Kollajdy jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda «Basymdyq biz úshin perspektıvaly baǵyttar bolýǵa tıis: et, sút jáne astyqty tereńdete óńdeý, ónerkásiptik jylyjaı sharýashylyǵyn damytý», dep atap ótken edi. Sondaı-aq Prezıdent dıqandardyń aldyna úsh jyl ishinde AО́K-tegi qaıta óńdelgen ónimniń úlesin 70 paıyzǵa deıin arttyrý mindetin qoıdy.
Statıstıkaǵa nazar salsaq, elimizde azyq-túliktiń negizgi túrleri boıynsha ımport joǵary deńgeıde. Ashyp aıtsaq, irimshik jáne súzbe – 47, qurǵaq sút – 88, shujyq ónimderi – 37, qus eti jáne taǵamdyq qosalqy ónimder – 77, óńdelgen balyq – 49 jáne sary maı – 36 paıyz. Al ósimdik sharýashylyǵy ónimi boıynsha ımporttyń eń kóp úlesi qant boıynsha baıqalady (51%). Shıki qamys qantynyń ákelinýin eskersek, ımport 90 paıyzǵa jetedi. Jemis-jıdek, kókónis konservileriniń ımporty ishki tutynýdyń shamamen 74 paıyzyn quraıdy. Maı ónimderi ımportynyń úlesi – 30-40, maı kásiporyndarynyń júktemesi 45-50 paıyz bolady.
Jalpy, azyq-túlik jáne qaıta óńdeý ónerkásibi – naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda shaǵyn jáne orta bıznesti damytýdyń mańyzdy katalızatory. Ári memlekettiń azyq-túlik jáne tamaq qaýipsizdigin aıqyndaıtyn áleýmettik mańyzy bar jáne tez óteletin salalarynyń biri. Búginde osy salany ınnovasııalyq damytýdyń ǵylymı-tehnologııalyq mindetterin sheshý úshin respýblıkada jalǵyz otandyq ǵylymı uıym – «Qazaq qaıta óńdeý jáne tamaq ónerkásipteri ǵylymı-zertteý ınstıtýty» jumys isteıdi. Onyń negizgi baǵyty – et, sút, astyq jáne maı shıkizatyn óńdeý, jemister men kókónisterdi ónerkásiptik óńdeý, nan pisirý, un jáne kondıterlik óndiris tehnologııalaryn, tásilderdi ǵylymı negizdeý, qurama jem óndirý tehnologııalaryn jetildirý.
Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý aıasynda aýyl sharýashylyǵy jáne azyq-túlik shıkizatyn tereń óńdeýge nazar aýdaratyn ýaqyt keldi. Ǵylym bıznespen birlese otyra, ımportqa táýeldilik deńgeıin tómendetýdi, tamaq ónimderiniń assortımentin keńeıtýdi kózdeıtin ozyq sheteldik tehnologııalardy transfertteý jónindegi usynystardy qaraýy qajet. Ol úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý esebinen agroóńdeýdegi ǵylym úlesin ulǵaıtý kerek.
Eksportqa baǵdarlanǵan ónim assortımentin kóbeıtý úshin zertteýlerge erekshe nazar aýdarǵan jón. Ásirese aýyl sharýashylyǵy shıkizatyn tereń óńdeýge basymdyq berý qajet (et jáne sút óndirisi, maı jáne krahmal-sirne óndirisi, dándi jáne jarma daqyldaryn, jemister men kókónisterdi óndirý, qant ónerkásibi, konservileý jáne taǵy basqa).
