Tuqymyn alqap tósine erte sińirgender opynyp otyr. Kóktem kelgeli nár tamǵan joq. Sońǵy jaýyndardyń qanshalyqty sep bolatynyn boljaý qıyn. Erte kóktegen egin ystyqqa urynyp, óspeı qaldy. Tórt túlik malǵa talǵajaý bolar shóptiń jaıy da maqtanarlyq emes. Aýa raıynyń kúrt ózgerip, ózgeshe syńaı tanytyp kele jatqanyn kún qabaǵyn baqqan kópshilik jyr qylyp aıtady. Endigi qarmanar tal, etken eńbektiń óteýi – sýarmaly egistiktiń sybaǵasyna baılaýly syńaıly.
Bıyl Zerendi aýdanyndaǵy sýarmaly alqaptardyń kólemi 1953,3 gektar jerdi quraıdy. Osynaý alqapta 9 aýyl sharýashylyǵy qurylymy eńbek etip jatyr. Aýdandyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary bóliminiń basshysy Ádilbek Syzdyqaevtyń aıtýyna qaraǵanda, aýdandaǵy dándi jáne maıly daqyldar egistiginiń shyǵymy táýir. Sál taratyp aıtsaq, 76 myń gektary – jaqsy, 150 myń gektary – qanaǵattanarlyq, al 20 myń gektar egistiktiń shyǵymy – múldem nashar. Árıne, sharýashylyqtar kóktemgi dala jumystaryn birshama tııanaqty atqarǵan. Sońǵy, synaqtan ótkizilgen, tıimdiligi joǵary tehnologııalar qoldanylǵan. Jerdiń tilin tabý úshin tyńaıtqysh ta sińirilgen. Qys boıy bir nemese eki izben qar toqtatý jumysy júrgizilgen. Biraq sonyń ózinde de kóktemgi egis naýqany aıaqtalǵannan keıin jańbyr jaýmaǵan soń kók óskin qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqtan búrisip óspeı qaldy. Áıtse de, áli de úmit bar. Biz tildesken dıqandar «balapandy kúzde sanaıdy» degen emes pe, buıyrsa gektar aınalymy 10 sentnerden aınalyp qalar dep dámelenip otyr. Onda da jalpynyń emes, jalqynyń mejesi.
Endigi arada sýarmaly jerlerdiń kólemin kóbeıtsek, yryssyz bolmas edik. Báıterek aýylynda ornalasqan «Agro sharýa aýlasy» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń nebary 500 gektar egistik alqaby bar. Biraq sonyń ózinde seriktestik dıqandary tabystyń taıqazanyn tasytatyn syńaıly. Nelikten deısiz ǵoı. Bylaıǵy adamdarǵa alaqandaı bolyp kórinetin egistik alqabynyń barlyq kólemi sýarylady. О́z isin bastaǵan 2015 jyldan beri atalmysh sharýashylyq jyl ótken saıyn egistik kólemin sál de bolsa keńeıtip keledi. Osy jyly kartop, dándi, maıly daqyldar ósirip jatyr. Oǵan qosa úıir-úıir kókalaly kóp jylqy men asyl tuqymdy iri qara baǵýda. Osy arada seriktestiktiń osy isi ózgelerge úlgi bolarlyq ekenin ekpin túsirip aıta ketý – paryz. Sebebi tórt túlik mal baqqannan keıin aýyl turǵyndaryna qysy-jazy jumys bolady. Jaz aılarynda biri mal azyǵyn daıyndasa, ekinshisi mal baǵyp tabys tabady. Negizinde, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda jumys kózi bolmaǵandyqtan el údere kóship jatyr. Dál Báıterektegideı berekeli sharýa bolsa, el kindik qany tamǵan topyraqty tastap bel aspas edi.
Bıyl seriktestik 200 gektar jerge kartop otyrǵyzypty. Kartop egilgen alqaptyń janynda sýarmaly egis júıesin kórip, rızashylyǵymyzdy bildirdik. Atqan oqtaı túp-túzý túsken kartop túpteriniń arasynan sýaratyn agregat mysyqtabandap jyljyp otyrady eken. Kenezesi kepken dalanyń dıdaryn móp-móldir sý jylt-jylt etip tógilip, jibitip keledi. Dál osyndaı kútim bolǵan soń, el yryzdyǵy – ekinshi nan nege óspesin? О́sedi, árıne. Sharýashylyq mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, aınalmaly sýarý júıesin alǵash ret 2015 jyly satyp alǵan eken. Sol jyly-aq sýarylǵan tanaptyń ónimi men sýarylmaıtyn alqaptyń ónim túsimin salystyra otyryp, jer men kókteı aıyrmashylyqty sezingen. Naqtyraq aıtsaq, sýarylǵan alqaptardyń ónimi úsh ese artyq. Arada biraz ýaqyt ótken soń bıdaı, arpa, raps egilgen alqaptarǵa «jańbyr jaýdyratyn» taǵy úsh qurylǵy satyp alǵan. Sýarý qurylǵylaryn satyp alý memleket tarapynan sýbsıdııalanatyndyqtan, tájirıbege engizýge talpynys myqty.
