Shyntýaıtynda, Arqa jurty yqylym zamannan ata dinin berik ustanǵan. Oǵan tarıhı faktiler dálel. Qazirgi kúni Astana qalasyndaǵy Respýblıka jáne Abaı dańǵyldarynyń qıylysynda kóne meshittiń tastan soǵylǵan qorshaýy tur. Al ol jerde bolǵan meshittiń ózi eski sýretterde saqtalǵan. «Jasyl meshit» dep atalǵan bul qulshylyq úıin kóp adam Aqmolada jumys istegen alǵashqy ári jalǵyz meshit dep oılaýy múmkin. Biraq ólketanýshy Dmıtrıı Glýhıhtiń aıtýynsha, qalamyzda odan buryn da qulshylyq úıleri bolǵan.
Astana qalasynyń árgi tarıhy orta ǵasyrdaǵy Bozoq dáýirinen bastalatyny belgili. 1830 jyly kóne qalashyq mańynan Aqmola bekinisi turǵyzylyp, 1862 jyly qala mártebesi berilgen. Al 1900 jyly 8 758 adam turatyn osy shaǵyn shaharda eki meshit, eki pravoslav shirkeýi jáne bir sınagoga jumys istep turǵan bolatyn.
1832 jyldyń 22 tamyz kúni Aqmola okrýgi qurylyp, onyń aǵa sultany retinde Táýke hannyń shópshegi, Semeke hannyń shóberesi Qońyrqulja Qudaımendiuly saılanady. Aǵa sultan, bolys sultandary, starshınalar, alqabıler, bıler sol kezdegi bekitilgen erejege sáıkes Quranǵa qoldaryn qoıyp ant qabyldaıdy. Jańa okrýgtiń qurylýyna oraı ótken is-sharada pravoslav jáne ıslam dinderi dástúrimen duǵa oqylyp, bata jasalǵan.
– Alǵashqy kezde qalada resmı túrde taǵaıyndalǵan musylmandyq dinı laýazymdy tulǵalar bolǵan joq. Degenmen Aqmola bekinisiniń negizin qalaýshylar quramynda Petropavl bolysynyń Mamlıýt aýylynda týǵan (qazirgi Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy Mamlıýtka qalasy) ulty tatar Saǵıt molda Ýsmanov ta bar edi. Ol okrýgtiń qurylýyna oraı ótken is-sharada Qurannan aıat oqyp, batasyn bergen tuńǵysh din qyzmetkeri boldy. 1835 jyly Saǵıt Ýsmanov Aqmolanyń tuńǵysh moldasy retinde resmı túrde taǵaıyndaldy. О́ńir tarıhynda ózindik izin qaldyrǵan aǵa sultan Qońyrqulja Qudaımendiuly alǵashqy din mamandaryn materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etýdi tolyqtaı óz moınyna alǵan, – deıdi Dmıtrıı Glýhıh.
Bekinis aýmaǵynda musylmandyq qulshylyq úıleriniń ishinen alǵash salynǵany – jámı (soborlyq) meshit edi. 1838-1842 jyldary Aqmola okrýginiń aǵa sultany Qońyrqulja Qudaımendiulynyń qarajatyna aǵashtan turǵyzylǵan ǵıbadathana qazirgi Imanov jáne Áýezov kósheleriniń qıylysynda ornalasty. Sol kezde paıda bolǵan Imanov kóshesi bastapqyda «Meshit kóshesi» (Mechetnaıa) dep atalǵan.
– Qalaǵa kelgen saýda kerýenderi mindetti túrde osy jerge toqtaıtyn. Mereke kúnderin alys-jaqyn aýyldardan jınalǵan turǵyndar meshittiń aınalasynda atap ótetin. Derekterge súıensek, qulshylyq úıiniń irgetasyn qalaý kezinde Buharadan kelgen qurylysshylar keıbir kirpishterge qasıetti aıattardy jazyp otyrǵan, – deıdi D.Glýhıh.
