Kósegeniń Kókjony

Úlken Qarataý men Kishi Qa­ra­t­aý jotalarynyń arasy­na ornalasqan, eni 20-30, uzyn­dyǵy 110-120 shaqyrym keletin shóbi shúıgin, shabyndyq pen egis­tikteri mol, sandaǵan móldir, taza bulaqtardan bastaý alatyn shaǵyn ózender kórik beretin, tabıǵaty baı aımaq. Onyń alqaptary men jerasty baılyqtaryn Jam­byl oblysynyń Sarysý já­ne Túrkistan oblysynyń Báı­di­bek, Sozaq aýdandary bóli­sip, tel emip, tirshiliktiń kóri­gin qyz­dyryp otyr. Onyń qyr­ty­sy qalyń, qatpar-qatpar jer qoı­naýynda qansha qazba baılyq­tar jatyr deseńizshi.

Kósegeniń Kókjony týraly derekter sonaý yqylym zamannan belgili. Tipti ańyzǵa bergisiz qyzyqty málimetter kóp.

Jelmaıaǵa otyryp, qara qo­by­zyn serik etip, qońyr kúıdi ańyratyp Jeruıyq iz­dep, tórt­kúl dúnıeni kezgen Asan qaıǵy baba Qarataýdyń qyr­qasyndaǵy kórikti Kósegeniń Kók­jonyna qyzyǵa qarap:

«Basqanyń bárin qısań da,

Kókjondy, shirkin qımaısyń.

О́ńgerip alyp keter em,

At saýyryna syımaısyń»,  degen eken.

Kóktem aılarynda búkil qy­rat­tar men saılar jasyl kilemge oranyp, dalanyń lala gúlderi kóz jaýyn alady. «Qyzyl kitapqa» engizilgen nebir ósimdikter de osynda. Olardyń arasynda janǵa daýa dárilik ósimdikter de jetkilikti. Samal jelge erkeleı terbetilgen qyzyl, sa­ry jaýqazyn gúlder, taý qyz­ǵaldaqtary qandaı keremet… Osy Qarataý qyzǵaldaqtarynyń jaýqazyndary erte kezde Jibek jolymen el kezgen saýdagerler arqyly Túrkııaǵa, odan Eýropa elderine, ári qaraı Gollandııaǵa jetkizilgen. Olar sandaǵan jyldar boıy kútip, baptap, suryptaý arqyly qyzǵaldaqtyń ondaǵan (keı málimetter boıynsha 100-den astam) túrin ósirgen. Sodan Greıg jáne Kaýfman gúlderiniń arqa­synda memlekettiń aty aıdaı álemge belgili boldy emes pe? Qazirgi kezde qyzǵaldaqtar gollandııalyqtar úshin aıryqsha tabys kózine aınalǵany ras. Bul memleketke qut bolyp kelgen qasıetti gúldiń arǵy túbi Qazaqstan ekenin olar emis-emis jetken ańyz áńgimelerden ǵana biledi.

Jeri shuraıly, aýasy taza, sýy móldir «Kósegeniń Kók­jony» atalatyn jeruıyq óńir jaıly talaı qazaq jazýshylary men aqyndary (Maıkót, Táken Álimqulov, Sáýirbek Baqbergenov, Aıan Nysanalın, Dúkenbaı Dosjanov, Nesipbek Aıtov, Pernebaı Dúısenbın, Dýlat Shalqarbaev, О́tesh Qyr­ǵyzbaev jáne t.b.) qalam terbep, syr tartyp, jyrlary­na qosqan. Zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezov 1954 jy­ly Kók­jonda jańadan uıym­dasty­rylyp jatqan «Túrkistan» tyń sovhozynyń tynys-tirshi­ligimen tanysýǵa arnaıy kelip, 2-3 kún el-jurtpen áńgimelese kele «Túr­­kistan solaı týǵan» atty kór­kem ocherk jazǵany belgili. Ocherktegi keıipkerlerdiń urpaǵy áli de osy óńirde ósip-ónip otyr. Ony jergilikti turǵyndar ár­kez maqtanysh kóredi. Qazaq áde­bıetiniń kórnekti ókili Ábish Kekilbaevtyń «Úrker» atty romanynda da Kósegeniń Kókjony týraly biraz málimet kelti­rilgen.

