Importtyq sút ónimderi standartqa saı emes

Al Qyrǵyz elinen bizdegi oń­tús­tik óńirlerge 30 mln dollar shama­synda 28,6 myń tonna sút ónimi jetkizilgen eken. Sonymen, byl­tyr elimizdiń ishki naryǵynda 1 mln tonnadan asa sút ónimi satylyp, onyń 15,4%-y jalpy 163,1 myń tonnasy ımporttyq ónimder quraǵan.

О́zimizde óndiriletin sút ónim­de­ri jetkilikti túrde qamtamasyz etilgen dese de elimiz sheteldik sút ónimderine áli de bolsa táýeldi. О́ıtkeni bizdegi túpkilikti ónim sheteldik shıkizattan jasalynatyny bar. Sút ónimderiniń ishinde fermerler men óńdeýshiler bir ǵana ónim túrine, ıaǵnı otanyq óndiris suranysty suıyq óńdelgen sút pen kilegeıge degen qajettiliktiń 94,8%-yn ótep otyr.

Jalpy qýattylyǵy jylyna 2,5 mln tonna sút óńdeıtin 172 sút zaýytynyń is júzinde bar bolǵany 1,7 mln tonnasy taýarlyq sút jetkiziletindikten jáne sapaly sút-shıkizaty kóleminiń jetispeýinen otandyq sút óńdeý kásiporyndarynyń júktemesi 77%-dan aspaı otyr.

Jaqynda Abaı oblysynyń kásipkerler palatasy janyndaǵy AО́K damytý jónindegi keńestiń tóraǵasy, oblystyq máslıhat depýtaty Talǵat Baımurynov: «Reseıden keletin sút ónimderiniń 70-ten asa paıyzy – kontrafakt. Quramynda sútten habary joq, mundaı ónimge ákten bastap bárin qosady. Osy ýdy biz tutynamyz, mundaı ónimnen keıin qandaı urpaq týady? Bolashaǵymyz ne bolady? Sondyqtan azyq-tú­lik­ qaýipsizdigi basa nazarda bolýǵa tıis. Tájirıbesi bar jáne ózin dáleldegen otandyq kásip­oryn­dardy 2-5 mlrd teńgege qarjy­lan­dyrý kerek. Olar bizge eki jyldan keıin-aq osyndaı nátıje beredi. Belgilengen merzimnen keıin olar qaryz aqshany qaıtaryp, otandyq eko­no­mıka qýatty óndirýshini ala­­­dy. Osyndaı 10-15 jobany qar­­­jy­­­landyrý arqyly elde eki-úsh­ jyldan keıin sút máselesi she­­shi­ledi. Biz tipti eksportqa shy­ǵamyz. Mine, qandaı tásil qajet. Qarajatty sozbalaqtamaı, jul­ma­lamaı, kásiporyn qyzmetine aralaspaı, óli jobalarsyz naqty kómek berý kerek», degen edi.

Halyq qalaýlysynyń sóziniń jany bar. Iá, tikeleı vedomstva qyzmetkerleriniń basym bóligi ınersııa boıynsha jumys istep, tapsyrma berilse, ony tek esep aıasynda oryndaıtyny jasyryn emes. Qalaı degenmen, eldegi azyq-túlik qaýipsizdigi birinshi kezekte turýǵa tıis.

О́tken jyly Soltústik Qazaq­­stan oblysynda sút-ta­ýar­­ly­­ fermalardy qurý jónin­de­gi qanatqaqty joba sátti aıaq­tal­dy. Aýyl sharýa­shylyǵy mı­nıstr­liginiń máli­metinshe, eli­miz­diń barlyq óńirinde sút-taýar fermalarynyń jelisin qurýda SQO tájirıbesine saı joba jumysy qolǵa alynyp, ony júzege asyrýǵa bıyl 100 mlrd teńge bólingen. Oblys ákim­dik­teriniń ótinimderine qaraı, jylyna 373 myń tonnaǵa deıin sút óndiretin 65 jobany qarjy­lan­dy­rý josparlanǵan. Nesıeleý qaǵı­da­larynyń jobasy ázirle­­nip, merzimi 10 jylǵa deıin, nesıe­niń eń joǵary somasy – 5 mlrd teń­ge,­ syıaqynyń mólsherlemesi 2,5 pa­­­ıyz bolyp belgilendi. Bu­dan bólek, 2025 jylǵa deıin ju­mys istep turǵan sút óńdeý kásip­oryn­da­ryn jańǵyrtýda 20-ǵa jýyq ınves­tısııalyq jobany iske asyrý kóz­delip otyr.

Respýblıkalyq sút jáne qura­ma mal sharýashylyǵy pala­ta­synyń sarapshylary, eli­miz­ge­ sút ónimderiniń ımportyn shek­teı­tin ýaqyt jetti dep esepteıdi. О́ıt­keni keıbir, ásirese shekaralas aımaqtarda Reseıden ákelingen ónimder birazdan beri ishki naryqta basymshylyq jasap, jergilikti óndirýshiler usynǵan baǵadan tómen baǵamen satylymǵa shyǵaryp otyrǵandary bar.

