Balyq ósir, paıdasy onyń kól-kósir

Jalpy, balyq shaýashylyǵyn damytý­dyń jan-jaqty paıdasy bar. Onyń ónimderiniń qunarlylyǵy beseneden belgili, soǵan saı oǵan suranys qashanda joǵary. Balyq ónimderi – júrek, qan tamyrlary, mı talshyqtaryna, ımmýnıtetke jaqsy áser etetin kóptegen paıdaly dárýmenderdiń qaınar kózi. Bir sózben aıtqanda, onyń ónimi kóptegen aýrýǵa em. Muny medısına salasy­nyń qyzmet­kerleri, bilikti mamandar áldeqashan rastap, dáleldep qoıǵan. Sodan da bolsa kerek, keshegi keńestik kezeńde beısenbi balyq taǵamdary kúni retinde belgilenip, tipti kotletke deıin balyq ónimderinen jasalýshy edi.

Qashannan qazany ottan túspegen hal­qymyz­dyń Qudaıǵa shúkir, das­tar­qany – kól-kósir. Úlkendi-kishili sán-sal­ta­nat­tar turmaq, kishigirim toı-toma­laq­tar­dyń ózinde ústel ústinen tappaıt­yn tama­­ǵyńyz joq. Sonyń ishinde kezinde a­tyn ǵana estıtin aq balyq, qyzyl balyq dege­­­ni­­­ńiz­diń ózi búginde tańsyq bolýdan qal­­­ǵan. Ba­lyq ónimderiniń ózin tańdap, tal­­­ǵap jeı­tin dárejege jettik. Degenmen adam den­­­saý­ly­ǵyna asa paıdaly osy balyq ónim­­­de­­rin óndirý, tutyný kórsetkishterine kóz jú­girtsek, kóńil kónshitpeıtin jaıttar da bar.

Aıtalyq, el turǵyndary balyq ónimderin belgilengen mólsherden múl­de az tutynady eken. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy adam basyna jylyna keminde 16 kg balyq ónimderin tutynýdy usynsa, elimizde bul kórsetkish tórt kılogrammnan da az. Salystyrmaly túrde irgeles Reseı men Qy­taıda bir adamǵa shaqqandaǵy balyq tutyný jylyna 20-40 kılogramǵa jetedi.

Munyń negizgi, múmkin bas­ty sebebi elimizdiń teńizge shyǵý aýmaǵynan tys jatqany, aı­dyn­­d­y kólderimizdiń, aǵyn­dy ózen­derimizdiń, tospa-toǵan­dar­  dyń az­dyǵy, sý qorynyń tap­shylyǵy bolsa kerek. Jalpy, Qa­zaqstannyń ba­lyq sharýa­shy­­lyǵynyń negizin sý aıdyn­da­­rynyń balyq sharýashylyǵy qory quraıdy. Onyń quramyna Kaspıı jáne Aral teńizderiniń akvatorııalary, Balqash, Zaısan kóli, Alakól kólder júıesiniń sý aıdyndary (Alakól, Sasyqkól, Qosh­­qarkól), Buqtyrma, О́ske­men, Shúlbi, Qapshaǵaı, Shar­dara sý qoımalary, Ile, Ertis, Syrdarııa, Jaıyq, Tobyl, Nura, Shý ózenderi kiredi. Olarda ba­lyq­tyń 70-ten asa túri, onyń ishinde kommersııalyq turǵydan neǵurlym qundy túrleri de (kók­serke, sazan, dóńmańdaı, aq amýr) mekendeıdi.

Kezinde salany damytýǵa arnalǵan baǵdarlamanyń joq­ty­ǵy, memlekettik qol­daý shara­larynyń tıimsizdigi, bólin­­gen qarjy kózderiniń maq­sat­syz jum­sal­ýy balyq sharýashy­ly­­ǵyndaǵy problemalardy qalyńdatyp ji­berdi. 2021 jyl­dan bastap eli­mizde Balyq shar­­ýashylyǵy komıteti Eko­lo­­gııa jáne tabıǵı resýrs­tar mınıstrligi janynan óz ju­my­syn qaıta jandandyryp, 2021-2030 jyldarǵa arnalǵan balyq sharýashylyǵynyń damý baǵdarlamasy bekitildi. Baǵdar­la­ma bo­ıynsha balyq ósirý kóle­min 2030 jylǵa deıin jylyna 6,9-dan 270 myń tonnaǵa deıin, balyq ónimderin ishki tuty­ný­dy 2030 jylǵa qaraı jylyna 67-den 134 myń tonnaǵa deıin, balyq ónimderiniń eksportyn jylyna 2030 jyly jylyna 30-dan 181 myń tonnaǵa deıin ulǵaıtý josparlanǵan. Sondaı-aq balyq salasyna ınvestısııa tartý maqsatynda qolaıly jaǵdaılar jasalýda jáne ákimshilik kedergiler joıylýda, olardyń ishinde mynalardy atap ótken jón: óndiristik jáne ınvestısııalyq shyǵyndardy sýbsıdııalaý túrindegi memlekettik qoldaý sharalary keńeıtildi; sý qorǵaý beldeýinde balyq ósirý toǵandaryn ornalastyrý boıynsha shekteýler alynyp tastaldy; jobalyq-smetalyq qujattamany ázirlemeı jáne mem­­lekettik saraptamadan ótpeı, eskızdik jobalar negizinde balyq ósi­rý to­ǵan­daryn salýǵa jol beril­meı­tin boldy.

Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Balyq shar­ýa­­shylyǵy komı­tetiniń bas­qar­ma basshysy Ashat Ju­baev­tyń málimdeýinshe, osy jáne basqa qabyldanǵan shara­lar­dyń nátıje­sinde bıznes sýbek­ti­le­ri­niń iskerlik bel­sen­dil­igi artyp keledi. Máse­len, 2020 jylmen salys­tyrǵanda balyq ósirý sharýashylyqtarynyń sany 2 ese artyp, 2022 jyly 380-ge jetti. О́sirilgen balyq kólemi de keıingi 5 jylda jylyna 3 myń tonnadan 19 myń tonnaǵa deıin ósti. Balyq ósirý jáne qaıta óńdeý kásiporyndaryn ashý úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý jáne ınvestısııa tartý jumystary jalǵasýda.

Balyq sharýashylyǵyn damytý bo­ıynsha qabyldanyp jat­qan sharalarǵa qara­mastan, sheshýdi talap etetin birqa­tar másele bar ekenin de atap ótken jón. Aıtalyq, sý resýrstarynyń tapshylyǵy artyp keledi. Bekire jáne albyrt balyq túrlerin ósirý kezinde balyq azyǵy men balyq otyrǵyzý materıaldary boıynsha ımportqa táýeldilik bar. 2025 jyldan bastap balyq ósirý kóleminiń edáýir ulǵaıýyna baılanysty qol­danystaǵy júıe veterınarlyq qa­ýipsizdikti qam­tamasyz ete almaıtyny boljanady. Halyqtyń tutyný deń­geıiniń tómen bolýyna oraı 2025 jyldan bastap balyq ónimderin ótkizýde de qıyndyqtar týyndaıdy dep kútiledi. Ǵylymı súıemeldeýdiń jet­kiliksizdigi jáne bilikti kadr­lar­dyń jetispeýshiligi – qashanda kún tártibinde.

Qazirgi ýaqytta Ekologııa jáne tabı­ǵı resýrstar mınıstrligi Úkimettiń 2023 jylǵa arnalǵan zań jobalaý ju­mys­tarynyń jos­paryna engizilgen «Ak­vaósirý týraly» zań jobasyn ázir­ledi. Bul zań jobasynda balyq sharýashylyǵy salasyndaǵy bız­nes úshin qosymsha qolaıly jaǵdaılar jasaý jónindegi qu­qyqtyq negiz qarastyrylǵan. Zań jobasyn Parlamentke osy jyldyń qarasha aıynda engizý josparlanǵan.

Qazirgi ýaqytta brakoner­lik­pen kúres, balyq resýrs­taryn saqtaý, mo­laı­tý jáne ornyqty paıdalaný, mem­le­kettik qoldaýdyń jańa sharalaryn engizý, sondaı-aq ǵylymı jáne kadrlyq qamtamasyz etýdi kú­sheıtý máselelerin keshendi sheshý jónin­degi sharalar bóli­gin­de Balyq sharýashylyǵyn damy­tý­dyń 2030 jylǵa deıingi baǵ­dar­lamasyna ózgerister pysyq­talýda.

Balyq sharýashylyǵy el ekonomıkasynda tabys kózi jáne halyqty jumyspen qamtý, ekono­mıkanyń eksporttyq ále­ýetin arttyrý jáne bıologııalyq ár­túr­­liliktiń jańartylatyn kózi re­tinde mańyzdy. Osy oraı­da Balyq sharýa­shylyǵy komı­te­tiniń qyzmeti ba­lyq resýrs­ta­ryn turaqty paıdalaný úshin olardy saqtaýǵa jáne molaı­tý­ǵa baǵyttalǵan. Mańyzdy min­det­ter­diń biri – tabıǵı ósimin molaıtý úshin jaǵdaı jasaý jónindegi is-sharalardy júzege asyrý jolymen balyq resýrstaryn ulǵaıtý, sondaı-aq jasandy ósimin molaıtýdy júzege asyrý.

