Jambylda 10 sý qoımasy salynady

Aǵyn sý máselesin ońtaıly retteýdiń joldaryn búginnen bastap qarastyrý kerek. О́ńir basshysy Erbol Qarashókeevtiń keıingi kúnderi aǵyn sý problemasyn sheshýdiń balama tetikterin tabýǵa aı­ryq­sha nazar aýdarýy sózimizge dálel bolsa kerek. О́ıtkeni shilińgir shilde ke­zin­de dıqandar aǵyn sýdan taryqpaýy qajet. Bıyl oryn alǵan olqylyq kelesi jyly qaıtalanbaýǵa tıis.

Jergilikti atqarýshy bılik óńirdegi sý tapshylyǵyn joıý jumystaryna myqtap kirise bastady. Naqtyraq aıtar bolsaq, Jambyl oblysynda sý júıelerin qalpyna keltirýdiń jol kartasy ázirlendi. Jol kartasy aıasynda 2023-2025 jyldary óńirdegi 257 sý sharýa­shylyǵy nysanyna qaıta jań­ǵyr­tý jumystaryn júrgizýge aıryq­sha ba­sym­dyq berilmek. Bul jumystardy óńir basshysy tikeleı óz baqylaýyna almaq.

Ázirlengen jol kartasyna sáıkes óńir­de atqarylatyn jumys aýqymy ora­san zor. Oblys ákiminiń salaǵa ja­ýapty orynbasary Qanatbek Mádibektiń aıtýynsha, búginge deıin 257 nysannyń 56-syna jobalyq-smetalyq qujattama saraptamanyń qorytyndysyna sáıkes daıyndalyp qoıǵan. Budan bólek, 113 kanaldyń smetalyq qujattary ázirlenip jatyr. Bul jumystar osy jyldyń sońyna deıin aıaqtalady.

О́ńirdegi 257 sý sharýashylyǵy nysanyn qalpyna keltirý, árıne, ońaı sharýa emes. Tabandy eńbek pen jankeshtilikti qajet etetin jumys. Derekterge sensek, bul jumystardy tolyq aıaqtaý úshin qa­zynadan 40 mlrd teńge shamasynda qara­jat kerek. Jergilikti atqarýshy bı­lik osy máseleni sheshýge belsene kiris­pek.

«О́ńirdegi jumystar jol kartasyna sáıkes júrgizilýi tıis. Jetispeıtin sýdy qosymsha sý kózderi arqyly qamtýdy kózdep otyrǵan jaıymyz bar. Birinshi kezekte sý tapshylyǵy bar aýdandar nazarymyzda bolady. Álgindeı sanattaǵy aýdandarda jerasty sýyn alý úshin 646 uńǵyma qazý josparlanyp otyr. Qazirgi kezge deıin 103 uńǵyma qazylyp, 3,8 myń gektar alqapqa sý jet­kizildi. Sonymen qatar jergilikti bıýd­jet esebinen syıymdylyǵy 5,3 mln tekshe metrdi quraıtyn 10 jańa sý qoımasyn salý kózdelgen. Búgingi tańda 3 sý qoımasynyń qurylys jumystary bastaldy», deıdi óńir basshysynyń orynbasary Q.Mádibek.

О́ńirge arnaıy jumys saparymen kelgen kezde Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov dál osy uńǵyma qazý jumys­ta­ryna aıryqsha nazar aýdarǵan edi.

«Uńǵymalardy qazý jumystary sharýa qojalyq jetekshileri úshin eko­no­mı­kalyq turǵydan tıimsiz ekeni túsi­nik­ti. О́ıtkeni oǵan qomaqty qarajat jumsalady. Shamamen óńirdegi sharýa qo­ja­lyqtardyń 70 paıyzynyń jeri 50 gek­­tardy quraıdy. Tipti Aýyl shar­ýa­shylyǵy mınıstrligi tarapynan uń­ǵyma burǵylaý jumystaryn 50 pa­ıyz mólsherinde sýbsıdııalaý týra­­­­ly she­shim qabyldansa da, sharýalarǵa ońaı soq­paǵany aqıqat. Sol úshin de jer­gi­likti bıýdjet esebinen qosymsha taǵy da 30 paıyz sýbsıdııalaý týraly sheshim qabyldandy. Osylaısha, aldaǵy ýa­qyt­ta bul jumystardy sýbsıdııalaý 80 paıyzǵa jetkiziledi», degen Úkimet bas­­shy­synyń sózi sharýalarǵa dem bergen edi.

