Áleýmettaný abyzy

Keńes Úmbetjanuly 1933 jyly 26 qyrkúıekte Aqtóbe oblysynyń Shal­qar qalasynda dúnıege kelgen. 1956 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń Tarıh fakýltetin jáne 1968 jyly SOKP Ortalyq komıteti janyndaǵy qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyn bitirgen. Ýnı­versıtetti támamdaǵannan keıin Aqtóbe oblystyq komsomol komıtetiniń, odan keıin Batys Qazaqstan ólkelik partııa komıtetiniń hatshysy qyzmetin atqardy. 1968 jyly Más­keý qoǵamdyq ǵylymdar akademııa­synda belgili ǵalym, sol kezdegi Keńes odaǵy ǵylym akademııasynyń aka­demıgi V.G.Afanasevtiń jetekshi­ligimen «Jumysshylardyń saıası sanasyn qalyptastyrýdaǵy óndiristik kollektıvtiń róli» degen taqyrypta fı­losofııa ǵylymynan kan­dıdattyq dıssertasııa, keıinirek «Bas­shynyń saıa­sı mádenıetin meto­dologııalyq jáne sosıologııalyq taldaý» degen taqyrypta sosıologııa ma­mandyǵynan doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Odan keıin Aqtóbe medısına ınstıtýtynda, Almaty saıa­sattaný jáne basqarý ınstıtýtynda, Qazaqstan menedjment, ekonomıka jáne boljaý ıns­tıtýtynda, Ál-Farabı atyn­daǵy Q­azaq ulttyq ýnıversıtetinde qyzmet atqardy.

Kórnekti ǵalym 1993 jyldan Ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıver­sıtetiniń Fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń áleýmettaný jáne áleý­mettik jumys kafedrasynyń irgetasyn qalasty. Qazaqstan áleýmettanýy mek­tepteriniń damýyna belsendi atsalysyp keledi. Ǵalymnyń basshylyǵymen oqý úderisin ádistemelik qamtamasyz etý baǵytynda aýqymdy is-sharalar júzege asyryldy. Áleýmettaný maman­dyǵynyń memlekettik standarttary, áleýmettaný pániniń negizgi kýrstarynyń tıptik baǵdarlamalary ja­saldy. Ǵalymnyń usynysymen ári basshylyǵymen kafedra turaqty túrde respýblıkalyq jáne halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa­lardy uıymdastyrýǵa uıytqysy boldy. El áleýmettanýshylaryn biriktiretin kásibı uıym qurýmen sıpattalatyn 2002 jyly ótken tuńǵysh Qazaqstan áleýmettanýshylarynyń kon­gresin uıymdastyryp, ótkizýde de kóp eńbek sińirdi. Bul kongress el áleý­met­tanýynyń damýynyń jańa ke­ze­ńin bastady. Osylaısha, ulttyq ýnı­versıtettiń Fılosofııa jáne saıa­sattaný fakýltetiniń Áleýmettaný jáne áleýmettik jumys kafedrasy áleý­mettanýshylar qaýymy moıyndaǵan ǵy­lymı jáne ǵylymı-ádistemelik ortalyqqa aınaldy.

Áleýmettaný salasynda maman daıar­laýda, ǵylymı mamandardy qalyp­tastyrýda, doktorantýra júıesin uıym­dastyrýda eleýli qyzmet atqardy. «Má­­denı mura» baǵdarlamasy aıasynda «Álem­dik áleý­mettaný antologııasy» 10 tomdyǵynyń daıyndalýy men basylýy­n úılestirdi. Ol – Qazaqstan sosıo­logteriniń I-IV kongresterin ót­kizýdi, qaýymdastyqtyń Almatydaǵy, Túr­kistandaǵy, О́skemendegi, Aqtóbedegi mektepterin uıymdastyrýshylardyń biri. Áleýmettaný jáne áleýmettik ju­mys mamandyqtarynyń memlekettik stan­darttaryn jasaý jáne osy ma­man­dyqtardyń qoǵamdaǵy mártebesin arttyrý baǵytyndaǵy úzdiksiz qyzmet te ǵalymnyń basty ustanymy boldy. 2001 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń Fılosofııa jáne saıasattaný fakýltetiniń janynan «Áleý­mettik jumys» mamandyǵyn ashý da Keńes Úmbetjanulynyń tabandylyǵymen baılanysty.

Ol qazaq tiliniń mártebesin kóte­rý, qazaq tilinde áleýmettaný salasynan oqýlyqtar men oqý qu­raldaryn jazý isine de súbeli úles qosty. Keńes Úmbet­januly áleýmettaný ǵy­lymynyń jańa salalarynyń qa­lyptasýyna uıytqy boldy. Ásirese áleýmettik modernızasııa, tildiń áleý­mettik mártebesi, áleýmettik úderisterdi basqarý, úlgileý jáne boljaý baǵyttarynan jazǵan eńbekteriniń mańyzy aıryqsha.

