– Sáýle Jádigerqyzy, siz joǵary básekege saı oqý oryndardyń qajettiligi týraly aıtýdaı-aq aıtyp kelesiz. Ol týraly tamyz keńesinde sóılegen sózińizde de aıttyńyz...
– Byltyr Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qýatty óńirler – qýatty el» dep saıası baǵytty naqty belgiledi. Osy oraıda aıta ketsem, Shyǵys Qazaqstan –óndiristi óńir. Munda taý-ken metallýrgııa ónerkásibi, energetıka, mashına jasaý syndy óndiris oryndary jeterlik. Soǵan qaraı 65 jyl ishindegi oqý ornynyń basty mindeti – óndiriske qajetti mamandardy daıarlaý boldy. Keńes úkimeti kezinde joǵary oqý oryndarynyń túlekterin aımaqtarǵa jiberip, kásiporyndardaǵy kadr máselesin sheship otyrǵan. Qazir ol júıe joq. Talapkerler Almaty men Astananyń joǵary oqý oryndaryna túsedi, sonda oqıdy, jumysqa qalady. Sonyń saldarynan megapolısterde jataqhana tapshylyǵy týyndap, túlekter mamandyǵy boıynsha jumysqa ornalasa almaı jatady. Máselen, memleket ınjener-metallýrgterdi daıarlaýǵa qarajat jumsap, keleshekte Shyǵys Qazaqstanda jumys isteıdi dep senim artqanymen, olar basqa jaqtarǵa ketip qalady. Sondyqtan iri óndiris oshaqtary ornalasqan jerlerde tehnık mamandar daıarlaýdy kúsheıte túsý kerek. Bul tásil Batysta qoldanylady. Sonymen qatar jergilikti jeri boıynsha oqýǵa túsken túlek ýnıversıtetke tabys ákelip, oqý ornynyń ınfraqurylymyn jańartýǵa, ǵylymǵa ınvestısııa salýǵa múmkindik beredi. Mysaly, bizdiń oqý ornymyzǵa sheteldik bilikti mamandar, ǵalymdar tartylǵan. Ideıalary tyń stýdentter de barshylyq. Onyń bári oblys ekonomıkasyna aıtarlyqtaı úles qosady.
– Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginen qandaı qoldaý kórip otyrsyzdar?
– Kórsetilip otyrǵan qoldaý óte úlken. Vedomstvo bir jyl buryn ǵana qurylsa da, qyrýar sharýa tyndyrdy. Joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy qabyldandy. Ony ázirleýge elimizdegi ýnıversıtetterdiń ókilderi túgeldeı derlik qatysyp, óz pikirlerin bildirgen. Aıta keterligi, ol tujyrymdamada aımaqtarǵa basa nazar aýdaryldy. Sonymen qatar ǵylymdy qarjylandyrý kólemi ósti. Tehnıkalyq baǵyttar boıynsha memlekettik tapsyrys 60 paıyzǵa deıin ulǵaıdy. Bıyl alǵash ret kvotalaý engizilip, ınjenerlik mamandyqtarǵa granttardyń 10 paıyzy bólindi. Bizdiń ýnıversıtet kvota boıynsha 102 stýdentti qabyldady. Ǵylymnyń bıýdjeti úsh ese ósip, bizdiń ýnıversıtette onyń úlesi 28 paıyzǵa jetti. Bul – álemdik deńgeı. Sóıtip, jalpy somasy 4,5 mlrd teńgege ótinim berdik. Iаǵnı bizdiń ǵylymda naqty ekonomıkalyq paıda ákeletindeı kóptegen qoldanbaly zertteý júrgizýge múmkindik bar. Sondaı-aq taý-ken metallýrgııalyq kompanııalarymen birge 20 ǵylymı-zertteý, konstrýktorlyq jumystardy josparladyq. Kásiporyndarǵa kómektesý úshin «Smart Engineering» quzyrettilik ortalyǵy jumys istep tur. О́tken oqý jyly ýnıversıtet úshin serpindi jyl boldy. Ýnıversıtet QS agenttiginiń eń kóp keltirilgen akademııalyq reıtınginde álemdegi eń úzdik 950 ýnıversıtettiń qataryna kirdi. Úzdik 50 kórsetkish boıynsha jetistikterdi eskeretin «QS Stars» halyqaralyq reıtınginde ýnıversıtet «4 juldyz», al daıyndyq, jumysqa ornalasý jáne turaqty damý sanattarynda «5 juldyz» baǵasyna ıe boldy. Al turaqty damý qaǵıdattaryn ustanýshy retinde oqý ornymyz «The Times Higher Education Impact» reıtıngine alǵash ret kirdi. Energııa únemdeý, kómirtegi beıtaraptyǵy jáne gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý salasyndaǵy jobalar joǵary baǵaǵa ıe boldy: ýnıversıtet álemdegi TOP-850 jáne elimizdegi TOP-2 qataryna endi. Álemdegi eń «jasyl ýnıversıtetter» klýbynda biz respýblıkada absolıýtti kóshbasshy bola otyryp, 105-shi oryndy ıelendik. Taǵy bir jetistik, ShQTÝ Ortalyq Azııada birinshi bolyp CDIO (conceive, design, implement, operate) bastamasyna tolyqqandy múshe boldy. Bul ázirlegen ınjenerlik kadrlardy tájirıbege baǵyttalǵan oqytý standarttary. Olardyń negizinde qazir ınjenerlik bilim berýdiń ulttyq modeli qurylyp jatyr. Eger osy baǵytta jumysty ári qaraı jalǵastyrsaq, óńirlik joǵary oqý oryndaryn nyǵaıtý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany jańartýǵa kómektesý, olardy ǵylymı ortalyqtarǵa aınaldyrýǵa bolar edi. Nátıjesinde, elimizde ǵylym salasy kelesi belesterdi baǵyndyrady.
