Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Jol júıesine FIDIC qaǵıdasy tolyq kiredi
– Joǵaryda aıtylǵan memlekettik maqsatqa jetý úshin Kólik mınıstrligi qaıtadan quryldy. Sebebi jol máselesi eshqashan ózektiligin joıǵan emes. Eń aldymen, qarjylandyrý máselesine erekshe nazar aýdarýymyz kerek, – dedi JASUO bas dırektory Z.Saǵynov.
Jol qurylysy salasynda 30 jyldan asa tájirıbesi bar maman buǵan deıin de strategııalyq salaǵa profıldik mınıstrlik kerek degendi únemi aıtyp júretin. Áýeli tarıhqa kóz júgirteıik. Qazaq KSR Avtomobıl joldary mınıstrligi 1987 jyly qurylyp 1994 jylǵa deıin jumys istedi. Ol kezde Qazaq joldary Odaqtaǵy eń jaqsylardyń biri sanaldy. Jyl saıyn 17 myń shaqyrym joldy jóndeýge 1 mıllıard dollarǵa jýyq qarjy bólinip keldi. Sodan keıin qaıta qurýlar kezeńi bastaldy.
Birneshe sala bir qurylymǵa birigip qarjylandyrý azaıdy. Bul jol qurylysy salasynyń quldyraýyna ákelip soqty. Jyl ótken saıyn bólinetin qarajat kólemi azaıa berdi, al jóndelýge tıis joldardyń shaqyrymdary uzara berdi, uzara berdi.
«Búginde memlekettik satyp alý júıesi júıkeni tozdyryp tur. Tym uzaq ýaqytty shyǵyndaıtyn, shaǵymdardan kóz ashtyrmaıtyn júıede ashyqtyq múlde joq. Sondyqtan Joldaýda Prezıdent memlekettik satyp alýdyń sapaly jańa júıesin engizýdi tapsyrdy. Osy maqsattar úshin memlekettik satyp alýlarǵa jol salasyn tıimdi basqarýǵa, bıýdjet qarajatyn utymdy paıdalanýǵa jáne barlyq deńgeıde sybaılas jemqorlyq qaýpin azaıtýǵa múmkindik beretin FIDIC qaǵıdalary engiziletin bolady», dedi sala basshysy.
FIDIC konsaltıngtik ınjenerlerdiń halyqaralyq federasııasy 1913 jyly qurylǵan. Búgingi tańda jahandyq ortalyqtyń mıllıonnan asa ınjenerlik mamandary men 100-den asa elde 40 myńǵa jýyq uıymy bar eken.
Bizdiń elimizde FIDIC kelisimsharttary tek halyqaralyq qarjy ınstıtýttary (Dúnıejúzilik bank, ADB, EQDB) qarjylandyratyn jobalarda qoldanylady. Onyń ishinde «Balqash – Býrylbaıtal – Kúrti – Qapshaǵaı», «Qandyaǵash – Maqat», «Atyraý – Astrahan – Reseı shekarasy». Endi kelisimsharttyń bul nysanyn JASUO bas dırektory túsindirgendeı, bıýdjet qarajaty esebinen júzege asyrylatyn barlyq jol jobasynda, onyń ishinde jergilikti mańyzy bar joldarda da qoldaný josparlanypty.