Rasynda da, uńǵyma qazý jumystary Úkimet tarapynan da, jergilikti atqarý­shy bılik jaǵynan da qoldaý tapqany dıqandar úshin jaǵymdy jańalyq ekeni daýsyz. Sharýalar birneshe jyl boıy kótergen máseleniń endi sátimen sheshile bastaǵany kóńil qýantady. Jerasty sý qoryn paıdalaný arqyly da salada qalyptasqan problemanyń belgili bir bóligin sheshýge múmkindik mol.

Qalaı alyp qarasaq ta, aǵyn sý má­selesine kelgende aıyr qalpaqty aǵaıyn­darǵa degen táýeldilikti tómen­de­tý baǵy­tynda aýqymdy jumystar atqa­­rylýy kerek. О́ńir basshysy da osy prob­lemaǵa den qoıyp otyr. Derekterge sensek, osy kúnge deıin óńirdegi sýar­maly sýdyń 85 paıyzy Qyrǵyz Res­pýb­lı­kasynan keletin bolǵan.

«Aǵyn sýǵa táýeldilikti azaıtý úshin 2019 jyldan bastap oblystyń 6 aýdanynda halyqaralyq bankter nesıesi esebinen 69 myń gektar alqapta jalpy quny 40 mlrd teńgeni quraıtyn 2 joba júzege asyrylyp jatyr. Sol jobalardyń ákimshisi sý resýrstary komı­­tetiniń «Qazsýshar» mekemesi ekeni bel­gili. Búginde joba aıasynda 20,5 mlrd teńge ıgerilip, 33,9 myń gektar sýar­­­maly alqapqa sý jetkizý kórsetkishi jaqsardy. Sonymen qatar respýblıkalyq bıýdjet esebinen jańadan 3 sý qoımasyn salý jáne 1 gıdrologııalyq beketti qaıta jańǵyrtý kózdelip otyr. Búgingi tańda «Aqmola», «Yrǵaıty» jáne «Qalǵuty» sý qoımalarynyń qurylysyna arnalǵan jobalyq-smetalyq qujattamany da­ıyndaý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 243,4 mln teńge qarajat bólinip, tıisti qujattary ázirlenip jatyr.

Sarysý aýdanyndaǵy «Yntaly» sý qoımasyn qaıta jańǵyrtý jumystaryn júrgizý úshin respýblıkalyq bıýdjetten 761 mln teńge bólindi. Sondaı-aq Jýaly aýdanynda ornalasqan «Teris-Ashybulaq» jáne Qordaı aýdanyndaǵy «Qaraqońyz» sý qoımalarynda qaıta jańǵyrtý jumystaryn júrgizýge res­pýb­lıkalyq bıýdjetten jobalaý-smeta­lyq qujattamalardy ázirleýge 92,7 mln teńge qarastyryldy.

Budan bólek, «Tasótkel» sý qoıma­syn­da 2020 jyldan bastap qaıta jań­ǵyrtý jumystary júrgizilip jatyr. Jalpy, smetalyq quny 3,2 mlrd teń­geni quraıtyn sý qoımasyndaǵy ju­mys­tar­dyń 60 paıyzy aıaqtaldy. Sondaı-aq «Jasórken» gıdrobeketin qalpyna keltirý maqsatynda Úkimet rezervinen tıisti qarajat bólindi, qurylys jumystary bastaldy», deıdi oblys ákiminiń orynbasary.

Jalpy alǵanda óńirdegi sý qoıma­la­rynyń denin qaıta jańǵyrtýdan ótki­ze­tin ýaqyt kelip jetkeni anyq. Qa­laı desek te shilińgir shildede aǵyn sýdyń azabyn tartqan sharýalar aldaǵy jyly mundaı qıyndyqty bastan ótkiz­be­ýi kerek.

О́ńir basshysynyń orynbasary oblys­ta on birdeı jańa sý qoımasy salynatynyn aıtyp otyr. Jańadan salynatyn sý qoımalarynyń múmkindigi qandaı? Jalpy, óńirdegi sý qoımalary men bógetterge jóndeý jumystary ýa­qy­tyly júrgizilip tura ma? Oblystaǵy qoımalar qandaı maqsatta paıdalany­lyp jatyr? Bul saýaldarǵa oblys ákim­digi tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paı­da­lanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Oljas Baqqaraev jaýap berdi.