K.Bıekenov 2005 jyly «Joǵary oqý oryndarynyń ozyq oqytýshysy» grantyn ıelendi. Grant sheńberindegi jetken jetistikteri onyń osy kezge deıingi áleý­met­tanýlyq izdenisterin tereń­detý­ge múmkindik berdi. Ǵalymnyń 400-ge jýyq maqalasy men 10 monogra­fııasy, 7 oqý­lyǵy men oqý quraly, sosıo­logııalyq sóz­digi – áleý­mettaný ǵyly­mynyń eleýli belesi.

Áleýmettaný salasynda oqytýdyń amal-tásilderin, erekshelikterin qaras­ty­ratyn K.Bıekenovtiń alǵashqy eńbegi – 2003 jyly jaryq kórgen «Áleýmettanýdy oqytý ádisteri» atty oqý quraly. Bul eńbekte qazirgi irgeli jáne qoldanbaly áleýmettanýdy oqytý máseleleri, áleý­mettanýdyń oqý páni retinde oqytý ádisteri keńinen qa­rastyrylǵan. Joǵary oqý oryndarynda bilim berý tásilderi áli de bolsa tolyq negizdelip bolmaǵanyn eskersek, áleýmettanýdy oqytý erekshelikteri osy eń­bekte ashyp kórsetilgenin atap ótý kerek.

2005 jyly áleýmettaný ǵylym­darynyń doktory, professor M.M.Tá­jınniń jalpy redaksııalyq bas­shy­lyǵymen Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitken joǵary oqý orny stýdentterine arnalǵan eki tomdyq «Áleýmettaný» oqýlyǵynyń jaryq kórýiniń basy-qasynda bolyp, basshylyq jasaǵan da – professor K.Bıekenov. Bul oqýlyq – áleý­mettaný kýrsy boıynsha áleýmettik máselelerdi sheteldik jáne otandyq áde­bıettegi keń aýqymdy teorııalyq ma­te­rıaldar negizinde tujyrymdaý, júıe­leý áreketi jasalǵan alǵashqy irgeli oqý­lyqtardyń biri.

Keńes Úmbetjanuly 2006-2009 jyl­dary memlekettik «Mádenı mura» baǵarlamasynyń «Áleý­mettaný» seksııasyn basqaryp, «Álemdik áleýmettaný antologııasynyń» on to­­mynyń jaryqqa shyǵýyna zor eń­bek sińirdi. Atalǵan eńbektiń nátı­je­sinde áleýmettaný teorııa­sy klas­sıkteriniń eńbekteri qazaq tiline aýdarylyp, áleýmettanýshy stýdentterdiń qoldan túspes oqýlyqtaryna aınaldy. Áli de bolsa áleýmettaný ǵylymy boıynsha qazaq tilinde jazylǵan oqý­lyqtardyń, oqý quraldarynyń, ǵylymı eńbekterdiń azdyǵyn eskersek, «Álemdik áleýmettaný anto­logııa­sy» osy olqylyqty joıý jo­lyn­daǵy eleýli qadamdardyń biri bol­dy. Antologııada AQSh, Batys, Re­seı áleýmettanýshylarynyń áleý­met­­tanýdyń osy kezge deıingi damý baǵyttary men kezeńderin anyqtaǵan qundy eńbekteri alǵash ret qazaq ti­line aýdaryldy.

Ǵalymnyń 2006 jyly jaryq kórgen «Qazaqstan áleýmettanýynyń ınstıtýsıonaldanýy» atty monografııasynyń elimizdegi áleýmettanýdyń ǵylymı jáne áleýmettik statýsyn aıqyndap, júıe­leýdegi orny erekshe. Ujymdyq eń­bekte otandyq áleýmettanýdyń damý kezeńderiniń sıpaty, erekshelikteri kórsetile otyryp, áleýmettik qu­ry­lym, jastar áleýmettanýy, ekono­mıkalyq áleýmettaný, saıasat áleý­met­tanýy, otbasy áleýmettanýy jáne bas­qa da baǵyttaǵy orta deńgeıdegi áleý­mettanýlyq teorııalardyń damýyna ǵalymdarymyzdyń qosqan úlesi saralanady. Bul eńbektiń stýdentterge «Otandyq áleýmettaný» kýrsyn oqy­týda erekshe mańyzy bar. Álem áleýmettanýshylary da osy eńbek arqyly Qa­zaqstandaǵy áleýmettanýshylar, áleý­mettanýlyq teorııalyq zertteýler tý­raly aqparat alyp jatyr. Sonymen qatar K.Bıekenovtiń 2010 jyly jaryq kórgen «Áleýmettaný tarıhy» atty eń­beginde de qazaq tilinde áleýmettanýdyń qalyptasýynyń áleýmettik-teorııalyq jaǵdaılary jan-jaqty qamtylǵan.