«Salanyń memlekettik satyp alýlarmen baılanysty taǵy bir máselesi – merdigerler. Búgingi tańda iri kompanııalar tenderlerdi jıi jeńip alady. Biraq joldy ózi salýǵa onsha qulyq tanytpaıdy. Iаǵnı jumysty jetkilikti eńbek jáne materıaldyq resýrstary (jumys kúshi, tehnıka, akkredıttelgen zerthana) joq qosalqy merdigerlerge beredi. Konkýrsqa qatysýshylar tehnıkany jalǵa alý shartyn kórsetedi, shyntýaıtyna kelgende, ondaı tehnıkasy joq bolyp shyǵady. Jumys kúshi jetkiliksiz, durys tehnıkasy joq merdiger qurylys maýsymynyń ortasynda jumysty toqtatyp qoıý faktileri jıi kezdesedi», dedi Z.Saǵynov
Satyp alý portalynda jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleý bolyp tabylatyn konkýrsta, zań memlekettik saraptama qorytyndysymen uqsas jumystardy oryndaýda 10 jyldyq úzdiksiz tájirıbeniń bolýyn talap etedi. Alaıda jobalaý uıymdary ártúrli sebeppen saraptama qorytyndylaryn ala almaıtyn jaǵdaılar jıi kezdesedi.
Al tenderdi utyp alǵan sheteldik kompanııalar bizdiń elde jumysty jabdyqsyz qosalqy merdigerlikpen júrgizedi (kedendik tólemderdi tóleý qajettiligine baılanysty). Kóbinese merdigerlerdiń jeke synaq zerthanasy joq. Tek jalǵa alynǵan nemese nashar jabdyqtalǵan zerthanalar bolyp keledi. Bul saıyp kelgende sapasyz joldardyń salynýyna jol ashady.
Qolda bar barlyq eńbek resýrsyn iri jobany júzege asyrýǵa baǵyttaı otyryp, olar úzdiksiz tájirıbeni rastaý múmkindigin joǵaltady. Osylaısha, formaldy túrde dáleldengen 10 jyldyq tájirıbesi bar áleýetti jetkizýshiler bir-birimen básekege túsip, odan keıingi barlyq jyly avtomobıl joldaryn jobalaý salasynda turaqty jeńimpazdar bolýy múmkin degen qaýip bar. Bul saladaǵy básekelestiktiń jolyn kesedi.
«Qoldanystaǵy Erejeniń normalarynda básekelestikti damytý úshin jaǵdaılar qarastyrylmaǵan. Memlekettik satyp alý rásimderiniń talaptaryn qaıta qaraý qajet. Onyń ishinde konkýrstyq qujattamada talap etiletin shtat sanynyń 70%-dan kem emes bóligi bilikti mamandar bolýy shart. Oǵan qosa keminde 50%-yn quraıtyn jeke jabdyǵynyń bolýy jáne kompanııanyń akkredıttelgen synaq zerthanasy jáne t.b. bolýy kerek degen talapty qosqan durys», deıdi JASUO basshysy.
Sapasyz jol sapaly bilimniń joqtyǵynan
Jol qurylysyndaǵy taǵy bir ózekti másele – tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetiniń sapasyz jumysy. Zań boıynsha tehnıkalyq qadaǵalaý qurylys-montajdaý jumystarynyń sapasyn, paıdalanylatyn materıaldardyń, konstrýksııalar men jabdyqtardyń, olardyń jobalyq qujattamaǵa, tehnıkalyq reglamentterdiń talaptaryna, ınjenerlik izdestirýlerdiń nátıjesi bolýy men durystyǵyn tekserýge mindetti. Negizgi mindet – aqaýlar men buzýshylyqtardy jedel anyqtaý jáne olar týraly tapsyrys berýshiler men merdigerlerdi habardar etý.
«Tájirıbede tehnıkalyq qadaǵalaý ınjenerleriniń jumysy nashar júrgiziledi. Ádette olar nysandarda jıi bolmaıdy, ıaǵnı tehnıkalyq qadaǵalaýdy formaldy túrde júzege asyrady. Kópshiliginiń jol salasynda arnaıy bilimi joq. Bir ınjener birneshe uıymda jumys isteıdi jáne birneshe jol, qurylys jobalaryna qatysady. Mundaı jaǵdaılar azaımaı otyr. Bıyldyń ózinde ártúrli kompanııanyń atynan birneshe ýchaskede bir ýaqytta tehnıkalyq qadaǵalaý júrgizgeni týraly 50 fakti anyqtaldy», deıdi Z.Saǵynov.