Qarataý – tunyp turǵan tarıh. 2018 jyldyń 1 maýsymy kúni jolym túsip, Jańatas qalasyndaǵy «Qarataý» ken basqarmasynyń bastyǵy Mu­ratqalı Sársenovtiń kabınetinde boldym. Kabınette Qarataý óńi­riniń san túrli tas­ta­rynyń jıyntyǵy bar eken. Solardy qyzyǵa qarap turǵa­nym­da qasy­ma kelgen Muratqalı:

– Myna tasqa zer salyńyzshy, Sáke, – dep meniń nazarymdy qolyndaǵy shaǵyn kókshil tasqa aýdardy. Tastyń betinde álde kó­belek nemese órmekshi jaby­syp tasqa aınalyp, taspen bi­ti­sip ketkenin baıqadym. – Qo­naq­qa kelgen akademık Ǵappar Erǵalıevke kórsetkenimde, ol tańǵalǵanyn jasyrmaı: «Jer sharynyń paıda bolǵanyna 4,5 mıllıard jyl boldy dep júr qazirgi ǵalymdar. Múmkin onysy ras bolar. Til bitse, tarıhtyń talaı qupııasy ashylar ma edi? Taýdyń tastaryna kóz salyp kórińizder. Árbiri qupııany ishine búgip jatyr. Áriden áńgi­me qozǵamaı-aq qoıalyq, keshegi Jońǵar shapqynshylyǵy kezin­de osy jerlerde qııan-keski so­ǵys­tar bolǵan. «Qarataýdyń ba­sy­nan kósh keledi, kóshken saıyn bir taılaq bos keledi» degen óleń joldary da bar emes pe? Otyzynshy jyldardaǵy ash­tyqta da bul meken qazaq halqy­nyń zulmattan aman qalýyna kóp septigin tıgizdi», degen edi ǵalym. Zerttelmeı jatqan jumbaq dú­nıe­ler áli qanshama? Myna tas Qa­ra­taý óńiriniń biz biletin tarıhyn odan ári keńeıte tústi. Bul myń­daǵan ǵasyrlyq tirshiliktiń kýási ǵoı. Qarataýdyń qoınaýy ta­­rıh kómbesi, zertteı túsý kerek, zerdeleı túsý kerek, – dep edi.

Iá, bul óńirde kimniń izi qal­maǵan? Uly Otan soǵysy qaınap turǵan otty jyldary qazaqtyń áıgili palýany Qajymuqan Muńaıtpasuly Ońtústiktegi Temir­lannan arbaǵa otyryp, Shaıan, Sholaqqorǵan, Qarataý boıyndaǵy, Kójondaǵy aýyldardy aralap, óner kórsetipti. Odan jınaǵan qarjyny memleketke ótkizip, áskerı ushaq jasatyp, maıdanǵa jiberipti.

1948 jyly Qumkentke ar­heo­logııa­lyq ekspedısııany bas­qaryp kelgen ǵalym-akade­mık Álkeı Marǵulan Saý­da­kent pen Úshbasta bolyp, eski qala­shyqtardyń úıindilerin kórip, «Shirkin-aı, ómir jetkizse, arnaıy kelip, arheologııalyq qazba jumystaryn júrgizem...» dep armandap ketipti. Árıne, bul – osy jumbaqqa toly óńirdiń biz biletin bir ǵana shaǵyn epızodtary.

Úshbas aýyly tóńiregindegi Qorǵan­tóbe, Qamyr áýlıe, Qa­raýyltóbe, Aqjar – H-HI ǵasyr­lardan qalǵan qorǵan-qamaldar, ejelden kele jatqan tarıhı oryndar. Qorǵantóbe qamaly – ejelgi zamannyń esteligi. Jan-jaǵyna tereń or qazylǵan kólemi 200h200 metrdeı eski qorǵan. Ortasyndaǵy bıikteý dóńdegi qıraǵan qyzyl kirpishterdi kórip, munda ǵımarat bolǵanyna kóz jetkizesiz. Qorǵan ishine aryq kirgizilgen. Kónekóz qarııalardyń aıtýynsha, ótken júzjyldyqtyń 50-shi jyldaryna deıin qamal ortasynda shyńyraý qudyq bolǵan, keıin ýaqyt kele ol jabylyp qalǵan. Árıne, ýaqyt, shirkin, myna jalpaq dúnıeni kóndirip, tarıhty kómeskilentip barady. Jyl ótken saıyn kóz aldymyzda qorǵan-qamal taptalyp, shógip barady...