Odan basqa ınstıtýttyń ǵylymı mektepteriniń quzyretin arttyrý da – asa mańyzdy máseleniń biri. Ǵylymı zertteýler júrgizýdiń tıimdi júıesin uıymdastyrý jáne ǵylym nátıjelerin óndiriste ıgerý úshin ınfraqurylym deńgeıin kótergen abzal. Bul baǵytta Almaty qalasyndaǵy bas ınstıtýt pen Astana fılıaly bazasynda tehnopark túrindegi demonstrasııalyq alańdar qurý kerek. Iаǵnı ozyq sheteldik tehnologııalar transfertin uıymdastyrý jolymen naryqqa perspektıvaly ǵylymı jobalardy usyný, sondaı-aq tehnopark janynda agroóńdeý boıynsha konsýltasııalyq ortalyq, tereń óńdeý boıynsha modýldik shaǵyn tehnologııalar kórmesi men ǵylymı jobalar jelilerin qurý usynylady. Osy rette tehnoparkter bazasynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Ulttyq agrarlyq-ǵylymı bilim berý ortalyǵy barlyq enshiles uıymdarynyń ǵylymı bastamalaryn jáne óńirlik ónerkásip kásiporyndarynyń ónimderin kórsetý úshin turaqty jumys isteıtin kórme pavılondaryn uıymdastyrý qajet. Ol úshin ınstıtýttar aýmaǵynda jeńil salynatyn sendvıch-panelderden kórme úı-jaılaryn (Almatyda 600 sharshy metr jáne Astanada 700 sharshy metr) salǵan durys.
Azyq-túlik ónimderin óndirýge, qyzmet kórsetýge jáne jóndeýge ketetin shyǵyndar tek daıyn ónim qunynyń edáýir bóligin alatyn tehnologııalyq jabdyqty paıdalaný arqyly júzege asyrylady. Elimizde jeke tamaq mashına jasaý ónerkásibi joq jáne bul másele aldaǵy 10-15 jylda sheshimin tappaýy yqtımal. О́ıtkeni osy salany damytýdy kózdeıtin maqsatty baǵdarlamalyq qujattar joq.
«Agroınjınırıng» ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń konstrýktorlary men tájirıbelik-mehanıkalyq sheberhanalarynyń kúsh-jigerin biriktire otyryp, mal soıýǵa, sútti, jemister men kókónisterdi óńdeýge jáne t.b. arnalǵan shaǵyn mehanıkalandyrylǵan jabdyq quryldy. Agroınjenerııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń konstrýktorlary men tájirıbelik-mehanıkalyq sehtarynyń kúsh-jigerin biriktire otyryp, shaǵyn mehanıkalandyrylǵan mal soıýǵa arnalǵan jabdyqtardy, sútti, jemister men kókónisterdi qaıta óńdeýdi jáne t.b. shaǵyn serııaly óndirý boıynsha shaǵyn klaster jáne ınstıtýt qurý múmkindigin de qarastyrý qajet.
Jas ǵalymdardy qoldaýda jańasha sıpat kerek. Máselen, azyq-túlik jáne qaıta óńdeý ónerkásibi salasynda kadrlyq jáne ǵylymı áleýetti damytý úshin jas ǵalymdarǵa álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtarynan taǵylymdamadan ótýge jol ashý, áleýmettik paketter jáne baspanamen qamtamasyz etý, jarııalanǵan ǵylymı zertteýlerdiń mańyzdylyǵyna qaraı syıaqy berý syndy tetikterdi oılastyrý qajet.
Ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda jumys isteıtin jáne baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý sheńberinde jalaqy alatyn akademııalyq dárejesi bar ǵylymı qyzmetker áleýmettik-quqyqtyq turǵydan múldem qorǵalmaǵan. Eger jas ǵalymdar baǵdarlamalyq-nysanaly qarjylandyrý aıasynda tek jalaqy alsa, zeınetaqy aýdarymdaryna qarjynyń keshigýine baılanysty olqylyqtar bolýy múmkin. Demek turǵyn úıdi ıpotekalyq nesıeleý kezinde qıyndyqtar týyndaýy yqtımal. Bul – jas qyzmetkerlerdiń ǵylymdy orta jolda tastaýyna májbúrleıtin negizgi faktordyń biri.
Prezıdent «Ádiletti Qazaqstannyń ekonomıkalyq baǵdary» atty halyqqa Joldaýynda elimizdegi aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti orasan ekenin basa aıtty. Endigi másele – osy salany alǵa súıreıtin agrarlyq ǵylymdy damytýǵa oń kózqaras qalyptastyrý.
Talǵat JÚNISOV,
Senat depýtaty
