Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Ishki ister mınıstrliginiń deregine úńilsek, balalarǵa qatysty jyl saıyn 700-ge jýyq jynystyq sıpattaǵy qylmys jasalady eken. О́kinishke qaraı, aıýandyqqa barǵandardyń 70 paıyzdan astamy osy Aqan sekildi bir shańyraqta as iship, qudaıy qonaq qylǵan jandar. Iаǵnı aǵaıyn-týys, dos-jaran, kórshi-qolań, týǵan ne ógeı ákesi. Osy jyldyń alǵashqy tórt aıyndaǵy probasııa qyzmetiniń esebi boıynsha kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty zorlyq-zombylyq áreketi úshin 352 adam sottalǵan. Biraq barmaq basty, kóz qysty áreketpen zańnan qutylǵandardy, kúdiktige qatysty aryzdy májbúrli túrde qaıtaryp alý jáne taǵy basqa jaǵdaılar da jıi kezdesedi.
«Zorlyq-zombylyq jasaıtyn erler jazadan ońaı qutylatyndyqtan qylmysqa qoryqpaı barady. Bar másele elimizde balalardy zorlaǵan isterde kinálilerdiń jazalanbaı, qutylyp ketýinde bolyp tur. Eger osy zań jumys istese, ol ógeı áke bolsyn, kóshedegi pedofıl bolsyn, jasaǵan áreketiniń sońyn oılap, mundaı aýyr qylmysqa barmas edi. Al bizde zorlyqqa ushyraǵan jasóspirim qyz anasyna aıtady nemese ómirden túńilip, ózine qol jumsaıdy. Áıteýir «zorlanǵany» belgili bolady. Qyzdyń anasy shaǵymdanyp polısııaǵa barsa, olar prokýratýramen qosylyp isti sozbaqqa salady. Osylaı qylmys jasaǵan er adamdar jaýapkershilikke tartylmaıdy. Qylmysty dáleldeý úshin eń qajetti bolǵan medısınalyq saraptama qaǵazyn alýdyń ózi muń. Is sot-medısınalyq saraptamaǵa jetkende, sarapshylar «zorlyq jasalmaǵan» dep jalǵan qorytyndy bere salady. Negizi, kináni júıeni «shiritip» jatqan quzyrly organdardan jáne esh qoryqpaı jalǵan «qorytyndy» berip otyrǵan sarapshylardan kórý kerek», deıdi zańger Aıgúl Orynbek.
Máselen, Soltústik Qazaqstan oblysynda bala zorlaǵan azamat bostandyqta áli júr. Sebebi er adam 2004 jyldan bastap aýrýyna baılanysty psıhıatrııalyq aýrýhanada esepte turǵan. Buǵan deıin birneshe ret sottalǵan. Sońǵy ret 2021 jyldyń jeltoqsanynan bastap Olshanka aýylynda qaýipsizdigi tómen mekemege aýystyrylǵan. Qylmysqa jazasyn ótep júrip barǵan. Sondyqtan qylmystyq jaýaptylyqtan bosatylypty.
«Sot-medısınalyq saraptama keshendi túrde júrgizilip, Malchenko biraz ýaqyt baqylaýda boldy. Qoǵamdyq qaýipti áreket jasaǵan onyń sol kezde esiniń durys bolmaǵany anyqtaldy», dedi sýdıa Erlan Nursháripov.
Jaqsy, ekspertıza durys delik. Sonda taǵdyry qorlanǵan balanyń ǵumyryna kim jaýapty? Bul ýákiletti organdardyń jaýapsyzdyǵynyń aıqyn dáleli emes pe? Biraq olar kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtaryn qorǵaý úshin túrli is-sharalar qabyldap jatyrmyz degendi alǵa tartady. Máselen, pedofılııa boıynsha sottalǵandar jazasyn tek qaýipsizdigi barynsha joǵary sanalatyn túrmelerde óteıdi. Merziminen buryn bosatylmaıdy. Oǵan qosa, jazasyn ótegennen keıin de polısııanyń jiti baqylaýynda bolady.
Jaqynda ǵana BAQ betterine eki oqıǵa týraly qaıǵyly aqparat jarııalandy. Biri Pavlodarda úıdi tonap, 2008 jyly týǵan jasóspirimge zorlyq-zombylyq kórsetip, tapanshaǵa uqsas zatpen qorqytsa, endi biri О́skemendegi 15 jastaǵy qyzdy zorlaǵan. Demek bizdegi kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jynystyq qol suǵýshylyq boıynsha jumystar áli de júıelenbegen. О́zge memleketterdi baǵdarlasaq, pedofılııa úshin Qytaıda, Taıaý Shyǵys elderi, Afrıka, Latyn Amerıkasy, Iran, Irak, Ońtústik Koreıa, Saýd Arabııasynda ólim jazasy kózdelgen. Tipti Afrıkada qylmyskerlerdi tirideı órtep jiberedi. Bálkim, bizge jazanyń osy túrin zańǵa engizý kerek shyǵar?