Qazirgi áleýmettaný ǵylymyn qa­zaq tilinde damytýdyń basty máse­lesi  – negizgi túsinikter men balamalar­dy bir izge keltirý. Osy turǵyda K.Bıe­ke­novtiń M.S.Sadyrovamen 2007 jyly birlese jazǵan «Áleýmettanýdyń ter­mınologııalyq sózdigi», 2011 jyly jaryq kórgen «Áleýmettaný: túsinikter men balamalar» atty eńbekteriniń orny erekshe. Bul eńbekterde tek negizgi túsinikterdiń sıpattamasy men aýdar­masyna mán berilmeıdi, sonymen qatar sheteldik jáne otandyq áleý­mettanýshylar ómirbaıandary, áleý­mettanýlyq teorııalyq baǵyttar keńinen sıpattalǵan. Eńbektiń qundylyǵy da osynda. «Jastardyń tildik áleý­mettenýi» eńbeginde Qazaqstanda alǵash ret qazaq tiliniń statýsy, damý kezeńderi men tildik áleýmettenýdiń erekshelikteri men odan týyndaıtyn máseleler, tildiń ǵylymı jáne áleýmettik mártebesi áleýmettanýlyq turǵydan zerttelgen. Qazaqstandaǵy úsh tildilik saıasatyn júzege asyrýda, tildiń qoldanylý aý­qymyn arttyrý jaǵdaıynda atalǵan eńbek ǵylymı ádistemelik turǵydan ǵylymı jáne praktıkalyq usynystar beredi.

2010 jyly jaryq kórgen «Áleý­mettaný tarıhy» oqýlyǵynda áleýmet­taný tarıhynyń kezeńderi jazylǵan. Amerıkanyń, Batys Eýropanyń belgili sosıologteriniń eńbekteri birinshi ret qazaq tiline aýdarylyp, olardyń teorııalary, tujyrymdary tolyq naqtyly berilgen. Oqýlyqta áleýmettaný ǵy­lymynyń kórnekti klassıkteriniń, osy ǵylymnyń kirpishin qalaýshylardyń biraz shyǵarmasy qazaq tiline aýdarylyp, oqýlyqqa engen. G.Spenser, O.Kont, E.Dıýrkgeım, M.Veber, G.Zım­mel, F.Tennıs, P.Sorokın, F.Pa­reto, T.Par­sons, Lebon, Moska sekildi ǵa­lym­dar­dyń negizgi ıdeıalary taldan­ǵan. Bul oqýlyqta sosıologııanyń áleý­­mettik fılosofııanyń, psıho­logııa­nyń, mádenıettiń taǵy da basqa ǵy­lym­darmen baılanysy jáne áleýmettik quby­lystardyń kóptegen máselesi tereń zerttelgen. Atalǵan eńbektiń qundylyǵy shyǵys elderiniń áleýmettanýlyq oılaryn júıege keltirýinde. Sonyń ishinde ál-Bırýnıdiń, Ibn Sınanyń, Ibn Rýshdtiń, Ibn Haldýnnyń, Ba­lasaǵunnyń, Abaıdyń, Shákárimniń, basqa da oıshyldardyń eńbekterine áleýmettanýlyq taldaý jasalýynda.

Ǵalym qazirgi áleýmettanýdyń damýy týraly mynadaı tujyrym jasaı­dy: «Qazirgi áleýmettaný ǵylymy evolıý­sııalyq negizde, evolıýsııashyl oıshyldar eńbeginiń arqasynda qa­lyptasty. Ol adamzat qoǵamyn tabıǵı sebeptilik arqyly túsindiredi. Áleýmettaný – qoǵam­nyń paıda bolýyn, damýyn, qury­lymy men áreketin evolıýsııa úde­ris­inde birge áreket etetin tabıǵı, ómir­lik jáne psıhıkalyq sebepterdiń áserimen túsindirýge baǵyttalǵan talpynys». K.Bıekenovtiń «Áleýmettaný tarıhy» atty eńbeginiń qundylyǵy áleýmettaný bilimin qalyptastyrýdyń tarıhı jáne ádistemelik alǵysharttary be­rilgendiginde, sondaı-aq qazirgi za­manǵy jańa áleýmettanýdyń ǵylymı bazasyn quraıtyn ózekti sátter men teo­rııalyq-ádistemelik qaǵıdattardyń baıandalǵanynda.