«Oblys ákimdiginiń tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasyna qarasty «Jambyl sý qoımalary» mekemesiniń teńgeriminde jalpy sany 113 sý qoımasy men bógetter tirkelgen. Onyń 76-sy sý qoımasy bolsa, 37-si bógetter sanatyna jatady. Jalpy alǵanda 113 sý qoımasynyń jobalyq syıymdylyǵy 136,6 tekshe metrdi quraıdy. Osy jyldyń vegetasııalyq kezeńinde sý qoımalarynda 100,5 mln tekshe metr sý jınaldy. 15 qyrkúıektegi derekke zer salsaq, naqty qalǵan sý kólemi – 27,3 mln tekshe metr. Joǵaryda aıtyp ótken sý qoımalarynyń 42-si egin sharýashylyǵyna paıdalanylsa, 27-si balyq jáne egin sharýashylyǵyna, 14-i balyq sharýashylyǵy úshin paıdalanylyp jatyr. Sondaı-aq beseýi egistik alqap pen balyq sharýashylyǵynda qoldanbaıtyn sý qoımalar sanatyna jatatynyn da aıta ketken jón. Budan bólek, 24 sý qoımasy ózekterdi sýmen qamtamasyz etýge, al bir qoımany eko­lo­gııalyq maqsatta paıdalanyp júr­miz», deıdi oblys ákimdigi tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy ret­teý bas­qar­masynyń basshysy Oljas Baqqaraev.

Basqarma basshysy keltirgen derekke súıensek, sý tasqynynyń aldyn alý, egis alqaptaryn der kezinde sý­men qamtamasyz etý maqsatynda sý qoı­ma­laryn jóndeý jumystary jyl saıyn bel­gilengen josparǵa sáıkes júr­giziledi. Al osy jyly jergilikti bıýd­jet ese­binen basqarmaǵa qarasty 13 sý qoı­ma­syn qaıta jańǵyrtý jumystary qolǵa alynǵan. Onyń birqatarynda jumys der kezinde aıaqtalǵan.

«Búgingi tańda 10 sý qoımasynda jóndeý jumystary aıaqtaldy. Qalǵan 3 sý qoı­masynda, naqtyraq aıtar bolsaq, Merki aýdanyndaǵy «Aqermen-2», Talas aýdanyndaǵy «Qazaqbaı», «Qarashatta» jón­deý jumystary kestege sáıkes júr­gi­zilip jatyr. Sonymen qatar óńir­de jergilikti bıýdjet esebinen syıym­dy­lyǵy 5,3 mln tekshe metrdi quraıtyn 10 jańa sý qoımasyn salý josparlanyp otyrǵany belgili. Qazirgi tańda Andas-1, Andas-2, Andas-3 sý qoımalarynyń qurylysy bastaldy. Jumys josparǵa sáıkes júrip jatyr», deıdi O.Baqqaraev.

Basqarma basshysynyń aıtýynsha, salynýǵa tıis qalǵan 7 sý qoımasynyń jer ýchaskesiniń qujattaryn rásimdeý jumystary júrgizilip jatyr. Osy 7 jańa sý qoımasynyń beseýi – Turar Rysqulov aýdanynda, bireýi – Baızaq, bireýi Merki aýdanynda salynady eken.

«Sý kodeksiniń qaǵıdalaryna sáı­kes teńgerimdegi 10 sý qoımasyna kóp­fak­­torly zerdeleý jumystary júr­gizilip jatyr. Bul jumystardy júr­­gizý úshin osy jyly oblystyq bıýd­jet­ten 59,5 mln teńge bólindi. Odan bólek, teńgerimge qabyldanǵan «Jas­órken» gıdrologııalyq beketine Úkimet rezervinen 405,2 mln teńge qara­jat bólinip, qazirgi ýaqytta kúrdeli jóndeý jumystary bastaldy», deıdi basqarma basshysy.

Bıyl oryn alǵan qurǵaqshylyq al­daǵy ýaqytta qaıtalanbaýy kerek. О́ńir basshysy E.Qarashókeev te bul máse­lege aıryqsha nazar aýdaryp otyr. Oblys ákimi tamshylatyp jáne jańbyr­la­typ sýarylatyn alqaptyń kólemin arttyrý qajettigin aıtyp ta júr. Sońǵy derekterge sensek, óńirdegi sý únemdeý tehnologııalary engizilgen alqap 2021 jyly 40 myń gektar bolsa, osy jyly 57,2 myń gektarǵa jetken.

Qalaı desek te oblysta aǵyn sý má­se­­lesin sheshý jolynda birqatar ju­mystyń qolǵa alynǵany anyq. Endi jańa­dan salynatyn sý qoımalary ýaqy­ty­ly aıaqtalsa, dıqandar úshin basty qýanysh sol bolmaq.