Al Bastóbeniń eń bıik jerin­de 20h25 metrdeı tegis alań bar. Jan-jaǵynda ejelgi kúıgen kirpishter synyǵy shashylyp jatyr. Ertedegi jaý­ger­shilik zamanda bul jerde qaraýyl ǵımaraty bolǵan deı­di aıtýshylar. Aqjarda da jaýyn-sha­shyn eski dáýirdiń kýási – kúı­gen kirpishter men syn­ǵan qu­­myralardyń qaldyǵyn «ja­lańash­­tap» barady. Qanshama kóne qalashyq topyraq basyp, qum as­tynda jatyr?

Qamyr áýlıe mazar-kesene­si Úshbas aýylynan 1,5-2 shaqy­rymdaı jerdegi eski beıitter ortasynda dara tur (Qyzylorda oblysyndaǵy Qarmaqshy aýdanynda ıslam dini negizindegi shyǵystyń búkil bilimimen óz boıyn damytqan kórnekti tulǵa Maral ıshan Qamyr ana janynda jerlengen. Qamyr ana týraly málimetter joqtyń qasy. El sózine qulaq salsaq, Qamyr ana­nyń balasy men kúıeýi jaý qolynan ólip, ózi jalǵyz qalǵan­da Alladan járdem tilep, zar jylap, «О́letin jerimdi áýlıe qyl, basyma halyq zııarattap kelsin. Bolmasa, qasyma áýlıe kisi jatsyn, duǵasyz qalmaıyn», dep kúndiz-túni jylap, duǵa ete bergen. Maral ıshanǵa Qamyr ananyń qasyna jerlenýi jaıyn­da berilgen aıannyń bir syry da, Jylaýyq ana dep te atalatyny sodan. Kókjondaǵy Qamyr áýlıe ekeýi arasynda esh baılanys joq dep topshylaımyz). Syrt kórinisinde erekshe sáýlet joqtyń qasy. Qabyrǵalary kúı­dirilgen qyzyl kirpishterden tórt qulaqty etip qalanǵan. Buny HII ǵa­syrdyń týyndysy desedi. Kezinde tóbesi kúm­bezdelgen kó­rikti kesene bolypty, ýa­qyt kele jaýyn-shashynnan, zilza­ladan bir­neshe ret buzylyp, jer­gi­lik­ti azamattardyń qoly­­men qa­rapaıym túrde qal­pyna keltirilgen eken. Onyń tóńi­regin­de topyraq basqan san­daǵan kir­pishter úıindisi kózge ilinedi. Eshkim onyń alǵash­qy kórinisi qandaı bol­ǵanyn kesip aıta almaıdy, alǵashqy sýreti esh jerde saqta­l­maǵan. Qazirgi kesene qabyrǵa­larynyń qalyńdyǵy 60 sm, kúı­dirilgen, salmaǵy jep-jeńil eki qatar qyzyl kirpishten qalan­ǵan, tóbesi ashyq. Eni, kólde­neńi – 4,6, uzyndyǵy – 6 metr­ge jýyq, bıiktigi – 2,2 metrden asady. Kesene ortasynda qy­zyl kirpish­pen qalanǵan beıit bar.

Erterekte beıit basynda be­tin­de arab­sha jazýy bar aq mramordan belgi bolǵan eken. Ony bir zertteýshiler «orta­lyqqa aparyp, ne jazylǵanyn zert­tep, qaıtaramyz» dep alyp ketip, sodan keri qaıtarmapty. Ony kimniń alyp ket­keni, onda ne jazylǵany esh pendege belgi­siz. Erte kezden Qamyr áýlıe basyna bala kótermeı júrgen áıelder, basyna qıyn­dyq túsken jandar, densaýlyǵy syzat bergen syrqattar zııarat etip, duǵa oqyp, sadaqa berip, áýlıe basyndaǵy bulaq­tan sý iship, qorym basyna túneıtin bol­ǵan. Qazir de sol dástúr jalǵasyp keledi. Tarıhshylardyń ony zertteý­ge qul­qy joq, tarıhqa degen enjarlyq pa, bilmestik pe, áıteýir sebebi az emes. Sodan «jabýly qazan, jabýly» kúıinde qalyp keledi.

