Qazaqstandaǵy jumyssyzdyq deńgeıiniń dınamıkasy. Derekkóz:statista.com
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń deregine júginsek, qazir elimizde jumyssyzdyq deńgeıi 4,7 paıyz. Salystyrmaly túrde qarasaq, AQSh-ta bul kórsetkish – 3,6 paıyz, al Ulybrıtanııada 4 paıyz shamasynda. Sonda jumyssyzdyq deńgeıi boıynsha biz azýyn aıǵa bilegen alpaýyt elderge qaraılas turmyz. Alaıda ulttyq ekonomıkanyń damý deńgeıin, IJО́ kórsetkishterin salystyrýǵa kele me? Onyń ústine AQSh-ta ekonomıkalyq belsendi halyqtyń sany 167 mln, al Ulybrıtanııada 33 mln ekenin eskerý kerek. Iаǵnı 167 mln nemese 33 mln-nyń 3,6-4 paıyzyn elimizdiń eńbek naryǵyndaǵy 9,5 mln-nyń 4,7 paıyzymen salystyrýǵa bolmas.
2003 jyldan bergi resmı statıstıkanyń kórsetkishine qarap tursańyz, eldegi jumyssyzdyq deńgeıi taýdan túsken tramplınniń jolyn eske túsiredi. 2003 jyldan 2023 jylǵa deıin, ıaǵnı 20 jyldyń ishinde jumyssyzdar sany kúrt azaıyp, jurttyń bári jumysbasty bolyp qalǵan. Sonda ulttyq ekonomıkanyń baqýattylyǵyn halyqtyń eńbekpen qamtý deńgeıine salyp esepteıtin bolsaq, el ekonomıkasy jyldan-jylǵa órkendep, halyqtyń turmysy jaqsaryp keledi degen sóz. Alaıda keıbir sarapshylar «bizdegi jumyssyzdyq kórsetkishi 20-30 paıyzǵa jýyǵy ras» deıdi. Munysy ótiriktiń shıregi ǵana shyndyqqa janasady degenge saıa ma, qalaı?
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, qazir elimizdegi eńbek naryǵy 9,5 mln adamnan turady. Iаǵnı halyqtyń teń jarymy jumysqa jaramdy jáne eńbek naryǵynda óz nápaqasyn taýyp júr. Alaıda memlekettik organdar jumyssyzdyqtyń resmı ári beıresmı deregin jaqsy biledi. Onyń ústine qazir barlyǵy sıfrlyq júıege kóship jatyr. Kimniń jumys isteıtini, kimniń tabys tappaıtyny aıdan anyq. Máselen, byltyr 12 jeltoqsanda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa qatysty, dáliregi, osy eńbek naryǵy jóninde naqty másele aıtylǵan edi.
«Elimizde qaǵaz júzinde jumys isteıtin, ýaqytsha jumys istemeıtin, ózin-ózi nátıjesiz jumyspen qamtyǵan jáne jumyssyz dep kórsetilgen 900 myńǵa jýyq adam bar. Negizgi qujat – Halyq tabysyn arttyrý baǵdarlamasy. Osy qujatty qazirgi jaǵdaılarmen sáıkestendirgen jón», degen edi Prezıdent.
Ras, qaǵaz júzinde bári jumys isteıdi, alaıda qoǵamdaǵy kórinis basqasha. Ásirese bul jaǵdaı jalpy halyqtyń ortasha jalaqysyna qatysty kórsetkishtiń tóńireginde de únemi daý-damaı týyndap jatady. Osy jerde bir keıs usynýdyń reti kelip tur. Jýyrda «elimizdiń Ulttyq statıstıka bıýrosy ótirik sóıleıdi» degen áńgime shyqty. Parlament Májilisiniń depýtaty Elnur Beısenbaevtyń Strategııalyq josparlaý jáne reformalaý agenttiginiń tóraǵasy Áset Erǵalıevke joldaǵan saýalynda halyqtyń tabysy men azyq-túlik baǵasy, jumyssyzdyq boıynsha resmı statıstıka shynaıy ómirge sáıkes kelmeıdi dep málimdedi. Tipti Ulttyq statıstıka bıýrosy ótirikti sendirip aıtýǵa mashyqtanyp alǵan, ómirdegi shynaıy málimet pen statıstıkanyń kórsetkishinde sáıkestik joq dep aıyptady.
«О́tirikti sendirip aıtýdyń ózi – óner» degen sózdi Statıstıka bıýrosy týra maǵynasynda túsinetindeı kórinedi maǵan. Statıstıkterdiń resmı málimetin oqysań, Qazaqstanda ortasha jalaqy Eýropany ókshelep qalǵan. Al jumyssyzdyq kórsetkishi boıynsha Skandınavııa elderinen kem túspeımiz. Dál qazir azamattardyń eń basty problemasy – azyq-túlik baǵasynyń sharyqtaýy. Qymbatshylyq qarapaıym halyqty alqymdap tur. Biraq Ulttyq statıstıka bıýrosy 10 jumyrtqa – 490 teńge, aırannyń lıtri – 390 teńge, pııaz – 182 teńge, al qııar men qyzanaq baǵasy 1 000 teńgeniń kóleminde deıdi. Shyndyǵynda, másele odan ári ýshyǵyp tur», deıdi depýtat.
Resmı statıstıkaǵa sensek, halyqtyń ortasha jalaqysy áldeqaıda ósip, tabysy artqan. Anaý aıtqandaı qymbatshylyq joq, jumyssyzdyq joıylǵan. Biraq depýtattardyń zerttegen málimetteri resmı málimetten on ese kóp bolyp shyqty.
Depýtattyń aıtýynsha, eldi qymbatshylyq qos búıirden qysyp, azyq-túlik baǵasy aǵash basyna shyqqan. «Amanat» partııasynyń monıtorıngtik toptary azyq-túlik baǵalaryn qadaǵalaý nátıjesinde baǵanyń 1,5-2 esege deıin, 70-100 paıyzǵa sharyqtaǵanyn baıqaǵan.
«Statıstıka bıýrosynyń resmı málimetine súıensek, elimizdegi ortasha jalaqy 339 myń teńgeni qurasa, halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy 166 myń teńge bolyp tur. Alaıda halyq buǵan da senbeıdi. Sebebi eń tómengi jalaqy 70 myń teńgeni quraıtyn qoǵamda, orta jalaqy odan 5 ese kóp bolýy múmkin emes», deıdi ol.
Osylaısha, depýtattar Ulttyq statıstıka bıýrosynan halyqtyń áleýetin shynaıy ári ashyq kórsetýin talap etip otyr.
«Sondyqtan kedeı halyqtyń tabysy kúrt artty degenge de eshkim senbeıdi. Al eldegi jumyssyzdyq týraly statıstıkada da sáıkessizdik bar. Keıingi 3 jyl boıy Ulttyq statıstıka bıýrosy Qazaqstandaǵy halyqtyń nebári 4,9 paıyzy, ıaǵnı 450 myń adam jumyssyz degendi alǵa tartady. Shyndyǵyna kelsek, osy toptaǵy jumys istemeıtin, tipti oqymaıtyn jastardyń sany 380 myń, al ózin-ózi jumyspen qamtıtyn, ıaǵnı turaqty tabysy joq jastardyń sany 300 myńnan asyp jyǵylady. Sonda tek jas azamattardyń kemi 750 myńy – jumyssyzdar qatarynda. Bul resmı statıstıkalyq kórsetkishten 10 ese kóp», deıdi E.Beısenbaev.
Buǵan qatysty ekonomıst Dosbol Sosıalhannan surap kórgen edik. Onyń aıtýynsha, jumyssyzdyq kórsetkishi Halyqaralyq eńbek uıymynyń esepteý ádistemesimen jasalady. Bul uıymǵa 180 el múshe. Bir sózben aıtqanda, dúnıejúzinde jumyssyzdyq kórsetkishin sanaý joldary uqsas.
«Jumyssyzdyq deńgeıi jalpy álemdik standart boıynsha esepteledi. Ol kóp jaǵdaıda jumyssyz júrgenderdiń memleketke «jumyssyz júrmin» dep tirkelgenderdi ǵana esepke alady. Mysaly, otbasynda bala baǵyp otyrǵan (eńbekke jaramdy) analar bar. Olar da esepke alynbaýy múmkin. Sosyn jumyssyz degenniń ózi birneshe túrge bólinedi. Máselen, keıbir adamnyń tabysy mol, jumys isteýge qabiletti, biraq múmkindigi joqtar bar. Ol tólem deńgeıinde jumys istep júr degen esepke alynady da, jumyssyzdardyń qataryna kirmeıdi. Bul qatardan olıgarhtardy shyǵaryp tastaıdy. Bular – erikti túrde jumys istemeıtinder. Sonymen qatar qazirgi jumysynan shyǵyp, kelesi jumysqa ornalasý barysynda júrgender de jumyssyz bolyp eseptelmeıdi. Sóıtip, bizde jumyssyzdar sany az degen kórsetkish shyǵady», deıdi sarapshy.
