Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Elimiz egemendik alǵaly beri munaı-gaz salasy ekonomıka men óndiristi damytýda eleýli ról atqaryp keledi. Osy jyldar ishinde munaı-gaz salasy qalyptasý jolynan ótti, eleýli tabystarǵa qol jetkizdi jáne jas memleketimizdiń tarıhynda aıryqsha mańyzǵa ıe boldy.
Elimizdiń 2050 jylǵa deıingi damý strategııasynda munaı-gaz kesheni, munaı jáne gaz kondensatynyń qory úlken oryn alady. Munaı ónimderiniń qazirgi qoǵamdaǵy qozǵaýshy kúsh retindegi áleýeti orasan zor. Munaı-gaz salasy ekonomıkanyń basqa salalarynyń damýyna da jaǵdaı jasaıdy. Olardyń qataryna otandyq energetıkalyq tasymaldaý, mashına jasaý, hımııa jáne munaı hımııasy, jeńil ónerkásip, avtojoldar salý jáne taǵy basqa salalar jatady.
Ekonomıka, óndiris, sharýashylyq damýynyń kez kelgen baǵyty osy munaı-gaz kesheniniń damýymen tyǵyz baılanysty. Munaı-gaz salasy negizinen tórt salaǵa bólinedi: munaı óndirý, munaı óńdeý, gaz óndirý, gaz óńdeý. Bul salalar ózara baılanysty, óıtkeni óndirý jáne óńdeý úderisteri bir-birin tolyqtyryp otyrady. Barlanǵan qordyń kólemi jóninen bizdiń el álemde munaı boıynsha 12-orynda, gaz kondensaty boıynsha 15-orynda, ony óndirý deńgeıi boıynsha 23-orynda tur. Qazaqstannyń úlesine álemdik munaı qorynyń 1,5 %-y keledi, munaıdyń alynatyn qory – 2,2 mlrd tonna, 690 mln tonna kondensat jáne 2 trln tekshe metr gaz qory bar. Kómirsýtek resýrstarynyń boljamdyq kólemi 17 mlrd tonna munaıdy quraıdy, onyń 8 mlrd tonnasy Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektoryna tıedi. Qazirgi tańda elimizdiń energııa resýrstary álemdik naryqqa yqpal ete alatyn kómirsýtektiń mol qoryna ıe. «British Petroleum» kompanııasy sarapshylarynyń málimetteri boıynsha Qazaqstannyń munaı qory 1,1 mlrd tonnany quraıdy jáne TMD elderiniń ishinde Reseıden keıingi ekinshi orynda tur.
Elimizdiń gaz salasynyń da múmkindikteri jetkilikti. Qazaqstandyq gazdyń qory 10,2 trln tekshe metr dep baǵalanady, onyń 9,2 trln tekshe metr bóligi Kaspıı mańy oıpatynda shoǵyrlanǵan. Erkin jáne qosalqy gazdyń zerttelgen qory, Kaspıı teńizi aýmaǵyn esepke almaǵannyń ózinde 3 trln tekshe metr mólsherdi quraıdy. Osy derekterdiń ózi gaz qory boıynsha Qazaqstan álemde 16-oryn alatynyn Kanada men Nıderlandy sııaqty memlekettermen bir sanatta ekenin kórsetedi.
Munaı-gaz salasyn ıgerýge energetıkalyq ındýstrııanyń Chevron, ExxonMobil, Eni, Agip, Total, Lýkoıl syndy álemdik kóshbasshylarynyń keńinen qatysýy óńirdiń ınvestorlar úshin tartymdylyǵyn kórsetedi.
Qazaqstanda negizgi munaı óndirý úsh iri ken oryndarynda júrgiziledi: Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan. Táýelsiz sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, 2025 jylǵa qaraı álemdik barlanǵan munaı qorynyń qazaqstandyq úlesi 3,3 %-dan 5,5%-ǵa deıin ósýi múmkin.
El aýmaǵynda jáne jer qoınaýynda gaz qory árkelki taralǵan. Kaspıı oıpatyndaǵy Qarashyǵanaq, Teńiz, Qashaǵan, Imash jáne Jańajol ken oryndary barynsha barlanǵan. Al tabıǵı jáne ilespe gaz qorynyń 90%-y Atyraý, Aqtóbe, Batys Qazaqstan jáne Mańǵystaý oblystary aýmaǵynda ornalasqan. Tabıǵı gaz qory boıynsha TMD elderi ishinde Reseı, Túrikmenstan jáne О́zbekstannan keıin tórtinshi orynda tur.
Munaı-gaz óndirý salasy derbes, táýelsiz memleket retindegi damý kezeńinde el ekonomıkasynyń eń aldyńǵy qataryna shyqty. Sala ótpeli kezeńniń jáne naryqtyq reformalardyń barlyq qıynshylyqtaryn, basqarý júıesindegi qurylymdyq ózgeristerdi, sondaı-aq álemdegi qarjylyq-ekonomıkalyq daǵdarystyń túrli saldaryn basynan keshti. Munaı-gaz kásiporyndary sol synaqtar men qıynshylyqtardan súrinbeı ótip, búginde qarqyndy damyp kele jatyr.
El aýmaǵynda munaı men gazdyń iri barlanǵan qorlarynyń bolýy sheteldik ınvestorlardyń tabysty qyzmeti úshin barynsha jaǵdaı jasap otyr. Tabıǵı resýrstar qorynyń moldyǵyna baılanysty respýblıka sheteldik ınvestısııalardy tartý kólemi boıynsha TMD jáne Batys Eýropa elderi arasynda aldyńǵy oryndarǵa ıe. Sheteldik ınvestısııalardyń kóp bóligi ekonomıkanyń mıneraldy-shıkizat sektorynyń damýyna baǵyttalǵan. Jalpy alǵanda munaı-gaz salasyna salynǵan ınvestısııalardyń 79%-y óndirýge, al 21 %-y geologııalyq barlaýǵa jumsalǵan.
Qazirde munaı-gaz salasynyń serpindi jáne turaqty damýy úshin qolaıly jaǵdaılar jasaý baǵytyndaǵy jumystar júıeli jalǵasyn taýyp keledi. Munaı-gaz salasynyń úılesimdi damýyn qamtamasyz etý, munaı jáne gaz resýrstaryn ıgerý tóńiregindegi geosaıası jaǵdaıdy taldaý, munaı-gaz salasyn damytýdyń negizgi strategııalyq baǵyttaryn aıqyndaý, munaı-gaz salasyndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq ınnovasııalardy, sondaı-aq munaı-gaz ónerkásibin damytýǵa baılanysty ekonomıkalyq, qarjylyq, basqarýshylyq, ekologııalyq jáne áleýmettik aspektilerdi zertteý jónindegi is-sharalar jan-jaqty qamtylǵan memlekettik baǵdarlama bar. Ol kezeń-kezeńimen iske asyrylyp jatyr.
Munaı-gaz óndirisi degende osy salada qyzmet etetin birneshe býyn urpaq ókilderiniń eren eńbekterin erekshe atap ótken jón. Olardyń qajyrly, qapysyz qyzmetteri qandaı da bolsyn qurmet pen iltıpatqa laıyq.
Qazirde elimizde 250-den astam munaı jáne gaz ken oryndary bar. Munaı óńdeý kásiporyndaryn jańartý, qaıta jańǵyrtý qalypty júrgizilip jatyr, munaı-gaz sektory qyzmetkerleriniń eseli eńbeginiń jáne osy saladaǵy naqty qoıylǵan memlekettik saıasattyń arqasynda óńirlerdi gazdandyrý jandandyrylyp jatyr. Bir sózben munaı-gaz salasyn odan ári damytý jónindegi maqsatty jumystar sátimen jalǵasyp jatyr.