«О́lim jazasy eldegi qylmys deńgeıine túbegeıli áser ete almaıdy. О́lim jazasyna qaraǵanda bas bostandyǵynan ómir boıy aıyrý áldeqaıda aýyr jaza dep esepteımin. Sebebi qylmyskerdiń kókeıinde bostandyq týraly úmit qalmaıdy. Qalǵan ómiriniń túrmede aıaqtalatynyn biletin bolady. Qazirgi álem qatygez, adamgershilikke jatpaıtyn jáne ar-namysty qorlaıtyn jaza aktisi retinde ólim jazasyn batyl qabyldamaýdy jalǵastyryp otyr. Elimizdiń ólim jazasyn joıýǵa birtindep kelýi adam quqyqtaryn saqtaý, memlekettiń eń joǵary qundylyǵy retinde adam ómirin taný úshin túbegeıli mánge ıe. 2021 jyldyń basynda Qazaqstan ólim jazasyn joıýǵa baǵyttalǵan Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktige ekinshi fakýltatıvtik hattamany ratıfıkasııalady. Bul qujat 1989 jyldyń jeltoqsanynda Nıý-Iorktegi BUU Bas assambleıasynda qabyldanǵan bolatyn. О́lim jazasyn qabyldaý kerek deý –emosııamen aıtylatyn sóz», dep pikir bildirdi taqyrypqa oraı Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń Zańnamany taldaý jáne ulttyq aldyn alý tetigi bóliminiń basshysy Sabyrjan Seıitjanov.
Negizi, elimizde 2000 jylǵa deıin zorlyqshyny bar bolǵany 3-5 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrý kózdelgen edi. 15 jyldan 25 jylǵa deıingi merzim 10 jyl buryn ǵana bekitilgen.Odan keıin Qylmystyq kodekste pedofılderdi ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrý týraly bap qosyldy. Al 2018 jyly hımııalyq kastrasııa engizildi. Zań Reseı men Polshaǵa qaraǵanda qatań sekildi. Biraq Polshada balalarǵa qatysty seksýaldyq sıpattaǵy qylmystary úshin azamattarǵa 15 jyldan 20 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýdan bólek, birneshe jyldan beri Ádilet mınıstrliginiń saıtynda pedofılderdiń ashyq tizimi jarııalanyp turady. Turǵyndarynyń basym bóligi bul tájirıbeni jeke derekterdi qorǵaý qaǵıdattaryn buzdy dep synaǵanyna qaramastan, adamgershilikten jurdaı aıýandardyń aty-jóni, fotosýretteri, týǵan kúnderi men turǵylyqty jeriniń mekenjaılary tolyq jazylady eken. Al kórshiles Reseıde birneshe ret qylmys jasaǵan pedofılderdiń jábirlenýshisi 14 jasqa deıingi bala bolǵan jaǵdaıda, ómir boıyna bas bostandyǵynan aıyrady.
Azýyn aıǵa bilegen AQSh-ta hımııalyq kastrasııa ádisi 1996 jyldan bastap engizilgen. Bir qyzyǵy, pedofıldi jazalaýdyń mundaı sharasyna birinshi ret júgingen Kalıfornııa shtatynyń zańdaryna sáıkes 13 jasqa tolmaǵan balamen jynystyq qatynasqa túskeni úshin ekinshi ret sottalǵan kez kelgen qylmyskerge jazasyn ótegen soń, bul medısınalyq shara mindetteledi.
«Qoǵam balalardy qorǵaýǵa tyrysady, biraq Amerıkada balalardy qorlaý dendep barady. Muny toqtatý kerek. Osy jolmen júre bersek, AQSh-tyń bolashaǵy joq. О́ıtkeni tarıh dáleldegendeı, azǵyndyq jynystyq minez-qulyqty ustanǵan árbir qoǵam aqyrynda quldyraıdy», dedi saıasatker Maıkl Snaıder.
Jalpy, qazir elimizde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna sáıkes jeke adamǵa qarsy asa qaýipti qylmystar úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtýge baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýler toptamasy ázirlenip jatyr. Osy qylmystar boıynsha sanksııalardy qaıta qaraý, jazalardy taǵaıyndaý jáne odan bosatý, sottylyǵyn óteý tártibin, jeke adamǵa qarsy aýyr jáne asa aýyr qylmystar úshin jazasyn ótep jatqan adamdarǵa ákimshilik qadaǵalaýdy belgileý sharttaryn ózgertý máseleleri qarastyrylyp jatyr. Biraq zań jobalaryn ári qaraı Parlament depýtattary pysyqtaıdy. Demek Memleket basshysy tapsyrǵan zańnamalyq ózgerister kelesi jylsyz kúshine enbeýi de múmkin. Al oǵan deıin kámeletke tolmaǵandar qorǵansyzdyń kúıin keshedi degen sóz.
