Sýretterdi túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, kóktemgi áýe sanaǵyna sáıkes elimizdegi kıik sany 1 915 000-ǵa jetken. Qazir kıiktiń eń kóbi Oral popýlıasııasyna tıesili, bul aımaqta 1 130 000 kıik bar. Al bıylǵy tólimen qosa eseptegendegi kıik sany 2 mıllıonnan asty. Neniń de bolsa óskeni jaqsy, alaıda kıik sanynyń shamadan tys ósýi óńirdegi sharýalarǵa qıyndyq týǵyzyp turǵan kórinedi. Keıingi úsh jylda Batys Qazaqstan oblysynda jergilikti turǵyndar óńirdiń agroónerkásiptik keshenin damytýǵa kıik sanynyń kóbeıýi kedergi keltirip otyrǵanyn alǵa tartady.
Qazir elimizde naqty shyǵyn eseptelip jatyr. Máselen, komıssııa ádistemege sáıkes zalaldy óteýdiń qarjylaı kólemin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine joldady. Atalǵan jaıylymdarǵa keltirilgen zalal quny – 8 mlrd teńge.
«Bıyl aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan biraz jer búlindi. Osyǵan baılanysty jemshóp ala almaı, sharýalar maldaryn satýǵa májbúr. Aýyl sharýashylyǵy alqaptary boıynsha shamamen 121,9 myń gektar egistik alqaby búlingen (Qostanaı, Qaraǵandy, Aqmola, Aqtóbe, Batys Qazaqstan oblystary). Keltirilgen shyǵynnyń boljamdy kólemi 12 mlrd teńgeden asady», deıdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń baspasóz qyzmeti.
Al «Aýyl» partııasy fraksııasynyń depýtaty Aıan Zeınýllınniń aıtýynsha, kádege jaratpasa da, qabyrǵany bezendirermin degen oımen ólip jatqan kıiktiń múıizin kesip alǵandar sottalǵan, onyń ishinde bilmestik jasaǵan jasóspirimder de bar.
«Kıiktiń kıesinen qorqyp, janýarǵa janashyrlyqpen qaraıtyn qazaq úshin obal-saýaptyń orny erekshe. Alaıda búgingi jaǵdaı múlde basqasha. Sebebi kıik sanynyń kúrt kóbeıýi sharýashylyqqa jaıly emes. Mysaly, elimizdiń soltústiginde jylyna 150 myńdaı gektar egin alqaby búlinedi, orta eseppen 1 gektardan 10 sentner ónim zaıa ketse, sol óńirdiń sharýalary 14 mlrd teńge shyǵynǵa ushyraıdy. Nesıe qaıtara almaǵan sharýalar bankrot bolyp jatyr. Mundaı jaǵdaıda Úkimettiń jaıbasarlyǵy jaramaıdy. Kıikten zardap shegip otyrǵan 6 oblystyń sharýalary sharasyz kúıde. Taptalǵan egistiktiń óteýi joq», deıdi depýtat.
Onyń aıtýynsha, kıiktiń 90 paıyzy – elimizdiń batysynda. Ondaǵy kıikter sany 750-770 myńnan aspaýǵa tıis. Jaıylymdyq jerdiń ózin aıtpaǵanda, sharýa qojalyqtary mańdaı terimen ekken egistikti kıikter bir taptap ótkende-aq mıllıondaǵan qarjysy jelge ushady.
«Bul jerde kıiktiń emes, adamnyń obalyna qalatyn sııaqtymyz. Elimizdiń eń birinshi baılyǵy – halqy. Osy rette dál qazir kıikti qorǵaımyz ba, álde kıikten adamdy qorǵaımyz ba? Tez arada kıik popýlıasııasyn rettep, múmkin ony óndiristik jolǵa qoıyp, múıizin, etin, terisin durys paıdalanyp, kádege jaratqan durys shyǵar? Eger Úkimet kıik qarǵysynan qorqatyn bolsa, sharýalardyń shyǵynyn tolyq ótep berý tetigin engizýi kerek», deıdi A.Zeınýllın.
Rasynda, keıingi jyldary Oral kıikteri popýlıasııasynyń qarqyndy óskeni baıqalady. Qazir Oral kıik popýlıasııasynyń negizgi meken etý aýmaǵy Batys Qazaqstan oblysynyń Kaztalov, Jánibek, Bókeı Ordasy, Jańaqala, Tasqala, Aqjaıyq aýdandaryn qamtıdy. Mamandardyń aıtýynsha, keńes zamanynda Oral kıikteriniń sany 50 myńnan 150 myń bolsa, eń kóp sany 90-jyldardyń ortasynda 300 myńǵa jetken. Qazir bul kórsetkish 4 ese kóbeıip otyr.
Batys Qazaqstan oblysy Tasqala aýdanynyń turǵyny, «Bolashaq» sharýa qojalyǵynyń ıesi Nurtaı Jumashevtyń aıtýynsha, kıiktiń keltirip otyrǵan zalaly shashetekten.
«Kıik popýlıasııasyn retteý qajet, óıtkeni onyń tym kóbeıýi túrli aýrý taratýy múmkin, ony maldyń juqtyrý yqtımaldylyǵy da zor. Sonymen qatar aýyl sharýashylyǵy daqyldaryna, jaıylymdar men shabyndyq jerlerge zııan keltirip otyr», deıdi sharýa.
О́ńirdegi ǵalymdardyń bıologııalyq negizdemesi boıynsha kıikterdiń optımaldyq sany 500 myń bastan aspaýǵa tıis eken. Osyǵan qatysty qazir oblys ákimdigi kıikten zardap shegip otyrǵan árbir aýdandaǵy shyǵynnyń kólemin esepteý úshin komıssııa qurdy. Komıssııa ár sharýashylyq kóleminde akt jasap, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyna usynyp otyr. Olardyń bergen aqparatyna sensek, oblys kóleminde 1 350 agroqurylymnyń 913 myń gektar aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerin (3 myń gektar egistik, 46,1 myń gektar shabyndyq jáne 863,9 myń gektar jaıylymdyq jerler) zalal keltirilgeni anyqtaǵan.
Byltyr eks-mınıstr Serikqalı Brekeshovtiń 80 myń kıikti joıý kerek degen bastamasy jurtshylyqtyń narazylyǵyn týǵyzyp, qoǵamda qyzý talqyǵa túsken. Ol azdaı, salaǵa jaýapty shendiler Memleket basshysynan qatań sógis estip, eskertý alǵany esimizde. Álde shendiler kıik arqyly birdeńe «jıyp» qalamyz deı me, kim bilsin? Máselen, Prezıdent sondaǵy sózinde bul máseleni kásibı mamandarmen aqyldasyp, basqalaı sheshý qajet ekenin tapsyrǵan edi.
Ekobelsendi Sáken Dáldahmettiń aıtýynsha, kıiktiń sanyn retteýden buryn olarǵa qatysty basqa túıtkilderdi sheship alý qajet.
«Shyny kerek, óz basym kıik sanyn retteý týraly usynys jasap otyrǵan azamattardyń sol istiń mamany ekenine kúmánim bar. Kıikti kózdeýden buryn, eń aldymen olardyń mıgrasııalyq joldaryn qalpyna keltirý máselesi kóterilýi qajet. Sol sııaqty bul tirshilik ıesi meken etetin jerdiń biraz bóligi aýyl sharýashylyǵy maqsatynda berilip ketken. Bıylǵy boljam boıynsha 2 mln bas kıik degen – kóp emes», deıdi ol.
