Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Medısına iliminiń atasy Gıppokrat «jan-tánińmen raqattanyp kúlý – emniń eń úlkeni» degen eken. Qazir medısınada kúlki terapııasy da qoldanylady. Muny ǵylymı túrde «gelotologııa» dep ataıdy eken. Mamandardyń aıtýynsha, kúlki ımmýndyq júıeni jaqsartyp, júrek pen ókpege, qan aınalymyna oń áser etetindikten, bul – qymbat dáriler men taǵamdardan áldeqaıda nátıjeli ári tegin shıpa. Kúlki terapııasy birqatar damyǵan elde naýqastardyń qaterli isik pen aýyr keselderden aıyǵý úshin qoldanylady.
Kúlki terapııasy HH ǵasyrdyń 70-jyldary paıda bolypty. 1964 jyly amerıkalyq Norman Kazıns degen jýrnalıst kúlki terapııasy arqyly aıyqpas keseldi jeńip shyǵady. Ol óziniń aýrýyn umytý úshin túrli komedııalyq janrdaǵy fılm men qyzyqty jýrnaldy oqyp, kúni boıy ishin basyp kúlýmen bolady. Ýaqyt óte kele, Norman naýqasynan tolyǵymen aıyǵady. Osydan bastap Kalıfornııa ýnıversıtetiniń ǵalymdary kúlkiniń ımmýnıtetti jaqsartyp, adam aǵzasyn qorǵaıtynyn dáleldegen. Kúlgen kezde stress gormondarynyń deńgeıi tómendep, túrli vırýsqa tótep beretin T-lımfosıtteriniń kólemi ulǵaıady eken. Sondaı-aq ǵalymdar kúlki adam aǵzasyndaǵy qaterli isik kletkalarynyń paıda bolýyna jol bermeıtinin anyqtapty.
Gepotologııa ǵylymyn zerttep júrgen nevrolog-dáriger Ýılıam Fraıdyń zertteýinshe, kúlki tynys alý joldaryndaǵy qan tamyrlarynyń jumysyn jaqsartyp, ózin jaqsy sezinýge, ózine senimdi bolýǵa tárbıeleıdi. Júzinen kúlki ketpeıtinder basqalarǵa qaraǵanda toryǵý men kúızeliske kóp shaldyqpaıtyn kórinedi.
Qazir de naýqastardy kúlki terapııasy arqyly emdeý AQSh, Kanada, Izraıl sııaqty elderde 20 jyldan asa ýaqyt boıy qoldanylyp keledi. Al bizdiń elde kúlki terapııasy jańadan damyp kele jatqan kórinedi.
«Rýhanı qoǵam álemi» qoǵamdyq qorynyń tóraıymy, psıholog, sarapshy maman Lımana Qoıshıeva mundaı emdeý túri Astanada baryn aıtady. Onda adamdy kádimgi shattandyra kúldirý arqyly emdeıdi. Biraq ondaı kezde emdelýshiniń qasynda maman bolýǵa tıis eken.
«Qazir mundaı emdeýdiń túri bizdiń elde de bar. Bizde muny «úndi ádistemesi» dep atap júr. Muny kóbinese jasy ulǵaıǵan, ıaǵnı kúmis jastaǵy adamdarǵa qoldanady. Biraq kúlki em eken dep daraqylanyp ketýge taǵy bolmaıdy. Ol tipti keri áserin tıgizýi múmkin. Qatty qarqyldap kúlem dep, aýyryp qalýy múmkin. О́ıtkeni keı adamda tyǵylyp jatatyn ishtegi kúızelis bolady, sol kózden jas aqqansha kúlgen kezde ashylyp ketýi múmkin. Sol sebepti uzaq jasaýdyń mánisi sol eken dep aıǵalap kúle berýge taǵy bolmaıdy. Bul jerdegi kúlý – jymııý, kóńildi júrý degendi bildiredi», deıdi maman.
Mamannyń aıtýynsha, kúlki adam mıynyń sol jaq jartysynyń jumysyn jaqsartady. Sonymen qatar 5 mınýttyq rııasyz kúlki, 40 mınýttyq relakspen teń. Sondyqtan kóbirek kúlip, kóńildi júrý paıdaly. Kúlý arqyly adamnyń emosıonaldy ımmýnıteti kóteriledi, ol ómirge degen qushtarlyqty arttyrady.
«Kúlkimen emdeý baqytty bolǵan, erekshe qýanǵan sátterdi eske alý arqyly jasalady. Kúldirý arqyly emdeýmen aınalysatyn Tileýlıev degen dárigerdi óz kózimmen kórdim. Ol kisi HVIII ǵasyrda bolǵan eýropalyq bir psıhıatr dárigerdiń tájirıbesine súıenetinin aıtqan edi. Ol da qýantý, ıaǵnı baqytty kezeńderdi eske túsirý tárizdi tásil qoldanady», deıdi L.Qoıshıeva.
Bir qyzyǵy, Japonııada týberkýlezben aýyratyn naýqastarǵa klassıkalyq em-sharalarmen qosa kúlki terapııasy qatar júrse, al Nıderlandtaǵy árbir aýrýhanada medısına qyzmetkerlerimen qatar kúldirýshiler de jumys isteıdi eken.
«Kúlip jarqyrap júrý – rasynda adamnyń uzaq ómir súrýine kómektesedi. Sonymen birge este saqtaý qabiletine de paıdaly, óıtkeni mıdyń jumysyna áseri bar. Sosyn kúızeliste júrgen adam kóp jaǵdaıda kóńildi vıdeolarǵa qarap, kóńilin kóteredi. Ol kúızeliste júrgen adamnyń ýaıymyn umyttyrady. Biraq ol orynsyz bolmaýy kerek. Sebebi bul ómir súrýdi sondaı jeńildetip jiberedi, tipti adam óziniń barlyq problemasyn umytyp ketedi. Sóıtip, beıqamdyqqa úırenedi. Adam aqyldan, oıdan qalady. Mysaly, demokratııalyq elderde arzan kúlki, oıyn-saýyq az bolady. Al avtorıtarlyq elderde bul kerisinshe. Adamdardyń problemasyn umyttyrý úshin oıyn-saýyq, arzan kúlkige múmkindik beredi. Ondaıǵa áýes qoǵam jumys istegisi kelmeıdi. Jurttyń narazylyǵyn basý úshin áleýmettik qıynshylyqty kúlkimen kómgisi keledi. Artyq kúlki adamdy masańsytady», deıdi Lımana Quttybekqyzy.
Hakim Abaı «Jigitter, oıyn arzan, kúlki qymbat» degenimen, tórtinshi qarasózinde «árbir baıqaǵan adam bilse kerek: kúlki ózi bir mastyq ekenin, árbir mas kisiden ǵafıl kóp ótetinin» aıtady. «Kúlkige salynǵan kisi ne sharýadan, ne aqyldan, ne bir uıat kelerlik isten qur, ǵafıl kóp ótkizip otyrsa kerek» deıdi. Demek qatty kúlkige salynyp ketpeseń de, kóńildi júrý de ómirge qajetti nárse ekenin ańǵara-
myz.