– Tamyz forýmynda siz beıindi mınıstrliktiń jumysyndaǵy júıelilikti atap óttińiz. Soǵan keńirek toqtalsańyz...
– Jyl boıy basqa elderdiń akademııalyq qaýymdastyǵymen birqatar kezdesý ótip, mınıstr Saıasat Nurbek elimizdiń joǵary oqý oryndarynyń áleýeti týraly egjeı-tegjeı aıtyp berdi. Búgingi tańda olar bizben yntymaqtasa jumys isteýge nıet bildirip otyr. Sheteldik jetekshi ýnıversıtetterdiń tórt fılıaly ashyldy. Buryn fılıal ashý úshin qaǵaz jumysy kóp edi. Sondyqtan bastalǵan jumys sońyna deıin jetpeı qalyp jatatyn. Qazir kóptegen normatıvtik qujat jeńildetilip, mınıstrliktiń quzyretine berildi. Bir sózben aıtsaq, damý úshin barlyq jaǵdaı jasalyp jatyr. Aıta keteıin, az ýaqyttaǵy úlken eńbektiń nátıjesinde Qytaıdan kelgen seriktestermen birge Lý Ban sheberhanasyn ashýǵa daıyndalyp jatyrmyz. О́zderińiz bilesizder, álemde elektromobılge kóshý júrip jatyr. Shyǵarylatyn árbir altynshy kóliktiń elektr qozǵaltqyshy bar. Bizdiń kóz aldymyzda jańa sala paıda bolyp otyr. Odan elimiz shet qalmaýǵa tıis. Qytaılyq seriktester bizge jalpy quny 1 mln dollardan asatyn mamandandyrylǵan oqý jabdyqtaryn jetkizedi. 15 oqytýshymyz Tıanzın ýnıversıtetinde oqydy. Bıylǵy oqý jylynan bastap jańa jabdyqtarda, sonyń ishinde elordalyq kompanııalar úshin mamandar daıarlaýdy bastaımyz. Jospar boıynsha akkýmýlıatorlyq batareıalarǵa arnalǵan jańa býyn materıaldaryn ázirleý jónindegi ǵylymı ortalyq qurýymyz kerek. Yntymaqtastyq bolǵan kezde sapa da artady.
– Qomaqty bıýdjeti bar mınıstrlik ókilderi mega jobalar týraly jıi aıtyp júr. Onyń mańyzdylyǵy qandaı?
– Buryn ár ýnıversıtet óz qazanynda qaınap jatqan. Barlyǵy ózderiniń jergilikti jobalary úshin shaǵyn jabdyqtar satyp alyp jatty. Al zamanaýı qurylǵylar, mashınalar, jabdyqtar óte qymbat. Demek mega jobalar ýnıversıtetterdi birlese jumys isteýge baǵyttaıdy. Saıasat Nurbek usynǵan mega jobalar ıdeıasy joǵary oqý oryndaryna konsorsıýmdar qurýǵa múmkindik beredi. Biz qazir Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetimen birlesip, «Smart Cities» nemese «aqyldy qalalardyń» úlken jobasyn jasap jatyrmyz. Ol qala turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetimen birge qurylys salasyndaǵy ınnovasııalyq tehnologııalar jobasyna ótinim berdik. Sonymen qatar ShQTÝ «Erazmýs» konkýrsynyń qorytyndysy boıynsha «Dóńgelek ekonomıka jáne turaqty damý salasyndaǵy ınnovasııalyq oqý baǵdarlamalary men modýlderin ázirleý» jobasymen grantustaýshy boldy. ShQTÝ alǵashqy qazaqstandyq ýnıversıtetter qatarynda óz elimiz ben Ispanııa, Italııa, Germanııa, Túrikmenstan, Tájikstan, О́zbekstannan kelgen 14 joǵary oqý orny ókilderiniń qatysýymen iri jobanyń úılestirýshisi retinde de tanyldy. Bul da – Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń júıeli tásiliniń nátıjesi. Iаǵnı eýropalyq seriktester bizge senetinderin kórsetti. Qazir ýnıversıtet komandasy medısınalyq tehnopark qurýdy da oılastyryp jatyr.
