Bókennen kelgen beınet

Áýeden monıtorıng jasaǵan kezde bókenniń sanyn basqa uryp sanaǵandaı bolmasa da birshama dál anyqtaýǵa bolady. Oblysta 2021 jylǵy esep boıyn­sha bókenniń sany 40 myńǵa taıaý dep eseptelse, 2022 jyly 80 myń bas­qa jet­ken. Qısynǵa ábden keledi. Jer­gilikti dıqandar aqbókenniń azaby týraly aıtqan kezde jan túrshigedi. Keıbir sharýa­shylyqtar táp-táýir jaıqalyp ósken egininen bókenniń qyrsyǵynan aıyry­lyp qalyp otyr. Árıne, bul jerde kıeli janýardy qanqasap qyp qyryp tastaıyq dep otyrǵan eshkim joq. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń basshylary aýyr eńbekpen keletin ıgiligimizdi qalaı qorǵaımyz dep shaqshadaı bastary sharadaı bolýda.

– Jaz boıy attan túsken joqpyz. Egistik jerimizdi kúzetýmen boldyq. Sana­sańyz, qanshama shyǵyn. О́zderi adamnan jasqanyp, qorqyp-úrkýdi de bilmeıdi. Biz de batyp qýa almaımyz. Kóktemde kók shyqqan kezde kóresini kórdik. Meniń 687 gektar egistik alqabym bar. Shaǵyn sharýa bolǵanymen, shyǵyny shashetekten. Keıingi jyldary janar-jaǵarmaıdyń, tehnıka bólshekteriniń, tuqymnyń kúrt qymbattap ketkeni belgili. Osynshama eńbekpen tyrmysyp, jer emshegin emeıik desek, aqbóken jol bermeı tur. Bıyl kún erekshe ystyq bolǵany belgili. Qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn aptapta toqymdaı jerimizdi kirpik qaqpaı kúzettik desek, artyq aıtqandyq emes. Taıaýda irgedegi «TNK» Agrofırmasy» seriktestigi egistik alqap­taryn oryp, astyǵyn jınady. Sol kezde aqbókennen kelgen zalaldy anyq kórýge bolatyn edi. Olar egindi jep taýyspaıdy-aý, ótkir tuıaqtarymen basyp, janshyp ketedi. Jaıqalyp ósken jasyl eginniń ortasynda aýnaıdy. Kóz baılana júz san bóken egin ortasynda jýsap jatady. Kıikten qalǵan nesibeni jınap alǵan boldyq. Biraq qarap turyp ımanyń qasym bolady eken. – deıdi Jaqsy aýdanyndaǵy Terisaqqan aýylynyń turǵyny, «Sarjan» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qaırat Keńesov.

Shynynda da. bıyl eginjaıdaǵy jaǵ­daı máz emes. Sol az ǵana eginniń ózin bó­ken shyǵynǵa ushyratsa, dıqan ataýly beınetke batpaǵanda qaıtsin.

– О́zderi de ósimtal eken. Bizdiń jobalaýymyzsha, ótken jylmen salystyrǵanda úsh ese ósti. Qazaq «esiń ketse eshki jı» demeı me, eshki tuqymdas janýar eki-úsh laqtan bir-aq tabady. Áldeqalaı tabıǵı apatqa ushyramasa, myna qalpymen en­digi arada egin egip, mal baǵa almaıtyn shyǵarmyz. Dala jaıyn jaqsy biletin adamdardyń aıtýyna qaraǵanda, Atbasar, Egindikól, Jarqaıyń, Qorǵaljyn aýdandaryn kóktep ótip, ábden jersinip, jaıyla bastaǵan, – deıdi Q.Keńesov.

Dıqandardyń joramalyna naqty derek­terdi keltire ketelik, resmı máli­metke qaraǵanda, ótken jyly aqbókender 100 myń gektar jerdi jaıpap ketse, bıyl bul kólem 140 myń gektarǵa jetken. Aýdan ákimdikteriniń málimetinshe, bókenderdiń jalpy sany – 200 myń tóńireginde. Onyń ishinde Atbasar aýdanynda kóbirek shoǵyrlanǵan. Tóńirekte 120 myń basqa jetken. Kóz aldyńyzǵa elestetip kórińiz, kók­jıekten tutasqan qara bult torlap kele jatqandaı-aq kórinis emes pe? Egin­dikól aýdanynda – 30 myń, Jaqsyda – 25 myń, Jarqaıyńda 12 myń bóken bar eken. Al Qorǵaljyn, Astrahan, Selınograd aýdandarynda bes-alty myńnan saıyn dalanyń saǵymy tárizdi órip júr.