Qamyr áýlıe kesenesi osy kúnge deıin Jambyl oblysynyń jergilikti mańyzy bar tarıh jáne mádenıet eskertkishteri retinde memlekettik tizimge enbegeni qyzyq. О́lketanýshylar arasynda da ol týraly esh málimet joq. Kóne tarıhtyń kýágeri bolyp, Kókjon óńirinde jaz ben kóktemniń jaýyn-shashynyna, qys pen kúzdiń boran-qaryna des bermeı, bar syryn ishine búgip, bedireıip, jeldiń ótinde, eldiń shetinde Qamyr áýlıe kesenesi tur. Ol kıeli meken óz zertteýshilerin kútip jatqanyn bireý bilse, bireý bilmes. Baba jaıly bar muranyń ańyz ben aqıqatyn ajyratyp, tutas elge ǵylymı turǵydan tanytý – kezek kúttirmeıtin jumys.

Iá, biz áńgime etip otyrǵan Qamyr áýlıe – osy Kókjon aıma­ǵynda ańyzǵa aınalǵan tarıhtyń bir úz­igi. Sol qasıetti oryndy qas­terlep, jańǵyrtý – bizdiń, qazirgi urpaqtyń mindeti.

«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarla­ma­sy aıasynda «Qazaqstan­nyń kıeli jerler geografııasy» jobasy boıynsha óńirlik qa­sıetti nysandar tizimine su­ra­nyp turǵan orynnyń biri – Qamyr áýlıe kesenesi. Qamyr áýlıeni kópshilik bolyp qol­ǵa alyp, jergilikti atqarý organ­darynyń kómegimen oǵan res­tavrasııalyq jumys júrgizip, sáýletshilerdiń usynysyna saı ejelgi qalpyna keltirsek, artyq bolmas edi. Kıeli oryndarmen tanysý – eldik beı­nemizdiń káýsar bulaǵy. Sondyqtan Sarysý aýdanynyń kólemindegi Qamyr áýlıe, Shoqaı datqa jáne de basqa qa­sıetti tarıhı oryndardy qasterleýdi, ózimizde ǵana emes, basqa jurtqa da áıgi­leýdi nazardan tys qaldyrmaǵanymyz jón. Biz azdy-kópti sholý jasap, jurt nazaryn aýdarǵan Kósegeniń Kókjonyndaǵy eski qorǵandar, kómilip qalǵan qamal-qalashyqtar, qasıetti oryndar óz zert­teýshilerin kútip ja­tyr. О́lke­taný­shy­lyr men ta­rıh­shylyr da ıgilikti isten shet qalmaı, óz úlesterin qossa deı­­miz. Qart Qarataýdyń jeri talaı qasi­retti, zobalań­dy bastan ótke­rip, shyn­­­dyǵy ashyl­ma­ǵan qan­shama qupııany qoı­­naýyna buǵyp jatyr.

Qoryta aıtqanda, Jambyl oblysy­nyń Týrızm basqarmasy, Sarysý aýdanynyń basshylary biz kóterip otyrǵan máselege beıjaı qaramaı, nazarlarynda ustap, týrısterdi tartatyn ishki týrızm baǵdarlamasyna qasıetti Qarataý boıyndaǵy shuraıly aımaq, tarıhy tereń – Kókjon óńirin engizgeni abzal. Týǵan jerge taǵzym osyndaı qasıetti oryndardy qadirlep, qasterleýden bas­talady. Tarıhty oıatý – halyqty oıatý.

Saǵyndyq ORDABEKOV,

medısına ǵylymdarynyń doktory, professor

Jambyl oblysy,

Sarysý aýdany,

Úshbas aýyly