Bul pikirden keıin álemniń turmysy tómen elderiniń de kórsetkishterine kóz júgirttik. Máselen, dúnıejúzi boıynsha resmı kórsetkishke júginsek, jumyssyzdyqtyń eń tómengi resmı kórsetkishi shyn máninde óte kedeı elderdiń úlesinde eken. Mysaly, Halyqaralyq eńbek uıymynyń deregine sáıkes Kambodjadaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 2 paıyz ǵana. Bul kóp deseńiz, OpenDevelopment Cambodia basylymy «Ekonometrııalyq modelderdiń boljamdary boıynsha Kambodjadaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 2024 jyly 0,90% bolady dep boljanady» dep jazypty. Iаǵnı resmı statıstıka beti búlk etpesten árbir kambodjalyqtyń jumysy bar ekenin aıtady. Al shyn máninde Dúnıejúzilik banktiń deregine súıensek, ondaǵy 16 mln halyqtyń 9 mln-y kúnin áreń kórip otyr. Halyqtyń 17,7 paıyzy – sińiri shyqqan kedeı. Bul mysaldar az deseńiz, mundaı «kerbez» kórsetkish Azııadaǵy turmysy tómen elderde de baıqalady. Mysaly, Taıland, Mıanma, Benın elderinde jumyssyzdyq deńgeıi 1 paıyzdan aspaıdy. Tek Mıanma eli ǵana bıyl bul kórsetkishti 3 paıyzǵa kóterdi. Osydan keıin resmı kórsetkishterge sený de, senbeý de qıyn.
Alysqa barmaı-aq, kórshiles Reseıdegi jumyssyzdyq deńgeıi bıyl 3,1 paıyz dep jarııalandy. Biraq bul elde de jumyssyzdar resmı organǵa tirkelýge yntaly emes eken, sebebi jumyssyzdarǵa memleket esebinen tólenetin járdemaqy aıyna 1 500 rýbl ári ony shekteýli merzimde ǵana tóleıdi.
Al bizdegi jaǵdaı da Reseımen uqsas. Qazirgi zańǵa sáıkes jumyssyz qalǵan qyzmetkerler 1 aı men 6 aı aralyǵynda áleýmettik tólem alýyna bolady. Qansha ýaqyt beriletini mindetti áleýmettik saqtandyrý júıesindegi qansha jyldyq ótiline baılanysty. Al kólemin keıingi 24 aıǵa qaraıdy, ıaǵnı aıyrylǵan tabysynyń 45 paıyzyna teń. Eger áleýmettik tólem 6-12 aı ishinde jasalǵan bolsa, 1 aı ǵana járdemaqy alady. Qazir sol jumyssyzdarǵa beriletin járdemaqy kólemi 50 myń teńgeden aspaıdy. Munyń ózi eń joǵary sanattaǵy jumyssyz adamǵa, al tómengi sanat – 35 myń teńge. Onyń ózi 1 aı, kóp degende 6 aı ǵana beriledi.
Bálkim, resmı kórsetkishter shyndyqty burmalaıdy dep keıýdiń qısyny joq deıtinder de tabylar. О́ıtkeni «jumyssyz adam – jumysy joq jáne jumys izdep júrgen, ıaǵnı jumyspen qamtý ortalyǵynda tirkelgen adam» anyqtamasyna sáıkes tek tirkeýde turǵan adamdardy ǵana esepke alsa, onda resmı statıstıka bardy bar dep qana kórsetip otyr. Sonda «ótirikke ózimizdiń de úlesimiz bar ma?» dep oılaýymyz múmkin. Áıtkenmen álgindeı mardymsyz járdemaqy úshin jumyssyz júrgenderdiń bári quzyrly mekemege tirkelýge qulyqty bola ma?