Búginde Qońyrqulja saldyrǵan osy qulshylyq úıi Aqmoladaǵy alǵashqy meshit retinde belgili. Alaıda ólketanýshy Dmıtrıı Glýhıh odan buryn qala ornynda Semeke hannyń 1723 jyly saldyrǵan meshiti bolǵandyǵy týraly tyń derekti keltiredi. Alaıda bul naqty jazba jylnamalarda saqtalmaǵan, tek kónekózderdiń aıtýy boıynsha aýyzba-aýyz jetken málimet. Sondyqtan da 1830 jyly Aqmola bekinisi salynǵan ýaqytta ol meshittiń orny da joq edi. О́ıtkeni bul mańaıda turaqty eldi meken, ıaǵnı meshitke kelýshi jamaǵat bolmaǵandyqtan jáne ony turǵyzǵan qurylys materıaldarynyń osaldyǵynan qulshylyq úıiniń ǵumyry kópke sozylmasa kerek. Bul arnaıy zertteýdi qajet etetin taqyryp. Semeke han meshitiniń ornyn jáne ol jaıynda jańa málimetter tabylyp jatsa, bul halqymyzdyń rýhanı tarıhyna qosylǵan úlken mura bolar edi.
Al Qońyrqulja Qudaımendiulynyń jámı meshitin kirpishten qalanǵan berik irgetastyń ústine aǵashtan turǵyzǵan. Birtindep meshittiń aınalasyna saýdagerler, ustalar shoǵyrlanyp, bul jer qalanyń tirshiligi qyzǵan ortalyǵyna aınalyp shyǵa keledi. Meshittiń alǵashqy moldasy Býrabaı Seıitovke Qońyrqulja Qudaımendiuly men aǵaıyndy Noǵaevtardyń janynan, shamamen qazirgi Jeltoqsan kóshesiniń bas jaǵynan arnaıy úı de beriledi.
О́lketanýshy jámı meshittiń janynan musylman balalaryna arnalǵan alǵashqy mektep ashylǵandyǵyn aıtady. Ol jerde Qarabek molda Baıbekov sabaq bergen. Balalar bul mektepte oqý men jazýdy jáne Quran oqýdy úırendi. О́kinishtisi, meshit 1920 jylǵy alapat órt kezinde túgeldeı janyp ketip, keıin jamaǵattyń sadaqasy jáne negizinen aǵaıyndy Qosshyǵulovtardyń qaıyrymdylyq kómegi esebinen ornyna kúıdirilgen qyzyl kirpishten jańa qulshylyq úıi salynady. Sáýleti kelisken sándi meshit qalanyń kórikti jerleriniń birine aınalady. Bul ǵıbadathanany Aqmolanyń eski sýretterinen kórýge bolady.
Sózimizdiń basynda aıtyp ótken «Jasyl meshit» – Qońyrquljanyń meshitinen keıin qalada turǵyzylǵan ekinshi musylmandyq ǵıbadat úıi. Halyq arasynda «Tatar meshiti» dep te atalǵan. Sebebi ol tatar kópesi Núrkeı Zabırovtiń qarajatyna turǵyzylǵan edi, al «jasyl» dep atalýy – shatyrynyń jasyl tústi bolýynan.
Oraıy kelgende aıta ketsek, HIH ǵasyrda meshitter janyndaǵy bastaýysh mektepterden bólek, qazaq jáne tatar jastarynyń bilim alýy úshin ýchılıshe tıpindegi musylman mektebi de ashylǵan bolatyn. Ol 1907 jyly kópes Baımuhamet Qosshyǵulovtyń qarajatyna tastan turǵyzyldy. Bul ǵımarat áli kúnge Abaı dańǵyly men Mámbetov kóshesiniń qıylysynda tur, biraq 1997-1998 jyldardaǵy jóndeý kezinde bet-kelbetin qatty ózgertip jibergen. О́lketanýshy D.Glýhıhtiń aıtýynsha, bul mektepte tek din emes, zaıyrly pánder de oqytylǵan. Negizinen Tatarstan men Bashqurtstannyń qalalarynda bilim alǵan muǵalimder sabaq bergen. «Mysaly, bul jerge Orynbor muǵalimder semınarııasyn támamdaǵan Ýfa gýbernııasynyń belgili ustazy Ǵalymjan Shákirjanuly Qurmashev arnaıy shaqyrtylady. Onyń jubaıy, Qarabek molda Baıbekovtiń qyzy Ásıma da ustazdyq etti. Aıta ketý kerek, keıingi jyldary Ǵ.Qurmashevtyń bastamasymen Taıtóbe, Maıbalyq, Ereımentaý aýyldary jáne Atbasar qalasynda qazaq mektepteri de ashylǵan bolatyn» deıdi ólketanýshy.
