Kollajdy jasaǵan Almas MANAP, «EQ»
Muny Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev shamamen bir aı buryn eskertken edi. Vedomstvo basshysy jaz aılarynda avtomobıl qozǵalysynyń artýymen AI-95 benzıni baǵasynyń ósý múmkin ekenin málimdegen. Alaıda másele tek kólik qozǵalysynyń kóbeıýinde me?
«Respýblıka boıynsha AI-92 markaly benzınniń qajetti kólemi saqtaldy jáne qazir munaı bazalarynda 23 kúnge jeterlik otyn bar. AI-92 benzıniniń baǵa ósimi jáne tapshylyq qaýpi joq. Belgili bir baǵa ósý bizde AI-95 benzıni boıynsha paıda boldy. Onyń baǵasynyń ósýi múmkin, óıtkeni jaz maýsymynda qozǵalys kóbeıedi, kópshilik demalys aımaqtaryna barady», dedi A.Sátqalıev sol kezde.
Sondaı-aq ol Úkimettiń jaǵdaıdy baqylaýda ustaýǵa tyrysatynyn jáne munaı óndirýshi uıymdarmen, jelilik kompanııalarmen tıisti kezdesýler ótkizip, olardan AI-95 benzınin Reseıden ımporttaýdy qamtamasyz etý suralatynyn aıtqan bolatyn.
AI-95-tiń memleket tarapynan baqylanbaıtyny ras. Otynnyń bul túrine qatysty janarmaı beketterindegi baǵa naryqtaǵy suranys pen usynysqa baılanysty qalyptasady.
«QazMunaıGaz» UK AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary Dmıtrıı Makeevtiń aıtýynsha, beketterdegi janarmaı tapshylyǵy eń birinshi kezekte logıstıkalyq qıyndyqtarmen baılanysty.
«Mysaly, batys aımaqtardan ońtústikke janarmaı jetkizý eki aptaǵa jýyq ýaqytqa sozylady. Iаǵnı ónim bar, biraq onyń qozǵalysy uzaqqa sozylýda. Elimiz qansha degenmen úlken, araqashyqtyq tym shalǵaı, sondyqtan logıstıkaǵa biraz ýaqyt jumsalady. Al qozǵalysty jedeldetý úshin «jasyl dáliz» engizilýi kerek. Soǵan qaramastan tasymaldaýdyń fızıkalyq ýaqytyn ózgertý qıyn. Qalaı bolǵanda da biz bul syndy qabyldaımyz jáne ony durystaýǵa kóńil bólemiz», degen edi ulttyq kompanııa ókili.
Keı pikirlerge den qoısaq, AI-95-tiń tapshylyǵyn týdyrǵan ózge de faktorlar bar. Bıyl sáýirde elimizde AI-92 benzınine qatysty shekti baǵa (205 teńge) bekitilgeni belgili. Osydan keıin AI-92 men AI-95-tiń baǵa aıyrmashylyǵy 10-15 teńgeni ǵana qurap qaldy. Kóptegen kólik júrgizýshileri baǵa aıyrmashylyǵy azaıǵan soń, odan da táýir benzın quıaıyn degen oımen AI-95-ke aýysyp ketken. Sóıtip otynnyń bul túriniń tutynýshylary salystyrmaly túrde artqan. Eger aqpan-naýryzda elimizge 60-65 myń tonnadaı 95-shi benzın qajet bolǵan bolsa, sáýir men mamyrda 80 myń tonnasy satylyp ketken.
Odan keıingi mańyzdy sebeptiń biri de biregeıi – Atyraý men Pavlodar munaı óńdeý zaýyttarynyń jóndeý jumystaryna jabylýy jáne Shymkent zaýytyndaǵy shala-sharpy jumystar. Kolesa.kz portalynyń habarlaýynsha, Shymkent MО́Z-inde áli kúnge tek AI-86 benzıni ǵana shyǵarylyp jatyr. AI-95 múlde óndirilmeıdi. AI-92-niń ózin oktandy qospamen óndirýge májbúr. Shymkenttikter 92-ni qospasyz óndirýdi, 95 óndirisin tolyqqandy qolǵa alýdy tek kúzde bastaı almaq. Sonyń ózinde jobalyq qýattylyqqa qarashada ǵana qol jetkizbek.
Qazir Pavlodar munaı hımııa zaýyty iske qosyldy, sol sebepti tapshylyq birshama joıylýy múmkin, alaıda kúngeıdegi zaýytymyz tolyq qýatyn iske qospaıynsha, eldegi tapshylyqty pyshaq keskendeı tyıý múmkin bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda ońtústik óńirlerge, sonyń ishinde tutynýshysy kóp Almatyǵa AI-95 benzınin shyǵandaǵy Atyraý men Pavlodardan tasýǵa týra keledi. Jol – shalǵaı, qozǵalys – uzaq. Árıne, baǵaǵa baǵa qosylyp, túpki tutynýshyǵa qymbat benzın usynylady.