– Medısına salasy asa ózekti. Sondyqtan da kópshilik qyzyǵýshylyq tanytýy múmkin. Medısınalyq tehnopark týraly tarqatyp aıtyp bere alasyz ba?
– ShQTÝ medısınalyq ımplanttar jobasy boıynsha birneshe jyl jumys istedi. Árıne, biz ıdeıanyń tolyqtaı júzege asýyn qalaımyz. Medısına – strategııalyq baǵyt. Adam kez kelgen jaǵdaıda óz elinde qajetti medısınalyq kómek ala alatynyna senimdi bolýy kerek. Al elimizdegi tirek-qımyl apparatynyń aýrýlary júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan keıingi ekinshi orynda eken. Jyl saıyn ortopedııa men travmatologııadaǵy ımplanttardyń qajettiligi 250 mln dollarǵa baǵalanady. Mundaı ónimder ımportynyń úlesi búginde 94 paıyzǵa teń. Demek memleket bıýdjetine qymbatqa soǵady. Ol úshin qanshama pasıent kezekte tur. Biz Ulttyq neırohırýrgııa ortalyǵymen, Travmatologııa jáne ortopedııa ǵylymı ortalyǵymen, Semeı medısına ýnıversıtetimen birge 20-dan astam qoldanbaly jobany júzege asyrdyq. Medısınalyq ımplanttardy óndirý úshin tolyq sıkldi tájirıbelik-ónerkásiptik ýchaske jumys isteıdi. Búginde «Medısınalyq ınjınırıng, medısınalyq tehnıka» bilim berý baǵdarlamasy ázirlendi. Joǵary bilikti ǵalymdar men ınjenerler toby quryldy. Ýnıversıtet ǵylymy tehnologııany usynýǵa, qajetti qujattamany, baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi ázirleýge arnalǵan. О́ndiristi jolǵa qoıýdy kez kelgen kompanııaǵa daıyn ónim túrinde beremiz. Iаǵnı jaǵdaı jasaýǵa ázirmiz. Biz medısınalyq tehnoparkti iske asyrýdyń tujyrymdamasy men josparyn ázirlep qoıdyq. Aldyn ala boljaǵanymyzdaı, onyń aýdany 5 myń sharshy metrdi quraıdy. Negizgi mindet – travmatologııa, ortopedııa jáne neırohırýrgııa salasynda medısınalyq buıymdar men tehnologııalardy ázirleý, olardy qoldanysqa engizý. Ýnıversıtet ımplanttardy odan ári eksporttaýdy da kózdep otyr.
– Iá, ǵylym salasynda damýdyń baryn baıqap otyrmyz. Jumys jalǵasa beretini anyq. Al ýnıversıtettiń bolashaǵyn qalaı elestetesiz?
– Zaman talabyna qaraı akademııalyq bilim berý ýnıversıtetteriniń ýaqyty ótti. Búgingi tańda tehnıkalyq ýnıversıtetter óńir ekonomıkasyn damytýda mańyzdy ról atqarady. Olar kásiporyndardy bilikti kadrlarmen qamtamasyz etip qana qoımaıdy, sonymen qatar tehnologııalar, materıaldar, baǵdarlamalar, ártaraptandyrý ádisteri boıynsha oń sheshimder usyna alady. Biz aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy jobalar úshin arnaıy «Oskemen it hub» ashtyq. Bizdiń ǵylymı kadrlar jergilikti atqarýshy bılikpen birlesip, kommýnaldyq sharýashylyq, ınfraqurylymdy josparlaý jáne basqa salalarda sheshimderdi tabýǵa kómektesedi. Biz óz mıssııamyzdy elimizdiń shyǵysyndaǵy ǵalymdar men jastardy tartatyn orynǵa aınalý, ǵylymı ázirlemeler jasaý dep sanaımyz. Ol úshin barlyq jaǵdaı bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Mereı QAINARULY,
«Egemen Qazaqstan»
