Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Oǵan mysal retinde osydan 15-16 jyl buryn Túrkistan qalasynyń sol kezdegi ákiminiń «Ońtústik Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan suhbatyn keltire alamyz. Munda qala ákimi tilshiniń Túrkistanda týrızmdi damytýǵa qatysty qoıǵan suraǵyna bylaı dep jaýap beredi:
«Túrkistanda týrızmniń birneshe baǵytyn damytýǵa bolady. Sonyń ishinde dinı-tanymdyq týrızmdi teńdesi joq mura Q.A.Iаsaýı babamyzdyń kesenesi arqyly damyta alamyz... Shynynda da, Q.A.Iаsaýı kesenesi janyndaǵy qylýet, shyǵys monshasy, Rabııa Sultan, Esim han keseneleri men bir-eki murajaıdan basqa, qonaqtarǵa kórsetetin tarıhı oryndarmyz sanaýly-aq. Kóp dúnıe zerttelip, halyqqa kórsetýge laıyqtalmaǵan... Bul jaýaptan Túrkistanǵa halyqtyń kelýine yqpal etetin – kıeli jerdiń rýhanı qýaty emes, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi men onyń aınalasyndaǵy arhıtektýralyq eskertkishter ekeni ańǵarylady. О́kinishke qaraı, sol baıaǵy eski súrleýmen qonaqtarǵa keseneniń salyný tarıhyn, onyń aınalasyndaǵy ózge arhıtektýralyq eskertkishterdi aıtýmen shektelip kelemiz. О́zgergen eshnárse joq. Baıaǵy jartas – sol jartas. Ras, Qoja Ahmet Iаsaýı basyna Ámir Temir saldyrǵan alyp ǵımarattyń Ortalyq Azııada teńdesi joq arhıtektýralyq eskertkish ekendigine daý joq. Biraq Túrkistanǵa aǵylǵan halyq ol keseneni kórý úshin ǵana kelmeıdi. Qoja Ahmet Iаsaýı syndy uly tulǵanyń basyna zııarat etip, qurmet kórsetý úshin keledi. Kesene – halyq úshin basty qundylyq emes. Kesene – osy jerge zıarat etip kelýshilerdiń Ámir Temir bastaǵan ata-babalarynyń Iаsaýı syndy áýlıege kórsetken qurmeti. Zııaratshylar úshin mańyzdy nárse – áýlıeniń sharapaty, osyndaǵy han-sultan, batyr-bılerdiń beıbit taǵylymy. Ol keseneniń qaqpasyna oıyp jazylǵan myna sózde tolyq berilgen dese bolady. Onda: «Áýlıeniń esigi – baqyttyń keni, Áýlıeniń mahabbaty – baqyttyń kilti». Halyq Áziret Sultan basyna osy úshin keledi. О́zge áýlıeli jerlerge de solaı. Mysaly, Mańǵystaýdaǵy Beket atanyń basyna jolynyń qıyndyǵyna qaramastan jylyna ondaǵan myń kisi barady. Ol jerde Áziret Sultan basyndaǵydaı záýlim kesene joq. Áýlıeniń óz qolymen tastan qashalyp jasalǵan jerasty meshiti bar. Bul halyqtyń kesene úshin emes, óziniń rýhanı qajettigi úshin baratynyn kórsetedi. Bul Túrkistan sııaqty kıeli mekendi materıaldyq qundylyqtar sheńberimen ólsheýge bolmaıtynyn kórsetedi. «Qoja Ahmet Iаsaýı kim? Onyń tarıhtaǵy orny qandaı?» degen suraqqa qazirgi qalany kórkeıtemiz, rýhanı, týrıstik ortalyqqa aınaldyramyz degender sonsha bas aýyrtqysy kelmeıdi. Túrkistanǵa bólingen qarjyǵa qyzyqqan pendeler de az emes. Al bul nıetpen, mundaı maqsatpen biz Túrkistandy eshqashan kógerte de, kórkeıte de almasymyz anyq. Túrkistandy kógertý úshin, kórkeıtý úshin onyń baı tarıhymen halyqty tanystyrý qajet. Berisi tórt myń, árisi alty myń jyldyq tarıhy bar qalanyń adamzat tarıhyndaǵy, túrki tarıhyndaǵy ornyn kórsetý – búginniń eń ózekti máselesi. Biz máselege keshendi qaraýymyz kerek. Áıtpese, Túrkistannyń kóne tarıhynan az da bolsa zertteý jumystary bar. Sonyń ózin kelgen qonaqtarǵa usyna almaı otyrmyz. Biz nege Túrkistan men Oǵyz qaǵan baılanysyn, túrkilerdiń Batysqa da, Shyǵysqa da Túrkistan arqyly taraǵanyn, Tynyq muhıt pen Jerorta teńizi arasyn jaılaǵan túrikterdiń barlyǵy Túrkistan jerinen ózge óńirlerge attanǵanyn aıta almaı júrmiz? Túrkistanda, Kúltóbede kóne nanym-senimniń ǵıbadathanasy bar. Kezinde ol jerde qańlylar jylyna myń qoı soıyp, qurbandyq shalǵan. Demek bul – Túrkistannyń kóne dáýirdiń ózinde rýhanı ortalyq retinde moıyndalǵanyna mysal. Arheolog-ǵalym Marat Tuıaqbaevtyń zertteýleri boıynsha Túrkistan men onyń mańaıynda 69 úlken qorym bar eken. Ol qorymdarda mıllıondaǵan adamnyń jerlengeni anyq. Bul da Túrkistandy bir qazaq emes, jalpy túrki halyqtarynyń rýhanı ortalyǵy bolǵandyǵynan habar beredi. Qoja Ahmet Iаsaýı bul jerge Túrkistannyń kıelilik sıpatyna baılanysty osy jerge kelip turaqtaǵan.