– Bóken bizdiń aýyldyń tóńireginen Tıtov eldi mekeni jaǵyna oıysqan. Osydan on jyl buryn kórinbeı ketip edi. Jezqazǵan jaǵynan aýyp keldi. Keı­bireýlerdiń joramalyna qaraǵanda, Qorǵaljynnan oıysqan tabyndar da bar. Buryn dál mundaı baıqalmaǵan sebebi, ol óńirlerde bizdikindeı emes, egin ekken alqaptar az ǵoı. Basy ósken soń beı­neti baıqala bastady. Eginshilermen qatar, mal sharýashylyǵymen aınalysatyn adamdarǵa da ońaı emes. Jeke basym­nyń muńy emes, jalpaq jurttyń kórip otyrǵan beıneti – osy. Máselen, Teri­s­aqqan ózeniniń qos qaptaly kók shalǵynǵa tunyp turatyn, qysy-jazy qara mal men jylqyǵa ot. Kıik jaılaǵan soń ásirelep aıtqanda jaıylym, shabyndyq bitken týlaqqa aınaldy. Jaz boıy kúzetip shyqtyq. Bıyl basy kúrt kóbeıgen soń kú­zetý de ońaıǵa soqpady. Qazir bas salyp tópeı jónelmeı, baladaı mápelep, jaıylymnan shyǵaryp jiberseń, kelesi kúni qaıtyp kelip turady. Kóktemde Atbasar qalasynda oblystyq orman sharýa­shylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasy osy máselege baıla­nysty úlken jıyn ótkizgen. Sol jıynda aqbókendi atpaq túgil, úrkitip qýýǵa bolmaıtyny týraly aıtyldy. Aıyp­­puly adam shoshyrlyq, – deıdi Jar­qa­ıyń aýdanyndaǵy «Babash» sharýa qo­ja­lyǵynyń basshysy Raqymbek Syz­dyqov.

Oblystyq ishki saıasat basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, 76,9 myń gektar egistik alqap aqbókenniń tuıaǵynyń astynda búlingen. Eń kóbi – Egindikól aýdanynyń enshisinde. Bul aýdannyń ysyrap bolǵan egistik alqaby – 40 myń gektarǵa jýyq. Atbasar aýdanynyń 17,4 myń gektar egistik alqaby búlingen. Atba­sar, Qorǵaljyn, Jarqaıyń, Jaqsy aýdan­darynyń dıqandary da zııan shegip otyr.

– Bizdiń aýdanda jazdyń kúni bókenniń sany 120 myń basqa jýyqtady. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń ókilderi «Ohotzooprom» óndiristik birlestiginiń qyzmetkerlerimen birlesip, kıeli janýarlardy aýdan aýmaǵynan yǵystyryp shyǵaryp jiberýge tyrysqanymen, egin alqaptaryn saqtap qala almadyq, – deıdi Jarqaıyń aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bóliminiń agronomy Murat Berlibekov.

Búginde oblystyń 17 sharýashylyǵy bókennen kelgen beınetti basynan keship otyr. Aldaǵy ýaqytta máseleniń qalaı sheshileri belgisiz. Keıbireýi jaǵdaı ońal­masa, egin egip bereke tappaspyz deıdi.

– Bıylǵy jyl óte aýyr boldy. Mamyr aıy týysymen, bóken boı bermeı ketti. Biz tipti táýlik boıy kúzetip shyqtyq. Áıt­se de 5 myń gektar jerimiz kıik taba­nynyń astynda janshylyp qaldy. Bul biz úshin úlken shyǵyn. Aýdandyq aýyl sha­rýashylyǵy bólimine shaǵymdanyp kór­dik. Egistik alqaptarymyzdy qorǵaıyq dep qolda bar tehnıkanyń bárin tizip qoıdyq. Áıtse de esh kómegi bolmady. Qazir jaýyn kóz ashtyrmaı tur. Bóken bitken egistiktiń ústinde, – deıdi Jarqaıyń aýdanyndaǵy «Rostovskoe Agro» seriktestiginiń agronomy Oksana Istomına.

Egindikól aýdandyq aýyl sharýa­shy­lyǵy, jer qatynastary jáne kásip­kerlik bó­liminiń basshysy Jarasbek Jaqa­novtyń aıtýyna qaraǵanda, máseleni tez arada sheshý kerek. Qazirgi kúni árqıly usynystar aıtylýda. Qalaı bolǵan kúnde de ońtaıly ádisin qoldanyp, tyǵyryqtan shyqqan jón.

Aýyl sharýashylyǵy qurylym­dary­nyń basshylarynan bókenge baılanysty aryz-shaǵym údeıe túsýde. Aldaǵy ýaqytta tyǵyryqtan shyǵar tóte joldy tapqan durys. Onsyz dıqandardyń beıneti azaımaıtyn syńaıly.

Aqmola oblysy