Energetıka mınıstrliginiń aqparaty boıynsha, tap qazir elimizdiń munaı bazalaryndaǵy, joldaǵy, MО́Z-degi jáne AI-95 «premıaldy» avtobenzıniniń ımporty kólemderiniń jıyntyq qory 36,5 myń tonnany (eldiń 12 kúndik qajettiligi) jáne AI-92 257,1 myń tonnany (18 kún) quraıdy. A.Sátqalıevtiń sózine súıensek, qordaǵy 30 myń tonnadan asa benzınge Atyraý men Pavlodarda óndiriletin (atalǵan zaýyttar qalypty rejimde jumystaryn bastaǵan) 80 myń tonna AI-95-ti qosamyz. Onyń ústine janarmaıdyń osy markasy Reseıden de tasymaldanbaq. Benzın ımportyn júzege asyrý «Petrosun» kompanııasyna júktelgen.
«Elimizde óndirilgen AI-95 benzıni 245-260 teńgeden satylady. Reseıden ımporttalǵan benzın baǵasynyń qandaı bolatyny Reseıdiń óz naryǵyndaǵy baǵaǵa jáne sodan alatyn operatorlardyń marjasyna baılanysty qalyptasady», dedi mınıstr.
Munaı-gaz salasynyń sarapshysy, Energy Analytics kanalynyń jetekshisi Abzal Narymbetovtiń aıtýynsha, otandyq MО́Z-derdiń jetkizý josparlaryna sáıkes, shilde aıynda nebári 45,2 myń tonna AI-95 óndirý josparlanǵan eken (Atyraý munaı óńdeý zaýyty – 44,2 myń tonna, Pavlodar munaı hımııa zaýyty – 1 myń tonna, Shymkent munaı óńdeý zaýyty – 0 tonna). Bul modernızasııa aıaqtalǵannan keıingi eń tómengi kórsetkish.
Energy Monitor redaktory Nurlan Jumaǵulovtyń pikirinshe, benzın baǵasynyń qymbattaýy – qalypty qubylys.
«Eger janar-jaǵarmaı qymbattamaıtyn bolsa, onda munaıshylar tabyssyz qalady, sáıkesinshe, olar barlaýǵa ınvestısııa quımaıdy, qurylǵylar jańarmaıdy, jalaqy óspeıdi. Qazir memleket munaı óndirýshilerden munaıdyń 70 paıyzyn ishki naryqqa jiberýdi talap etip otyr. Al munaıdy syrtqa eksporttaý men ishki naryqqa jóneltýdiń arasyndaǵy aıyrmashylyq óte úlken. Munaıshylar úshin ónimdi ishki naryqqa jiberý tıimsiz. Paıdasy tómen. Keıingi 15 jylda elimizde jańa ken orny ashylǵan joq. О́ıtkeni bizdiń munaı-gaz salamyz ınvestorlar úshin qyzyqsyz bolyp qaldy, sebebi el úkimeti janar-jaǵarmaı baǵasyn sýbsıdııalaý úshin óndirilgen munaıdyń biraz bóligin MО́Z-derge jeńildetilgen baǵamen jiberip otyr. Memlekettik retteýdiń esebinen biz munaı-gaz salasyn quldyratyp jatyrmyz», deıdi.
Abzal Narymbetovtiń sózinshe, qazirgideı daǵdarysqa urynbaý úshin tórtinshi munaı óńdeý zaýytyn salý kerek edi.
«Qazaqstanda AI-95-ti jetkilikti kólemde shyǵarmaıdy. Syrttan alady kóbine. Sondyqtan tapshylyq bolmas úshin onyń baǵasyn erkin naryqqa jibergen. Qazaqstandyq zaýyttardyń AI-95 shyǵara almaý sebebi – olardyń zaman talabyna saı bolmaýynda. Ondaǵy qurylǵylar, tehnologııalar eskirgen. Jaqsy ónim shyǵarý úshin zaýyt ta jańa bolýy kerek. Al biz bolsaq, qyryq jamaý zaýyttardy «modernızasııa» degen jeleýmen jyl saıyn jóndeýge jabamyz da jatamyz. Osy kúnge deıin MО́Z-derge 6-7 mlrd dollar ınvestısııa quıyp tastaǵan shyǵarmyz. Sol aqshaǵa 2 jap-jańa munaı óńdeý zaýytyn salýǵa bolatyn edi. Shyndap kelgende, MО́Z-derdi modernızasııalaımyz degen sebeppen jyl saıyn mıllıardtaǵan aqsha bóldirý kóp adamǵa yńǵaıly. Al jańa zaýyt salsaq, onda aqaý bolmaıdy, ony jyl saıyn jóndeı berý qajettiligi týyndamaıdy. Bul dál qazir kóp adamǵa qajet emes sekildi», deıdi A.Narymbetov.
Bizde memleket tek AI-80, AI-92, AI-93 benzın markalary, jazǵy jáne maýsymaralyq dızel otyny baǵasyn ǵana baqylaıdy. Al qalǵan benzın markalary naryqtaǵy suranys pen usynysqa saı retteledi. Sondyqtan AI-95 pen AI-98-ge qatysty shekti baǵanyń bekitilýi múmkin emes.