Ol zamanda musylman mektebinde tek uldar oqıtyn. HIH ǵasyrdyń sońynda ǵana bilim berý júıesine ózgerister engizilip, orys tilinde bilim beretin qyzdarǵa arnalǵan bastaýysh mektep, ýchılıshe jáne Marıın qyzdar ýchılıshesi ashyldy. Bul jańashyldyqtar musylman qoǵamyna da óz áserin tıgizip, 1910 jyly Qusaıyn Begishev, Hýmaın Ormanov, Qusaıyn Júsipov, Shákir Latıpov, Súleımen Abýsıarov, Kárim Maqsutov, Omar Manzarov, Shahımardan Ǵaınýtdınov, Aǵzam Ahtıamov sekildi jergilikti qaıratkerler Aqmola ýezdik bastyǵyna «óz jamaǵatynyń mektep jasyndaǵy qyzdaryna dinı-adamgershilik turǵysynda bastaýysh bilim alý múmkindigin berý» úshin qyzdarǵa arnalǵan mektep ashý usynysymen shyǵady. Bilim ordasyn salý men qarjylandyrý shyǵynyn olar tolyqtaı óz moıyndaryna alady.
Bastama Aqmola qalalyq dýmasynyń 1910 jylǵy 5 sáýirdegi talqysyna salynyp, qoldaý taýyp, Jasyl meshittiń ákimshiligine Serkovnaıa jáne Ýchılıshnaıa (qazirgi Abaı dańǵyly men Otyrar kóshesi) kósheleriniń arasynan eki jer telimi beriledi. Onyń qurylysyna negizinen Qusaıyn Begishev, Nurmuhamet Zabırov jáne Baımuhamet Qosshyǵulov qarajat bólgen. Osylaısha, 1913 jyly eki ýchılıshe esigin aıqara ashyp, uldarǵa arnalǵan bilim ordasyna 120, al qyzdar ýchılıshesinde 130 shákirt qabyldanady. Kóz jaýyn alatyn sándi bóreneden turǵyzylǵan eki ǵımarat áli kúnge Otyrar kóshesiniń boıynda tur. Úsh jyldyq ýchılıshede ádebıet, din ilimi, musylman ádebi, tarıh, án aıtý, saýatty jazý sekildi pánderdiń bári qazaq tilinde júrgizilse, 1913 jyldyń qarasha aıynan orys tili páni oqytyla bastaǵan. Aıta ketsek, orys tili páninen áıgili aqyn ári aǵartýshy Sáken Seıfýllın sabaq berdi.
О́kinishke qaraı, HH ǵasyr basynda bolshevıktik júıe kúshine mingennen soń qaladaǵy dinı mekemelerdiń basyna qara bult úıirilgeni belgili. Osylaısha, 1920 jyldan keıin saıasat kúrt ózgerip, din ókilderin qýdalaý bastalǵan edi. «Qulshylyq úılerimen qatar, olardyń janyndaǵy mektepter men medreseler jabylyp, onyń ornyna qalamyzda qudaısyzdar odaǵynyń fılıaly ashyldy. Keńes bıligi ornaǵan soń ólketaný mýzeıine aınalǵan Qońyrquljanyń meshiti 1930 jyly «Qazpıvo» zaýytyna berilip, araq-sharap shyǵarýǵa kirisedi. Ǵımarattyń ózin 70-jyldardyń ortasynda buzyp tastady. Al «Jasyl meshittiń» munarasy qulatylyp, Aqmola pıonerler úıine aınaldy. 1961 jyly meshit aýlasynyń ishinen oblys pen qala basshylyǵy úshin turǵyn úı salynady. 1962 jyldyń sońynda meshit túpkilikti buzylyp, qazirgi Respýblıka dańǵyly jaǵyndaǵy qorshaýy alynyp tastaldy. Tek Abaı dańǵyly men oǵan qarama-qarsy jaǵyndaǵy tastan soǵylǵan qorshaýy, baǵandary, temirden jasalǵan torlary áli kúnge deıin tur», deıdi Dmıtrıı Glýhıh.
1943 jyly jergilikti dindarlar oblystyq partııa komıtetine jaýdy jeńý, maıdandaǵy eldi qorǵap jatqan jaýyngerlerge duǵa jasaý úshin qulshylyq úılerin qaıtadan ashýǵa ótinish jasap, ruqsat alady. Artynsha pravoslavtarǵa Konstantın-Elena shirkeýin ashýǵa, musylmandarǵa burynǵy Omby jáne Qaraǵandy kósheleriniń qıylysyndaǵy turǵyn úıdi meshitke aınaldyrýǵa ruqsat beriledi (ol qazirgi Ǵylmanı meshitiniń janyndaǵy eski úı). Bul ǵıbadathana táýelsizdik alǵannan keıin Sádýaqas qajy Ǵylmanı meshiti ashylǵansha uzaq ýaqyt jumys istep turdy.