Balyq shabaqtaryn jasandy ósirý jónindegi fýnksııa­­lardy keıinnen tabıǵı mekendeý ortasyna shyǵara otyryp, respýblıkalyq bıýdjet esebi­nen Jaıyq-Atyraý bekire ba­lyq ósirý zaýyty, sondaı-aq Qyzylorda jáne Soltústik Qa­­zaqstan oblystarynda or­na­­las­qan Qamystybas jáne Pet­ro­pavl balyq pıtom­nık­te­riniń mem­le­­kettik kásip­oryn­dary iske asyryp keledi. Olar ósirgen baǵaly balyq túrleriniń shabaqtary jyl saıyn balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryna ji­be­ri­ledi. Osylaısha, 2022 jyly baǵaly balyq túrleriniń 58,7 mln ba­lyq shabaǵy – bekire, aqsaha, tuqy jáne ósim­dik­jemdi balyq túrleriniń sha­baq­­tary (aq amýr, dóńmańdaı) ósiri­lip, tabıǵı mekendeý ortasyna jiberildi.

«Sý aıdyndaryn balyq­tan­dyrý bo­ıynsha qyzmet­ter kórsetýge memlekettik tapsyrys jyl saıyn jeke balyq ósirý kásiporyndary arasynda báse­ke­lestik negizde oryndalady. 2022 jyly Aral-Syrdarııa, Esil, Jaıyq-Kaspıı jáne Zaısan-Ertis basseınderiniń sý aıdyndaryna 32,4 mln dana baǵaly balyq túrleriniń shabaqtary, onyń ishinde 500 myń dana bekire tuqymdas balyqtar túrleriniń shabaqtary jiberildi. О́sirilgen shabaqtardy sý aıdyndaryna jiberý oblysaralyq balyq sharýa­­shy­lyǵy basseındik ıns­pek­sııa­lary qyzmetkerleriniń, jergilikti at­qarýshy organdar, qoǵamdyq jáne ǵy­ly­mı uıymdar ókilderiniń, sondaı-aq BAQ ókil­­deriniń qatysýymen komıs­sııalyq túr­de júzege asyryldy», deıdi Ashat Baqtyǵalıuly.

Balyq ónimderiniń ishki naryqtaǵy jaı-japsaryn ba­ǵam­daý úshin elorda­daǵy bir­neshe sýpermarket, iri saýda úılerin aralap kórgen edik. Munda da balyq túrleriniń moldyǵy erik­siz tańǵaldyrady. 1 kg quny kishi­girim bir tabaq ettiń qunyna para-par (10-12 myń teńge kóleminde) semga, belýgalardan bas­tap ózimizde óndiri­letin kókserke, tuqy, sazan, som syndy balyqtar kózdiń jaýyn alyp, saýda sórelerinde siresip tur. Saq­ta­lý, daıyndalý reti de san alýan – kóbisi sal­qyn­datylǵan, muzdatylǵan. Qaqtal­ǵan, keptirilgen túrleri de jetedi. Ýyldyryq, balyq konservileri dege­nińiz – eki bastan. Qysqasy, balyq ónimderinde tapshylyq baıqalmaıdy, baǵalary da anaý aıtqandaı qymbat emes. Tek toı-tomalaqtarǵa bolmasa, son­shalyqty úlken suranys joq. Tir­shiligi qym-qýyt alyp shahardaǵy jaǵ­daı mundaı bolǵanda, aýyl-aımaq­taǵy tartylyp qalǵan qara sýlardan, kishigirim toǵandardan usaq aq balyq, alabuǵa, shortan, shabaqtardy áýestikpen aýlap, qosymsha azyq etip júrgen alys aýyldardyń balyqqa degen ynta-yqylasy aıtpasa da túsinikti. Sóz basynda aıtqan tutynýdyń 4 pa­­ıyzy da osy jerden kelip shy­ǵady.

О́rkenıet kóshinde aty oz­ǵan elder­diń barlyǵy derlik azyq-túlik nary­ǵynda balyq óndirisine aıryqsha ba­symdyq beredi. Onyń negizgi sebebi, ba­lyqtyń jáne basqa teńiz ónim­de­riniń taǵamdyq, dámdik qunary, olardyń qura­myndaǵy nárýyz (belok) mólsheri mal men qus etinen artyq bolmasa, kem emes. Sondyqtan da balyq taǵamdary olardyń as mázirinen bir de úzilmeıdi. Sondyqtan da qazirgi tańda dúnıejúziniń sý aıdyndarynda balyq jáne basqa da teńiz ónimderin aýlaıtyn 20-30 myń aralyǵyndaǵy irili-usaqty kemeler júzip júr. Olardyń deni ozyq tehnologııamen jabdyqtalǵan. Balyq aýlaýdan bastap, daıyn ónimder shyǵarýmen turaqty aınalysady.

Túıindeı aıtqanda, balyqtan túsetin tabys kól-kósir, adam densaýlyǵyna paı­dasy da asa zor. Tek balyqtardy ósirý, tabıǵı kóbeıýi úshin jaǵdaı jasaý, balyq ósirý sharýashylyqtaryn, óńdeý kásiporyndaryn damytý sharalaryn utymdy uıymdastyra bilý kerek.