súrý uzaqtyǵy (73,94 jas) qalalyqtarǵa (74,73 jas) qaraǵanda qysqa. Munyń bári kóp jaǵdaıda osy biz kóterip otyrǵan máselege tikeleı baılanysty ekeni túsinikti.

Aýrýhana ınfraqurylymyna qol jet­kizýdegi olqylyqtardan basqa, aýyl tur­ǵyndaryn qalamen salystyrǵanda dáriger­lermen qamtamasyz etýde aıtar­lyqtaı aıyrmashylyqtar bar kórinedi. Elimizde aýyldyq jerlerdiń dárigerlik personalmen qamtamasyz etilýi 10 myń turǵynǵa 17 dáriger bolsa, qalalyq jerlerde 10 myń turǵynǵa 57 dárigerdi quraıdy eken. Osylaısha, aýyldyq jerlerde saqtandyrý tólemi ulǵaıǵanymen, medısınalyq qyz­met kórsetýshilerdiń tapshylyǵy jáne mamandardyń jetispeýshiligi taǵy qosy­lyp otyr.

Mamandar halyqaralyq tájirıbelerdi zerttep, bul salany jetildire túspese bolmaıtynyn aıtady. Máselen, Qytaıda medısınalyq kómekti aýyl turǵyndaryna qol­je­timdi etý maqsatynda Qytaı ókimeti 2005 jyldan bastap Ulttyq densaý­lyq saqtaý júıesi sheńberinde jańa aýyldyq kooperatıvtik medısınalyq saq­tandyrý júıesin (NRCMCS) engizý arqy­ly medısınalyq saqtandyrý sala­syn­daǵy mańyzdy reformalardy júzege asyrdy. NRCMCS engizý jospary 2011 jylǵa qaraı 832 mln aýyl turǵynyn Densaýlyq saqtaý qyzmetterimen qamtýdy qamtamasyz etken, bul aýyl halqynyń 97,5%-yn quraıdy. Qazir NRCMCS álemdegi eń kóp qamtylǵan medısınalyq saqtandyrý júıesine aınaldy.

«Aýyl turǵyndary arasynda medı­sınalyq saqtandyrý qajettiligi týraly aqparattyń azdyǵy da bar. Sondaı-aq saqtandyrylmaǵan azamattardyń kóp bóliginen taǵy bir problema týyndaıtynyn atap ótkim keledi. Bul – zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń ózderi úshin jáne óz qyzmetkerleri úshin bereshegi. Máselen, 2023 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha, 128,4 myń sýbekt, onyń ishinde MÁMS boıynsha 1 045,1 mln teńge bereshegi bar zańdy tulǵalar men jeke kásipkerler anyqtaldy. Eń kóp bereshek Astana (124,5 mln teńge) men Almaty (122,5 mln teńge) qalalaryna jáne Aqmola (101,2 mln teńge), Túrkistan (95,7 mln teńge) oblystaryna tıesili. Atalǵan oblystarda aýyl halqy basym. Joǵaryda aıtylǵandaı, MÁMS iske asyrylǵan úsh jyl ishinde jarnalar men aýdarymdar túsiminiń qurylymynda memlekettiń úlesi qysqardy. Alaıda bul memlekettik bıýdjetke túsetin júkteme de tómendedi degendi bildirmeıdi», deıdi Q.Seıitjanov.

Joǵary aýdıtorlyq palatanyń 2023 jylǵy I toqsanda ótkizilgen «Áleýmettik medısınalyq saqtandyrý qory» KEAQ bólingen ÁMSQ aktıvterin basqarý jáne respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn paıdalaný tıimdiliginiń memlekettik aýdıti týraly esebinde respýblıkalyq bıýdjettiń jeńildikti sanattar úshin transfertter kólemi 18%-ǵa – 2020 jylǵy 299 mlrd teńgeden 351 mlrd teńgege deıin ósken. Buǵan qosa aýdıt nátıjesinde 71,6 mlrd teńge kóleminde zań buzýshylyqtar anyqtalǵan, onyń ishinde – 39,3 mlrd teńge  qarjylyq zań buzýshylyqtar, 29,9 mlrd teńge – qarajatty tıimsiz josparlaý jáne paıdalaný, al qarjylyq shyǵyndar 2,4 mlrd teńgege jetken.

Sarapshylardyń aıtýynsha, aýyl turǵyn­darynyń MÁMS júıesine az tartylýyn­daǵy máseleni sheshý joldary­nyń biri – aýyldaǵy medısınalyq qyzmetterge qoljetimdilikti arttyrý jáne aýyl halqynyń jaýapkershiligin kúsheıtý; sondaı-aq aýyl turǵyndary arasynda MÁMS júıesine kirýdiń qajettiligi men tıimdiligi týraly aqparattyq túsindirý jumysyn jandandyrý; quzyrly organdar aýyl turǵyndary úshin MÁMS-ke kirýdiń neǵurlym tıimdi balama tetigin engizý múmkindigin qarastyrýy; Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Qarjy mınıstrliginiń Memlekettik kirister komıtetimen birlesip, aýyl sharýashylyǵyndaǵy maýsymdyq qyzmetkerlerdi esepke alýdy júrgizý jáne jumys berýshilerdiń belsendi jumys kezeńi úshin ǵana emes, óndiristiń maýsymǵa baılanysty toqtap qalý kezeńi úshin de qajetti jarnalardy tóleý jónindegi jaýapkershiligin kúsheıtý tetigin ázirleý.