2013 jyly jaryq kórgen «Áleýmettik boljaý men jobalaý» atty eńbeginde otandyq derekter negizinde boljaýdyń jáne áleýmettik jobalardy júzege asy­rýdyń qaǵıdattary, kezeńderi, túr­leri men ádisteri jatyq tilde júıeli qa­rastyrylǵan. Keńes Úmbetjanuly Qazaq­stan qoǵamynyń áleý­mettik-gýma­nıtarlyq saladaǵy, atap aıtqanda, bilim, ǵylym, medısına, áleý­mettaný salasynda boljaý men jobalaý erekshelikteri men qoldaný joldary týraly tolyq sıpattama bergen. Úlgileýdi áleýmettik úderisterdi bol­jaýdyń quraly retinde qarastyra otyryp, sınergetıkanyń áleýmettik boljaý quraly retindegi, turaqty damý kezeńderin zertteýdegi onyń alatyn orny taldanǵan.

Qazaqstan áleýmettanýynyń áleý­mettik qurylym, áleýmettik úderister men ınstıtýttar, ekonomıkalyq so­sıo­logııa baǵyttarynyń damýy Keńes Úmbetjanuly basqarǵan Ǵy­lymı keńes ǵylym aıasynda júzege asty. Ǵalym saıasat áleý­mettanýyn, basqarý áleý­mettanýyn, áleýmettik ınstı­týtt­ardyń áreket etýi­men qazirgi qoǵamdaǵy áleýmettik qu­rylym men áleýmettik úderisterdi zertteýmen baılanystyrady. Sonymen qatar áleýmettik saıasatty meml­ekettiń qyzmeti turǵysynan zert­teýdi úılestirdi. K.Bıekenovtiń aıtýynsha, máde­nıet pen saıasattyń ózara áreketi for­masııalyq deń­geıde júzege asady. Ár tarıhı kezeń mádenıetiniń óziniń saıası erek­shelikteri bar. Bul úderiste jalpy zańdylyqtardy aıqyndaı otyryp, mádenıettiń damýynyń kóptegen joly bar ekenin árqashan eskerý qajet. Adamnyń mádenı is-áreketi tek ót­kenniń mádenı qundylyqtaryn meńge­rýmen shektelmeıdi, adamnyń jańa qun­dylyqtardy óndirýge qabilet­tiligimen de ólshenedi.

Áleýmettik salanyń damý ólshemderin zertteý jáne ártúrli áleýmettik toptardy áleýmettik qorǵaýdyń damý baǵyttaryn zerdeleý de – ǵalymnyń nysanasy. K.Bıe­kenov – «Áleýmettaný» jáne «Ult taǵylymy» jýrnaldarynyń redak­sııalyq alqa múshesi. Ol 37 ǵylymı jobaǵa, sonyń ishinde 13 hal­yqaralyq jobaǵa qatysty. Onyń basshylyǵymen 10-nan astam ǵylym doktory, 1 PhD men 30-daı ǵylym kandıdaty daıyndaldy. Olardyń barlyǵy – qoǵamǵa belgili tulǵalar, eldegi áleýmettanýdyń damýyna úlken úles qosyp otyrǵan mamandar. Túrki elderi sosıologteriniń qa­ýymdastyǵyn qurý baǵytynda da Keńes Úmbetjanuly belsendi eńbek etip, áli de uıymdastyrý komıtetiniń múshesi qyzmetin atqaryp keledi.

Ǵalymnyń ómirlik, kásibı joly Qazaqstanda áleýmettaný ǵylymynyń qalyptasýymen tikeleı baılanysty. Bul jerde ustazdyń shákirtterge berer tárbıelik sheberligin de atap ótý kerek. Ǵalym óz minez-qulqymen, oıla­rymen, adamǵa degen, ásirese jas­tar­ǵa degen erekshe kózqarasymen, izet­tiligimen erekshelenedi. Qaı máseleni de parasatty boljap sheshý, adamǵa syı­lastyqpen, qurmetpen qaraý – Keńes Úmbetjanulynyń ómirlik ustanymy. Ǵa­lym óziniń ustamdylyǵymen, adamǵa degen senimdiligimen, qarapaıymdy­lyǵymen aınalasyn ózine tartady. Ol kisiniń shydamdylyǵyna qaıran qala­syz. Keńes Úmbetjanuly – ýaqyt aǵy­mynan, ýaqyt talabynan qalmaı kele jatqan tulǵa. Únemi izdenisti, jańalyqqa qushtarlyqty da osy kisiniń boıynan úırenemiz. Keńes Bıekenov – talantyn qoǵam men memleket paıdasyna baǵyttaǵan, óz jolyn durys tańdaǵan baqytty adamdardyń biri. Ǵalymnyń ónegeli joly – bilim-ǵylym salasyndaǵy jastarǵa úlgi.

Mansııa SADYROVA,

Ál-Farabı atyndaǵy

QazUÝ professory, áleýmettaný ǵylymdarynyń doktory