Árıne, sýarmaly alqaptardy kóbeıtýge bolar edi. Biraq sý tapshy. Seriktestiktiń agronom menedjeri Aleksandr Matvıenkonyń aıtýynsha, budan ári tek 100 gektar alqapty sýarýǵa múmkindik bar. Aıtpaqshy, olar erigen qar sýyn sý qoımasyna jınaıdy. Qoımadan elektr sorǵylardyń kómegi arqyly jańbyrlatqysh qurylǵyǵa jetkizedi. Aldaǵy ýaqytta óz uńǵymalaryn qazyp, sý qoımasyndaǵy sýdyń kólemin múmkindiginshe kóbeıtýdi josparlap otyr.
Osy arada qolbaılaý bolyp otyrǵan túıtkil jaılar týraly taratyp aıta ketsek, artyqtyǵy bolmas. Máselen, aýyl kásipkerlerin tolǵandyratyn ózekti másele, portaldaǵy týyndaıtyn shekteýlerge baılanysty aýyl sharýashylyǵy mınıstri bekitken erejege sáıkes tyńaıtqyshtar alǵany úshin, hımııalyq óńdeý júrgizgeni úshin sýbsıdııa alý qıyndaı túsken. Seriktestik mamandarynyń aıtýyna qaraǵanda, kúte turyńyz degen jaýap keledi. Gosagro.kz platformasyn usynǵanymen, biraq qashan jumys isteıtini belgisiz.
Erte kóktemde kartop baǵasynyń ósip ketetini bar. Onyń negizgi sebebi – óńirdegi kókónis qoımalarynyń azdyǵy. Osy olqylyqtyń ornyn az da bolsa toltyrýdy oılastyrǵan seriktestik 6 myń tonna kartop saqtaýǵa arnalǵan zamanaýı kókónis qoımasyn salyp alypty. О́nimderin oblys ortalyǵy men Astana qalasyna jóneltýde. Seriktestik ósiretin kartoptyń sapaly ekenine kóz jetkizgen turaqty tutynýshylar az emes. Qazir olar kartoptyń 12 túrli sortyn ósirip otyr.
– Alǵashqy jyldary kóbirek ónim óndirýge tyryssaq, qazir sapaǵa mán berip jatyrmyz. О́simdikterdi qorǵaýdyń tolyq júıesin qoldana otyryp, birinshi surypty ónim alýǵa qol jetkizdik. Osy eńbek arqyly talaby qatal naryqta ózimizdiń ornymyzdy taýyp otyrmyz, – deıdi Aleksandr Matvıenko.
Aldaǵy ýaqytta ózderi óndirgen ónimdi ózderi óńdeýdi de josparlap otyr. Máselen, tutynýshyǵa vakýmdyq qaptamaǵa salynǵan, tazartylǵan, týralǵan kartopty usynbaq. Bolashaqtaǵy sýper marketterdiń sórelerinde osyndaı ónimder turýǵa tıisti.
– Qazir biz álemdik naryqta óziniń sapasymen áıgili bolǵan «Innovator» surpyn ósirýdemiz. Aldaǵy ýaqytta bizdiń óńirdiń turǵyndary buryn-sońdy dámin tatyp kórmegen jańa ónimmen dastarqandarynyń berekesin keltiretin bolady, – deıdi seriktestiktiń agronomy.
2025 jyly Qazaqstanda frı kartoby men kartop chıpterin shyǵaratyn zaýyt salynbaq. Mine, osy kezde óńirdegi ekinshi nandy ósirýshiler mol ónimin osy zaýytqa ótkizedi.
Seriktestik eń bastysy, Báıterek, Zerendi, Krasnyı Kardon eldi mekenderiniń elýden asa turǵynyn turaqty jumyspen qamtamasyz etip otyr. Bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligi baǵytynda da birqydyrý qaıyrymdylyq kórsetken. El ishinde osyndaı jumysy nátıjeli seriktestikter kóbeıse, halyqtyń ál-aýqaty arta túser edi.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany
