Taǵy da Qurmanǵazynyń ómirbaıan deregi týraly

О́kinishke qaraı, tarıhı ádebıetterde, mektep oqýlyqtarynda kúni búginge deıin uly kúıshiniń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary týraly esh shyndyqqa janaspaıtyn jalǵan derekter jarııalanyp keledi.

Mysal keltirsek, 1979 jyly Alma­ty qalasyndaǵy «Ǵylym» baspasynan, sol sııaqty 2000 jáne 2010 jyldarda «Atamura» baspasynan basylyp shyqqan «Qazaqstan tarıhynyń» 3-tom­darynda uly kúıshi-kompozıtor Qur­manǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary 1806-1879 dep kórsetilgen. Jalpy, bilim beretin mekteptiń 8-synybyna arnalǵan avtory J.Qasymbaev 2004, 2012 jyldarda jaryq kórgen «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynda Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly 1818 jyly týyp, 1889 jyly dúnıeden ótken dep jazylǵan. Al Z.E.Qabyldınov pen A.T.Qaıypbaevanyń avtorlyǵymen «Atamura» baspasynan 2008 jáne 2012 jyldary shyqqan 8-synypqa arnalǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynda uly kúıshi 1806 jyly týyp, 1879 jyly qaıtys bolǵan delingen. Osy avtorlar 2016 jyly 2018 jyldary 8(7)-synypqa arnap shyǵarǵan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynda Q.Saǵyrbaıuly 1823 jyly týyp, 1889 jyly qaıtys boldy dep kórsetken. Al J.Qasymbaev pen T.Omarbekovtiń avtorlyǵymen 2016 jyly «Mektep» baspasynan shyqqan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyǵynda kúıshiniń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary 1823-1896 dep jazylǵan.

Osylaısha, kúni búginge deıin uly kúıshiniń týǵan jyly týraly 3 keıde 4 túrli data, al qaıtys bolǵan jyly týraly 3 túrli data kórsetilip keledi.

Osy jerde mynadaı paradoksti aıta ketkenimiz artyq bolmas. Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵanyna 120 jyl tolýy – 1938 jyly, 125 jyldyǵy – 1943 jyly, 150 jyldyǵy 1968 jyly atalyp ótildi. Bul – Q.Saǵyrbaıuly 1818 jyly týdy degen maǵynany bildiredi. 1981 jyly Qurmanǵazynyń týǵanyna 175 jyl tolýy atalyp ótildi, ıaǵnı bul – uly kúıshi 1806 jyly týdy degen sóz. 1993 jyly kúıshiniń týǵanyna 175 jyl toldy dep toılandy, ıaǵnı bul Q.Sa­ǵyrbaev 1818 jyly týdy degen maǵy­nany bildiredi. Aqyr sońynda, 1998 jyly Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń 175 jyldyǵy burynǵy Teńiz (qazirgi Qurmanǵazy) aýdanynda úshinshi ret atalyp ótildi. Nege 3 ret atalyp ótildi? Sebebi ol jyldarda uly sazgerdiń, shyn máninde, qaı jyly týǵanyn dáleldegen eshkim bolmady. Osyndaı ala-qulalyqtan keıin Q.Saǵyrbaıulynyń týǵan, qaıtqan jyldary UBT-ǵa kirgizilmedi. Tipti sońǵy jyldarda shyqqan «Qazaqstan tarıhy» oqýlyqtarynyń hrono­logııalyq kórset­kishine Qurmanǵazy Saǵyr­baıulynyń esimi engizilmegen.

Endi osyǵan 2018 jyly uly kúıshiniń týǵanyna 200 jyl tolýy IýNESKO kóleminde negizsiz atalyp ótkenin qossaq, onda Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan, qaıtqan jyldary adam túsin­beıtin shym-shytyryqqa aınaldy deýge ábden bolady. Minekeı, osyndaı shym-shytyryqtan jol taýyp, Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan, qaıtqan jyldaryn dál anyqtap kórsetken birden-bir zertteýshi – ǵalym, Atyraý oblysy Qur­manǵazy aýdanynyń týmasy Maqsot Joljanov.

Kezinde akademık Ahmet Jubanov: «Árıne, kúıshi jóninde áli talaı aýyzsha, jazbasha derekter tabylady. Bizdiń aıtqanymyzǵa áli talaı ózgeris ener», dep jazǵan eken. Akademıktiń osy boljamyn Maqsot Joljanov rastady.

Maqsot Joljanov – HH ǵasyr­dyń ekinshi jartysynda Qurmanǵazy Saǵyr­baı­ulynyń týǵan jáne qaıtqan jyl­daryn arhıvtik derekter ne­gizinde dál anyqtaǵan ǵalym, qurman­ǵazytanýshy. Ol – Qurmanǵazy Saǵyr­baı­ulynyń týǵan, qaıtys bolǵan jyldaryn eki jolmen – áýeli logıkalyq turǵyda, keıin arhıvtik derekter arqyly zerttep, dáleldedi.

Biz aldymen Qurmanǵazy Saǵyrbaı­ulynyń týǵan jáne qaıtqan jyldary týraly joǵaryda kórsetilgen derek­terdiń qaısysy durys, qaısysy burys ekenin anyqtap kórsetýdi jón kórdik.

Biz 1979 jyly jáne 2000 jyldary basylǵan akademııalyq 5 tomdyq eńbektiń «Qazaqstan tarıhy» atty 3-tomynda uly kúıshiniń týǵan, qaıtqan jyldary 1806-1879 dep kórsetilgenin joǵaryda aıttyq. Eger mektep oqýlyqtaryn jazýda avtorlar kóptomdyq «Qazaqstan tarıhynda» keltirilgen derekterdi bas­shylyqqa alatynyn eskersek, onda oqýlyq avtory J.Qasymbaev Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary týraly derekti 1979 jyly «Ǵylym» baspasynan shyqqan «Qazaqstan tarıhynyń» 3-tomynan alǵan degenimiz durys bolady. Al endi sol «Qazaqstan tarıhynyń» 3-tomyndaǵy derekterdiń ózi qaıdan alyndy deıtin bolsaq, ol – Qurmanǵazy zıratyndaǵy qulpytastaǵy jazýǵa baılanysty ekenin aıtqanymyz jón. Qulpytasta Qurmanǵazynyń 1879 jyly 73 jasynda dúnıeden ozǵandyǵy jazylǵan. Eger 1879-dan 73-ti alyp tas­taıtyn bolsaq 1806 shyǵady. Minekeı, keıbir zertteýshilerdiń Qurmanǵazynyń 1806 jyly týyp, 1879 jyly dúnıeden ótti deý sebebi osydan.

Alaıda biz joǵaryda atap ótken qurmanǵazytanýshy-ǵalym Maqsot Jol­janov uly kúıshiniń 1806 jyly týǵanyna úlken kúmán keltiredi. Onyń sebebin bylaısha túsindiredi:

«Qurekeńniń ómir jolyn ashýdyń eń basty kózi – 1836-1837 jyldardaǵy Isataı, Mahambet basshylyǵymen bolǵan Bókeı ordasy jurtshylyǵynyń kóterilisi edi... Eger uly sazger 1806, 1816 nemese 1818 jyldardyń birinde týǵan bolsa, 30 ne 18-20 jasar jigittiń halqynyń azat­tyq úshin kúresine qatyspaýy múmkin be?». M.Joljanov Qurmanǵazynyń qulpy­tasyndaǵy «1879» degen jazý qate dep eseptegen, biraq «73 jasta» degenge úlken mán bergen. «Biz bul máseleni ǵalym­dardyń qateleri men eńbekterinde keltirilgen málimetti basqasha jolmen taldaý arqyly logıkalyq jolmen sheshtik», dep jazady M.Joljanov. Ol bylaısha boljam jasaıdy: «Qulpytasty oıýshy...ońnan solǵa qaraı» «Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly 73 ıashynda» dep oıyp bitirgen soń, tastyń eń shetine arabsha jazý tásilimen 7,9,8,1 sandaryn ońnan solǵa qaraı retimen «1897» dep oıýǵa tıis edi. Alaıda «97» sany arabsha jazý tásilimen «79» dep, ıaǵnı tastyń eń shetine túsetin jetiliktiń ornyna abaılamaı «9»-dy oıyp qoıǵan. Bylaısha aıtqanda, «9»-dy umytyp ketken. Oǵan dálel 1,8,7, sandarynyń mólsheri de, ara qashyqtyqtary da kelisimdi-aq ornalastyrylǵanynda, al óziniń tıisti ornynan aıyrylǵan «9» sany basqalarynan 2 ese jińishke de, qasyndaǵy «7»-ge jaqyndastyryla, áreń syıǵyzylyp oıylǵan. Bul onyń óz ornynan qalyp qoıǵanyn daýsyz dáleldeıdi». Osylaısha, Joljanovtyń pikirinshe, Qur­manǵazy Saǵyrbaıuly 1897 jyly qaıtys bolǵan, al qulpytasqa «1897» degen sıfrlardyń ornyna oıýshynyń qateliginen «1879» dep jazylyp ketken.

Q.Saǵyrbaıuly 1818 jyly týdy degen akademık A.Jubanov usynǵan pikir týraly aıtatyn bolsaq, máseleniń mánisi bylaı bolyp shyǵady. A.Jubanov arhıvten 1868 jyly 27 qazan kúni shyqqan «Ýralskaıa voıskovaıa vedomost» atty gazetten jýrnalıst Nıkıta Savıchevtiń «Karmanov forpostynan Glınıskııge deıin» degen maqalasyn oqıdy. Maqalada N.Savıchevtiń 1868 jyldyń qyrkúıek aıynda kazak I.F.Borodınniń úıinde Qurmanǵazymen kezdeskeni sóz bolady. Qurmanǵazynyń birneshe kúılerin tyńdaǵan N.Savıchev, kúıshiniń oryndaý­shylyq talantyna tánti bolady. Ol osy maqalasynda «Saǵyrbaev – sırek kezdesetin mýzykaly jan, eger ol eýro­palyq bilim alsa, mýzyka dúnıesinde eń úlken juldyz bolar edi», dep jazǵan.

N.Savıchev Qurmanǵazyny «orta boıly, orta jastaǵy adam» dep sýretteıdi. Al A.Jubanov osyǵan oraı «Orta jasty eń úlken 50 dep alǵannyń ózinde (1868-50=1818) Qurmanǵazy 1818 jyly týǵan bolyp shyǵady», dep boljaıdy. Osy boljam boıynsha 2018 jyly Qurmanǵazynyń 200 jyldyǵy IýNESKO kóleminde toılandy. Qazirgi oqýlyqtarynyń kópshiliginde de Qurmanǵazy 1818 jyly týdy degen qate derekter kóp kezdesedi.

Kelesi áńgime uly kúıshiniń 1823 jyly týyp, 1896 jyly qaıtys bolǵany týraly. Bul másele tóńireginde belgili tarıhshy, professor I.Kenjalıev biraz zertteý jumystaryn júrgizgen. As­trahan oblystyq memlekettik arhıvi mate­rıaldarymen tanysa kele, ol: «arhıv­te Qurmanǵazynyń 1882 jyly abaq­tyda jatqany týraly málimetter bar. О́kinish­ke qaraı, osy arhıvterde kezdesken máli­met­ter tym qysqa, ári úzik-úzik», dep jaz­ǵan. Isataı Kenjalıev uly sazger 1818 jyly týǵan degen sóz «ústirt pikir» deıdi. So­nymen birge Qurmanǵazy 1879 jyly qaı­tys bolmaǵan degen pikir bil­dire­di.

Osy másele tóńireginde shuǵyldanǵan ǵalymdardyń ishinen M.Joljanovtyń eńbegin erekshe ataǵan jón. Kezinde logı­kalyq turǵyda Qurmanǵazynyń týǵan, qaıtqan jyldaryn naqty anyqtasa da, M.Joljanov óz dálelin arhıvtik derekter arqyly negizdeýdi qajet dep eseptedi. Osy maqsatpen ol Astrahan qalasyndaǵy shań basqan qujattardy jalyqpaı aýdaryp, tóńkerdi. «Izdegen jeter – muratqa», degendeı, ǵalym aqyr sońynda óz maqsatyna jetti. О́ziniń Astrahan qalasyndaǵy muraǵattan Qurmanǵazynyń týǵan jylyna baılanysty derekterdi qalaı tapqany týraly M.Joljanov bylaı dep jazady:

«... ta­laı ǵalymdar eshteńe taba almasa da, Astrahan memlekettik arhıvine baryp, baq synaýǵa bel baıladyq. 1984 jyly Isataı Kenjalıev aqtara teksergen 203 qordyń birinshi baılamynan 37-isti tańdap alyp, ekinshi kúni 629-iske tap bolyp, qýanǵannan ne isterimdi bilmedim. Bul istiń 21,31 betterinen sazgerdiń jyl­qy urlady degen jalamen Krasnoıar túrmesinde (Astrahan oblysy) úsh aı otyr­­ǵanyn anyqtadym. Túrmeniń smo­trıteli Sýslenkov Astrahan gýbernııa­sy pro­kýrorynyń orynbasaryna 1882 jyldyń 9 naýryzynda 83-sandy raport jazyp, onda aqpan aıynda túrmede otyr­ǵan 43, naýryzda 38 adamnyń tizimin bergen. Birinshisinde Qureken 42, al ekin­shisinde 38-kisi bolyp tirkelgen. Onyń aty­nyń tu­synda ulty, sottalý sebebi, úkimi, ja­za merzimi, jasy (59) anyq jazylǵan.

Eger Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly 1882 jyly 59 jasta bolsa, (1882 – 59 = 1823) onda ol 1823 jyly týǵan bolyp shy­ǵady. Qazaqtyń jyl sanaýy boıynsha Qurmanǵazynyń týǵan jyly 1823-1824 (naýryzdan naýryzǵa deıin) qoı jyly, al qaıtys bolǵan 1896-1897 jyldar «meshin» bolyp keledi. Osylaısha, uly sazger qoı jyly týyp, meshin jyly alty múshelinde dúnıeden ótken.

Astrahan arhıvinen Qurmanǵazynyń qaı jyly týǵanyn dáleldeıtin derekti tabýy M.Joljanovtyń ǵylymı úlken tabysy edi. Osy úlken jańalyqty ashqan Ǵylym Akademııasynyń akademıgi de emes, ǵylym doktory ne professor da emes, Teńiz aýdanyndaǵy bir mekteptiń bu­rynǵy muǵalimi Maqsot Joljanov bolatyn. Sondyqtan da biz muny Joljanov fenomeni deımiz. Bul – M.Joljanov boıyndaǵy zertteýshilik qabilettiń bıik kórinisi, naqty jemisi edi.

О́lketanýshy ǵalym M.Joljanov uly sazger Q.Saǵyrbaıulynyń týǵan, qaıtqan jyldaryn 1993 jyldyń ózinde, ıaǵnı respýblıkamyzda onyń 175 jyldyǵy atalyp ótip jatqan kezde anyqtaǵan bola­tyn. Alaıda Qurmanǵazynyń týǵan, qaıtys bolǵan jyldary týraly A.Ju­banov, I.Kenjalıev, Q.Jumalıev, U.Rah­metýllın sııaqty zertteýshilerdiń pikirleri ártúrli bolǵandyqtan, osy ártúr­li pikirdi bir arnaǵa túsirip, jyl­dardy dál anyqtaý maqsatynda Aty­raý oblysynyń basshylyǵy Ult­tyq Ǵylym akademııasyna suraý saldy. Osyǵan oraı UǴA-nyń M.O.Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda sazgerdiń ómiri men qyzmetin dál anyqtaý jóninde arnaý­ly saraptaý komıssııasy quryldy. Sol komıssııanyń sheshimi mynadaı boldy:

Qorytyndy

UǴA M.O. Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýty halyq kompozıtory Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵan, qaıtqan jylyna qatysty sarapshylyq komıs­sııanyń qorytyndysyn habarlaıdy: Arhıv derekteri men zertteýshiler M.Joljanov, Q.Jumalıev, I.Kenjalıev, U.Rahmetýllınniń pikirlerin muqııat saraptaı otyryp, halyq kompozıtory Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly 1823 jyly týyp, 1896 jyly dúnıe salǵan degen qorytyndyǵa keldi. Kezinde bul sheshim «Atyraý» gazetiniń 1996 jylǵy 12 qyrkúıek kúngi sanynda jarııalandy.

Osy qorytyndyǵa sáıkes, 1996 jyly Astrahan oblysy Volodar aýdany aýmaǵyndaǵy Qurmanǵazy Saǵyrbaıuly jerlengen orynǵa Mańǵystaýdyń ulýtasynan bıik kesene turǵyzyldy. Kesene mańdaıyna arhıvten M.Joljanov anyqtaǵan kompozıtordyń týǵan jáne qaıtys bolǵan jyldary (1823-1896) jazylǵan. Keseneniń ashylýyna Qazaqstan Prezıdenti men RF premer-mınıstri qatysqan.

Osy tujyrymǵa saı – 2013 jyly Atyraý qalasynda uly kúıshiniń 190 jyl tolýy­na arnalǵan 1000 dombyrashy qatysqan kúı-konsert ótkenin de qalyń jurt­shylyq umyta qoıǵan joq.

Osylaısha, uly sazgerdiń týǵan, qaıtys bolǵan jyldaryn anyqtaý jolynda talaı ter tógip, eńbek sińirgen Maqsot Joljanov úlken ǵylymı tabysqa ıe boldy. Onyń ashqan jańalyǵyn Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń ózi moıyndady.

Osyndaı erekshe ǵylymı jańalyǵy úshin Maqsot Joljanovty Qazaqstandaǵy bıik te bedeldi tarıhshy ǵalymdardyń qataryna qosýǵa ábden bolady. Sondyqtan da biz dańq­ty ólketanýshy jerlesimiz, «dala akademıgi» Maqsot Joljanovpen maqtanýymyz kerek.

Qoryta kele aıtarymyz – Eýropanyń Gaıdn, Shtraýs, Bethoven, Chaıkovskıı sııaqty ataqty kompozıtorlarymen teń túsetin qazaq halqynyń uly sazgeri Qur­manǵazy Saǵyrbaıuly dúnıege 1806 jyly da, 1818 jyly da emes, 1823 jyly kelgen. Bul tujyrym arhıvtik derekter negizinde dáleldengen. Sondyqtan da bıylǵy 2023 jyly kúı atasy atanǵan uly kompozıtor, ónerinen ónege daryǵan Qurmanǵazy Saǵyrbaıulynyń týǵanyna 200 jyl tolýy elimizde keńinen atalyp ótýge tıis.

Amankeldi ShAMǴONOV,

H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń professory