Qoja Ahmet Iаsaýı – Muhammed paıǵambardan keıingi «Ahmadı sánı», «Qutýb ál-Aqtab-Dúnıeniń tiregi» atanǵan uly tulǵa. Iаsaýıge deıin de adamzat qoǵamy rýhanı azǵyndyqqa ushyraǵan. Mine, sol kezeńde Qoja Ahmet Iаsaýı tarıh sahnasyna shyǵyp, rýhanı álem men adamzat rýhy arasyndaǵy baılanysty qaıta jalǵastyrdy. Ol baılanysty tek ózi jalǵastyryp qoımaı, áýlıeler mektebin qalyptastyrdy. Ol kisiniń bul eńbegi sol kezeńde adamzat basyna tóngen apatty keri ysyrǵan. О́kinishke qaraı, Iаsaýı babamyzdyń osy eńbegi ortaǵasyrlyq dindarlar tarapynan qarsylyqqa tap bolyp, ol kisiniń tarıhtaǵy róli burmalanyp, «ahl al-sýnna ýa jamaǵa» sheńberine engizildi. Qazir biz osy jalǵan tarıhty Qoja Ahmet Iаsaýıdiń shyn tarıhy retinde qabyldap júrmiz. Iаsaýı babamyzdyń sol ilimin zerttep, qaıtadan qalpyna keltirý – ǵalymdardyń asyl mindeti.
Túrkistanda ótken Ulttyq quryltaıda Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaev shahar tarıhyna, Qoja Ahmet Iаsaýı rýhanı murasyn tereń zertteýge jiti kóńil bólý mindetin qoıdy. Iаsaýıtaný ortalyǵyn, ınstıtýtyn ashý týraly másele kóterdi. Bul – mańyzdy da ózekti másele. Alaıda bul zertteý ortalyǵynyń baǵyty qalaı bolmaq? Másele sonda. Eger de Iаsaýı ilimin tar, taptaýryn sheńberge aparyp tyqsaq, onda kóp nátıje bolmaıdy. Al ıasaýıtanýdy dana ǵulama shyǵarmalary negizinde zerttesek, onda kóp nátıjege qol jetkizemiz. Buryn eýrosentrıstik dúnıetanym sheńberinen shyǵa almaı júrgen ǵylym salalary qazir qazaq tarıhy men mádenıetine, fılosofııasyna ulttyń kózimen qaraýǵa múmkindik aldy.
Bizdi oılandyratyn taǵy da úlken másele bar. Osy kúnge deıin Túrkistan tarıhyna, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń tarıhtaǵy róline qatysty qanshama ǵylymı joba usynsaq ta, bireýi de jeńip kórgen emes. Qazirgi talapqa sáıkes, bul jobany bir ınstıtýt sheńberinde atqaryp shyǵý múmkin emes eken. Biraq ıasaýıtanýshylar ortalyǵy az bolsa, mundaı jasandy talap ǵylymdy shiderleýi sózsiz.
Árıne, Túrkistan qalasynyń oblys ortalyǵy bolýy, túrki dúnıesiniń rýhanı astanasy mártebesin alýy gúldenýine kóp yqpalyn tıgizdi. Qanshama ǵımarattar salyndy. Jańa qala boı túzedi. Solardyń ishinde eki nysandy erekshe atap ótkim keledi. Biri – «Farab» kitaphanasy, ekinshisi – Qoja Ahmet Iаsaýı mýzeıi. Bul eki nysannyń qalanyń rýhanı ahýalyn kóterýge yqpaly zor bolýy kerek edi. Alaıda bul eki nysannyń da deńgeıin, áleýetin kórsete almaı otyrmyz. Bizdińshe, «Farab» kitaphanasy ǵylymı ortalyq retinde qalyptasýy kerek.
Al Qoja Ahmet Iаsaýı mýzeıi tórt jyldan beri áli ashylǵan joq. Mýzeıdiń ekspozısııasyn jasaý «A-1» degen mekemege berildi de, is qurdymǵa ketti. Iаsaýı ómirine, ilimine qatysty barlyq ǵylymı zertteý nátıjelerin paıdalana otyryp, mýzeıdiń ekspozısııalyq josparyn jasadyq. «A-1» bastyǵy G.Baıqoshqarova hanym ekspozısııa josparyn ázirlegen ǵylymı topty da, jobamyzdy da kereksiz dep tapty. Eger de bul mýzeıdi biz ázirlegen jospar boıynsha jasap, halyqqa usynǵanda, munda kelýshilerdiń sanasynda kúrdeli ózgeris bolar edi. Iаsaýıdiń adamzat tarıhyndaǵy rólin, rýhanı álem men adamzat arasyndaǵy baılanystaǵy ilimin, danalyǵyn, qaıratkerligin dóp basyp kóterý – búgingi urpaqtyń abyroıly mindeti. Bul – ıasaýıtanýdyń abyroıly paryzy. Qazirgi elimizdegi, túrki álemindegi, adamzat aıasyndaǵy túrli qıyndyqtar, adasýlar men qıǵashtyqtar, apattar men dúleıler – Iаsaýı iliminen alystaǵandyǵymyzdyń kórinisi. Ol ilimdi qaıta qalpyna keltirý jalǵyz qazaqtyń nemese túriktiń emes, jalpy adamzattyń kezek kúttirmes jumysy bolýǵa tıis. Sondyqtan árbirimiz Túrkistannyń kógerýine, Iаsaýı iliminiń qaıtadan jandanýyna, parasatymyzdy rýhanı álemmen baılanystyrýǵa umtylsaq kóp nárseni utamyz.
Zikirııa JANDARBEK,
tarıh ǵylymdarynyń
kandıdaty, ıasaýıtanýshy