«Qazaqstandaǵy sút ónim­de­ri naryǵyna ımporttyq taýar­lar­dyń dempıngtik baǵamen túsýine baılanysty jaǵdaı keri áserin tıgizýde. Osyǵan baılanysty óńdeýshiler satyl­ǵan ónimniń ózindik qunyn tómen­detýge májbúr, bul óz keze­gin­de olardy óńirge baılanysty shı­ki sútti satyp alý baǵasyn 20%-30% tómendetýge ákeledi. Qazir reseılik óndirýshilerge shıki sút­ti ishki naryqtaǵydan tómen baǵa­men satýǵa daıyn ekeni týraly usy­nys­tar túsip jatyr», deıdi Respýb­lıkalyq sút jáne qurama mal sharýashylyǵy palatasynyń maman­dary.

Keıingi jyldary bizdegi óndi­rilgen sút kólemi 3%-dy qurasa, byltyr nebári 1,2% ǵana ósken. 2020-2022 jyldary elimizde bul ónimnen 6,3 mln tonna óndirilip, bıylǵy birinshi jartyjyldyqta 3,2 mln tonna óndirildi. Aıta keter­ligi, sút ónimdiliginiń negiz­gi­ bóligin, ıaǵnı 70%-yn jeke sharýa­shy­­lyqtardan alynatyn úı súti quraǵan. Iri aýylsharýashylyq kásiporyndarynda sút ónimdiligi nebári 8,9%, ártúrli shaǵyn jáne orta sharýa qojalyqtarynda 21,1% ǵana bolǵan.

Sút odaǵynyń dırekto­ry­ Vladımır Kojevnıkov: «Mun­daı qoldan jasalǵan sút ónim­derin ónerkásiptik óńdeý máse­le­sinde onyń tehnıkalyq reg­la­men­ti talaptaryna sáıkes kelmeýde. Shıkizat tapshylyǵynan óńdeýshiler ımporttyq qurǵaq sútti satyp alyp, odan kez kelgen sút ónimderin jasaýǵa májbúr», dep aıtqan edi.

Bıyl sútti óńdeýdegi resýrs­tyq bazany ulǵaıtý maqsatynda Úkimet jańa sút fermalaryn ashýǵa nıet bildirgen sharýalarǵa jeńil­detilgen nesıege 100 mlrd teńge bólý týraly sheshim qabyl­da­dy. Jeńildetilgen nesıelendirý baǵdarlamasynyń sharttarynda arzan nesıeni kepili jetkilikti, negizi bar kásipkerler ǵana paıdalana alady dep kórsetilgen. Eger búkil soma paıdalanylsa, onda elimizdiń mal sharýashylyǵynyń negizgi kapıtalyna quıylǵan ınvestısııa kólemi birden 45%-ǵa­ artýy yqtımal. О́tken jyl­dyń­ qorytyndysy boıynsha, et-sút baǵytyndaǵy sharýa qojalyqtary men aýyl sharýa­shy­lyǵy kásip­oryn­daryna salyn­ǵan kúrdeli salymdardyń jalpy kólemi 223,4 mlrd teńgeni qurap, bir jyldaǵy ósim 13,9% boldy. Osy jyldyń alǵashqy bes aıynda ınvestısııa kólemi 62,2 mlrd teńgeni qurap, ósimi 13,2%-dy qurady.

Taıaýda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Sanıtarııalyq-epıde­mıo­logııalyq baqylaý komıtetiniń Ulttyq saraptama ortalyǵy tutyný­­shylardyń quqyqtaryn qor­ǵaý jónindegi qoǵamdyq bir­les­­tikter satyp alǵan 13 túrli ım­port­tyq óndirýshilerdiń 19 ataý­dan turatyn sút ónimderiniń syna­masyna saraptama júrgizgen. Nátı­je­sinde, jaýapkershiligi shekteýli serik­testikter arasynda «Ońtústik sút zaýyty», «Saratov sút kombınaty», «A-7 Agro-Orynbor sút kombınaty», «Engels sút kombınaty» jáne RF «VBD» – osy bes kásiporynda óndirilgen sút ónimderiniń quramyndaǵy maı-qyshqyly sáıkessizdigin anyqtaǵan.

Shekarada kúsheıtilgen zert­ha­nalyq baqylaýdy júrgizý bary­synda Reseıdiń «Saratov sút kombınaty» óndirgen maıly­ly­ǵy 3,2% quraıtyn «Dobraıa býrenka» ýltrapasterlengen súttegi maı-qyshqyl qura­my­nyń sáıkessizdigi qaıta tek­se­ri­lip, atalǵan kásiporynnyń ónim­derin el aýmaǵyna ákelý ýaqyt­sha shektetildi. Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrliginiń Veterı­narııalyq baqylaý jáne qada­ǵalaý komıteti Reseıden jet­ki­zilgen sút ónimderindegi sáı­kes­siz­dikter anyqtalǵany týraly Vete­­rınarııalyq jáne fıto­­­sa­nı­tarııalyq qadaǵalaý jónin­degi fe­­deraldy qyzmetti (Ros­sel­hoz­nad­­zor) habardar etken bolatyn.

Bul rette Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń Tehnıkalyq retteý jáne metrologııa komıteti oryn alǵan olqylyqtardy eskere otyryp, joǵaryda anyqtalǵan sanıtarlyq-epıdemıologııalyq sa­rap­tama nátıjesine, onyń ishin­de­ maı-qyshqylynyń quramy belgi­­lengen tehnıkalyq reglament talaptaryna saı kelmeýi jáne akkredıttelmegen synaq zerthanalarynda nemese Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń biryńǵaı tizilimine engizilmegen zertteýler júrgizý bóliginde rásimderdi buzǵany úshin «Sút ónimderine sáıkestik» týraly qoldanystaǵy 42 deklarasııanyń kúshin joıdy.