О́tken jyly Jol aktıvteri sapasynyń ulttyq ortalyǵy jumys oryndarynda ınjener-tehnıkalyq qadaǵalaýdyń joqtyǵy boıynsha 185 faktini anyqtasa, bıylǵy jyldyń basynan beri 141 uqsas fakti tirkelgen. Bul ortalyq mamandary aıyna 4 ret tańdamaly tekserýge shyqqan kezdegi anyqtalǵan jaıttar.
Negizinde, mundaı faktiler jergilikti jeli nysandarynda jıi kezdesedi. Máselen, ótken jyly kásiporyn anyqtaǵan derekterge sáıkes kelmeıtin 8,4 myń jol-qurylys materıaldarynyń 7 myńnan asa synamasy oblystyq jáne aýdandyq mańyzy bar joldardan, qalalar men eldi mekenderdiń kóshelerinen alynǵan.
Joldardyń sapasyna tikeleı áser etetin buzýshylyqtardy anyqtaǵannan keıin, JASUO zańnamada kózdelgen ákimshilik jaýapkershilikke tartý úshin materıaldardy Memlekettik sáýlet-qurylys ınspeksııasynyń oblystyq basqarmalaryna joldaıdy. 2020 jyldan beri osyndaı 500-ge jýyq ótinish jiberilgen. Alaıda olardyń 35%-y boıynsha ǵana oń sheshim qabyldap, qalǵan 65%-y boıynsha teris jaýap alynǵan nemese sheshim qabyldanbaı jaýapsyz qalypty.
«Sońǵy jyldary joldardy ortasha jóndeýge basa nazar aýdarylǵan. Jyl saıyn 200 mıllıard teńgeden asa qarajat, onyń ishinde tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetine 10 mıllıardqa jýyq teńge bólinedi. Bul rette Memlekettik sáýlet qurylys basqarmalary bergen teris jaýaptardyń negizgi sany dál osy ortasha jóndeý nysandary boıynsha alynǵan. MSQB óz sheshimderin «QR sáýlet, qala qurylysy jáne qurylys qyzmeti týraly» zańyna sáıkes avtomobıl joldaryn ortasha jóndeý kezinde jiberilgen buzýshylyqtar úshin adamdardy jaýapkershilikke tartý ókilettiginiń joqtyǵymen negizdep otyr. Kóbinese ol jerde tehnıkalyq qadaǵalaýdy júzege asyratyn adamdarǵa eshqandaı shara qoldanylyp jatqan joq», deıdi sarapshymyz.
Biraq atalǵan mekeme anyqtaǵan buzýshylyqtar – kern qalyńdyǵynyń sáıkes kelmeýi, jabyn tóseý tehnologııasynyń buzylýy – joldardyń sapasyna aıtarlyqtaı áser etedi eken.
Avtojol komıtetiniń quzyry artsa ıgi
Sondyqtan bıýdjet qarajaty esebinen qarjylandyrylatyndyqtan joldardy ortasha jóndeý jumystaryn júrgizý kezinde salǵyrttyqqa jol bermeý kerek. JASUO tehnıkalyq qadaǵalaýdy eki salaǵa – qala qurylysy jáne jol salasyna bólýdi usynady. Jol sharýashylyǵyndaǵy baqylaý-qadaǵalaý fýnksııalaryn jańadan qurylǵan Kólik mınıstrliginiń Jol komıtetine berilgenin jón sanaıdy. Al komıtetke óz kezeginde tehnıkalyq qadaǵalaý uıymdaryn akkredıtteý jáne tehnıkalyq qadaǵalaý sarapshylaryn attestattaý, sondaı-aq jol qurylysyn júrgizý kezinde tehnıkalyq qadaǵalaý qyzmetine qatysty ákimshilik sharalar qoldaný quqyǵy berilýi kerek deıdi.
