«Egemendik aldymen tilge berilsin» dep atalatyn maqalada avtorlar Deklarasııanyń jobasy Til týraly zańǵa qaıshy keletinin alǵa tartady. Qujatta orys tili Qazaqstandaǵy ultaralyq qarym-qatynas tili dep kórsetilgen. Al Deklarasııasynyń jobasyn jasaýshylar ony resmı til dep ózgertken.
«Til týraly zańymyzdyń sııasy áli keýip úlgermeı jatyp, oǵan osynshalyq iri ózgeris engizýge umtylǵany qalaı? Ol kimge kedergi keltirdi eken? Bizdińshe, orys tilin Qazaq SSR-iniń resmı tili dep jarııalaý – qazaq tiliniń memlekettik statýsyn joqqa shyǵarýmen para-par. Bul tusta dál osylaı dep qorytyndy shyǵarýǵa negiz jetkilikti. Sebebi deısiz ǵoı? Biz biletin resmı til – eń aldymen ókimet zańdarynyń, qaýly-qararlardyń, baspasóz, radıo-teledıdar arqyly taratylatyn resmı habar-osharlardyń, keńse is-qaǵazdarynyń, mekeme, kásiporyndarda halyqpen til qatysyp sóılesetin ár túrli laýazym ıeleriniń, qatardaǵy neqıly sheneýnikterdiń tili», dep jazady maqala avtorlary Babash Ábilqasymov pen Saparǵalı Omarbekov.
Osy oraıda avtorlar Memlekettik til men resmı tildiń aıyrmashylyǵy qaısy degen saýal tastaıdy. Iаǵnı, ekeýiniń bir-birinen ajyramas uǵym ekenin ymdap jetkizip, kez kelgen ensıklopedııada da, sózdikte de birdeı maǵyna beretinin alǵa tartady.
«Ras, ádebi tildiń stılderi jónindegi zertteýlerde resmı stılge qatysty tıip-qashyp aıtylǵan birdemelerdiń ushyrasatyn kezderi bar. Biraq stıl degen túsinik pen til degen túsiniktiń arasy keraǵar. Til ataýlynyń ishinde stıl ataýly da san sala. Resmı stıl solardyń tek bireýi ǵana.
Qoǵamdyq qyzmeti turǵysynan alǵanda memlekettik til men resmı til degenderdiń arasynda jatqan qytaı qorǵany joq. Respýblıkadaǵy resmı tilimiz orys tili bolǵanda, qazaqtyń memlekettik tiliniń qyzmeti ne bolmaq? О́z ulttyq respýblıkamyzdyń áleýmettik tirshiliginde qyzmet atqarýdan onsyz da yǵysyp, shetke shyǵyp bara jatqan qazaq tiline degen endigi jerdegi qamqorlyqtyń sıqy osy bolmaq pa? Memleket egemendiginiń negizgi bir kilti til egemendigin saqtaýda jatyr ǵo», delingen maqalada.
Budan ári avtorlar qazaq eliniń resmı tili ataýyn orys tiline berý qazaq tiliniń memlekettik mártebesi qaǵaz júzinde qalatynyna nazar aýdarady. Sondaı-aq orys tiliniń onsyz da KSRO-nyń resmı tili ekenin, ony qaıtalap Qazaqstanǵa ákelýdiń qajeti joq ekenin atap ótedi.
«Deklarasııada resmı tildi ádeıilep, arnaıy kórsetýge umtylýdyń astary – qazaq tilin qansha áýlıe etip tóbemizge kótersek te, onyń peshenesine resmı til bolý áýelden jazylmaǵan degenge saıady. О́z paıymdaýymyzsha, orys tilin Qazaq Respýblıkasynda resmı til dep usynǵan tezıs – qazaq tiliniń memlekettik mártebesine zor nuqsan keltirip turǵan tezıs. Sondyqtan ony jobadan alyp tastap, jobaǵa osy zańda kórsetilgen úlgide ǵana engizý kerek.
Zań bir ret qabyldanǵan eken, ony árkimniń qas-qabaǵyna qarap jaltaqtap, eki kúnniń birinde ózgertip otyrsaq, onyń nesi zań? Mundaı zańnyń halyq aldynda senimi, qadiri bola ma? Memlekettik til dep tanylyp otyrǵan qazaq tiliniń ózi kóktep, ózi órken jaıǵan týǵan topyraǵynda resmı til bolýǵa da ábden quqyǵy bar.
Munyń bárin bylaı qoıǵanda, ózge ult respýblıkalarynyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııalarynyń birde-bireýinen orys tilin resmı til dep jarııalaǵandy kezdestire almadyq. О́zgeden oza shaýyp, eldiń aldyna túskimiz kelip turatyn kóńilshek, jasqanshaq psıhologııadan qashan aırylar ekenbiz? Ábden zańdastyryp qolymyzǵa ustatqan tizginnen aırylyp qalmaqshymyz ba?» dep túıindeıdi avtorlar.
Mine, «Egemen Qazaqstan»-nyń birinshi betinde jarııalanǵan maqalanyń uzyn-yrǵasy osyndaı. Táýelsizdik Deklarasııasynda, keıinnen Konstıtýsııamyzda qazaq tiliniń memlekettik mártebesin saqtap qalýyna osyndaı únqosýlardyń qosqan úlesin eshkim joqqa shyǵara almaıdy. Alaıda azattyq alǵaly 30 jyldan astam ýaqyt ótkenin, til máselesiniń túbegeıli sheshilmeı kele jatqanyn eskersek, Ata Zańymyzda qazaq tilin memlekettik dep qana shektemeı, resmı dep atap kórsetetin ýaqyt jetken sekildi.
