Tengenomika arnasynyń jazýynsha, Ormuz arqyly álemdegi teńizben tasymaldanatyn munaıdyń shamamen 20-25 paıyzy ótedi. Sondaı-aq suıytylǵan tabıǵı gaz saýdasynyń da besten bir bóligi osy buǵaz arqyly tasymaldanady. Bul – Parsy shyǵanaǵyn álemdik energetıkamen jalǵap turǵan basty qaqpa. Saýd Arabııasy, Qatar, Birikken Arab Ámirlikteri, Kýveıt jáne Iran sekildi iri óndirýshi elderdiń energııa resýrstary osy ótkel arqyly álemdik naryqqa jol tabady. Qysqa merzimde mundaı kólemdi almastyratyn balama baǵyttar óte az.
Alaıda Ormuzdyń yqpaly munaımen shektelmeıdi. Tabıǵı gaz aýyl sharýashylyǵyna asa qajet azotty tyńaıtqysh óndirisiniń negizgi shıkizaty sanalady. Gaber-Bosh prosesi arqyly ammıak óndirý kezinde gaz sýtek kózi retinde de, óndiristegi basty energııa kózi retinde de paıdalanylady. Sol sebepti karbamıdtiń ózindik qunynyń 70-90 paıyzy tikeleı gaz baǵasyna baılanysty.
Eýropa men Azııa elderi tutynatyn gazdyń edáýir bóligi Qatar men Parsy shyǵanaǵy elderinen suıytylǵan gaz túrinde jetkiziledi. Bul aǵynnyń basym bóligi Ormuzdan ótedi. Sarapshylar eger osy ótkelde tranzıt shektelse, aldymen gaz baǵasy ósedi, artynsha tyńaıtqysh naryǵyna áser etetinin atap ótedi.
Agrarlyq júıeniń taǵy bir mańyzdy bóligi - fosfattar. DAP jáne TSP sekildi fosfatty tyńaıtqyshtar fosfat jynysynan óndiriledi. Onyń negizgi mıneraly apatıt sanalady. Mundaı resýrstar jerdiń shógindi qabattarynda kezdesedi jáne olardy óńdeý kóp energııa talap etedi. Fosfatty tyńaıtqyshtardyń iri óndirýshileri qatarynda Saýd Arabııasy, Iordanııa jáne Mysyr bar. Bul ónimderdiń óndirisi men eksporty teńiz joldarynyń turaqtylyǵyna jáne energııanyń qoljetimdi bolýyna táýeldi.
Iran tóńiregindegi shıelenis: Munaı baǵasy aı basynan beri shamamen 24%-ǵa ósti
Sondyqtan Ormuz buǵazynyń geografııasy tek munaı naryǵyna ǵana emes, agrarlyq resýrstarǵa da yqpal etedi. Parsy shyǵanaǵy arqyly tyńaıtqysh komponentteriniń álemdik saýdasynyń edáýir bóligi ótedi. Álemdik kúkirt saýdasynyń shamamen 44 paıyzy, karbamıdtiń 31 paıyzy, ammıaktyń 18 paıyzy jáne fosfattardyń 15 paıyzy osy óńirmen baılanysty.
Iаǵnı Ormuzdaǵy tranzıtke qandaı da bir shekteý qoıylsa, energııa, tyńaıtqysh jáne aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasy qatar qozǵalady. Bul jaǵdaı Qazaqstanǵa da janama áser etýi múmkin. Tyńaıtqysh baǵasynyń ósýi aýyl sharýashylyǵy shyǵyndaryn kóbeıtedi. Al astyq óndirisi eksportta mańyzdy oryn alatyn el úshin mundaı qubylmalylyq ónimniń ózindik qunyna, baǵa dınamıkasyna jáne agrarııler tabysyna yqpal etedi.
Osy turǵydan qaraǵanda, Ormuz buǵazy álemdik kartadaǵy shaǵyn ǵana núkte emes. Ol – energııa men azyq-túlik taǵdyry toǵysqan strategııalyq ótkel. Al ondaǵy kez kelgen tolqý álemdik naryqtarǵa ǵana emes, Qazaqstan sekildi agrarlyq elderdiń ekonomıkasyna da áserin tıgizbeı qoımaıdy.
