Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Jaqynda Oqý-aǵartý mınıstrligi óńirlik bilim basqarmalarynyń basshylarymen birge mektep oqýshylaryn tamaqtandyrý máselelerin talqylady. Mınıstr Ǵanı Beısembaev atap ótkendeı, «basty mindet – balalardyń sapaly bilim alýy úshin qolaıly jaǵdaı jasaý». Resmı derekterge zer salsaq, 1 qyrkúıekten beri 7 myń mektepte 1,6 mln bastaýysh synyp oqýshysyna tegin tamaq berilip jatyr. Onyń ishinde 591 bilim ordasynda keıterıng pen býfettik tamaqtaný ádisi iske qosylǵan. Jaqsy-aq. Biraq mektep ashanalarynyń sapasy syn kótermeıtinin kórer kóz, estir qulaq baıaǵydan biledi. Sol sebepti Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıteti bilim berý uıymdarynda oqýshylardyń tamaqtaný normalaryn qaıta qarap jatyr.
– О́ńirde óndiriletin otandyq ónimderdi paıdalana otyryp, as mázirin ázirleý normasy engizildi. Brakerajdyq komıssııalar men salaaralyq sarapshylar úshin monıtorıngtik toptardyń qyzmet tártibi týraly zańnamalyq normalar bekitildi. Mektepterde tamaqtaný mádenıetin qalyptastyrýǵa, atap aıtqanda, sanıtarlyq talaptar men gıgıenany saqtaýǵa, dastarhandy bezendirýge, durys tamaqtanýdy nasıhattaýǵa basa nazar aýdarylady, – dedi Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy Nasymjan Ospanova.
Ǵ.Beısembaev Aqmola oblysy Arshaly aýdanyna qarasty Jibek joly aýylyndaǵy jańa salynǵan mekteptiń jaǵdaıyn kórip qaıtqany esterińizde shyǵar. Áleýmettik jelide sol issapardan beınejazba tarap ketip, jurt narazylyǵyn týdyrǵan-dy. Mektep ashanasynyń asty uıymdastyrý barysynda kóptegen qatelik ketip, bala densaýlyǵyna zııandy ónimder satylymǵa shyǵarylǵan. Osy jaǵdaı mınıstrlikti beıjaı qaldyrmasa kerek. Mınıstr Aqmola oblystyq Bilim basqarmasynyń basshysy Shoqan Jetpisbaıulyna óńirdegi basqa mektepterdi de aralap, sapaǵa mán berý kerektigin aıtyp, tapsyrma bergen bolatyn. Basqarma basshysy «bul máseleler sheshildi, kemshilikter joıyldy» dep jaýap berdi. Oqýshylardy tamaqtandyrý barysynda jibergen olqylyqtary úshin aýdan basshysy men mektep dırektory sógis alyp, tártiptik jaza taǵaıyndalǵan.
Osydan keıin bilim berý uıymdarynyń barlyǵynda balalardy sapaly tamaqtandyrý jumystary qaıta qaralyp, kúsheıtý qolǵa alyndy. El boıynsha barlyǵy 60 monıtorıngtik top quryldy. Barlyq mekteptegi tamaqtandyrýdyń qandaı deńgeıde uıymdastyrylǵany tekseriletin bolady.
– Oqýshylardyń durys tamaqtanýy olardyń densaýlyǵy men oqý qabiletin arttyrýǵa septigin tıgizetin mańyzdy sharttardyń biri. Mundaı jaǵdaı qaıtalanbaýǵa tıis. Bilim basqarmalarynyń, aýmaqtyq departamentterdiń basshylary baqylaýdy kúsheıtip, sapaly tamaqtandyrý jumystaryn durys uıymdastyrýy qajet, – dedi Oqý-aǵartý mınıstri.
Ashana men býfet aımaǵynda quramynda maıy kóp ónimder, qanty bar sýsyndar satylmaýy kerek. Olar normatıvtik-quqyqtyq aktiler sheńberine saı emes. «Ulttyq salaýatty tamaqtaný» ortalyǵynyń zertteýi boıynsha, eldegi birneshe aımaqtaǵy mektep mázirleriniń taǵamdyq qundylyǵy qazirgi ǵylymı usynystarǵa saı emes. Naqtyraq aıtar bolsaq, kómirsýlar men qanyqqan maılardyń mólsheri kóp, qant pen tuz kóp qosylady. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy usynǵan normalardan birneshe ese artyq ekeni dáleldengen. Buǵan býfettegi satylatyn ónimderdiń assortımentin de qossaq bolady. Qanshama mektepte tyıym salynǵan sýsyn, maıonez qosylǵan ónimder, maı men qant mólsheri shekten tys kóp taǵamdar satylady.
Ashana sapasynyń, as máziriniń, taǵam qunarynyń kóp jaǵdaıda syn kótermeıtinin aıttyq. Eger mektep ashanasyna ulttyq taǵamdardy engizsek, qazir qordalanyp otyrǵan máselelerdi sheshý múmkin be? Mysaly, bastaýysh synyptaryna tegin beriletin as mázirinde ulttyq taǵam joq, tek eýropalyq taǵamdar bar. Amerıkalyq saıasatker Entonı Býrden «Eń mańyzdy saıasat – tek taǵamǵa baılanysty saıasat» deıdi. Bul sózdi belgili akademık Tóregeldi Sharmanov «Ulttyǵymyzdy saqtaıtyn saıasat ulttyq as mázirin saqtap, qadirleýden kelip shyǵady» dep jalǵaıdy. Mınıstrlik ulttyq taǵamdardy mektep ashanasyna engizý bastamasyn qoldap otyr.
Mektep jasyndaǵy balalardyń tamaqtanýy ǵylymı negizge súıengen, dárýmenge baı, dámdi bolýy kerek ekeni anyq. Mekteptegi túski as balalardyń kúndelikti energııa qajettiliginiń úshten birin qamtamasyz etýi kerek. Medısına ǵalymdarynyń zertteýinshe, balanyń deni saý bolyp ósýi úshin, sút, tiri probıotıkteri bar ashytylǵan sút ónimderi, tez qorytylatyn et, kókónister men jemister qajet. Osy júıege qazaqtyń ulttyq taǵamdary saı ma degen suraq týyndaıdy. Bul suraqqa medısına ǵylymynyń doktory, akademık, Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti Tóregeldi Sharmanov: «Atam qazaqtyń «Jylqy eti – tósegińe jatqansha, sıyr eti – bozaryp tań atqansha, qoıdyń eti – kelesi kún batqansha» degen qanatty sózi bar. Jylqy etiniń qunary – bekire balyqtyń etimen deńgeıles. Dámi odan da asyp túsedi. Jylqy qazysynyń qunary paıdasynan bólek, árbir qazaq qazy dese sanasy sergı qalady. Al taǵam – adam janyna lázzat syılaýymen de qadirli. Sondyqtan elimizde jylqy etin durystap óndirse quba-qup bolar edi. Tez qorytylatyn jylqy eti júrek-qantamyrǵa da, ásirese mı jumysyna da erekshe áser etedi. Jylqy etiniń sińimdiligi qoı men sıyr etine qaraǵanda úsh ese jyldam», dep jaýap berdi.
Nýtrısıolog mamanǵa osy suraqty qoıdyq.
– Adamnyń tamaqtanýy aqýyzdardan, maılardan, kómirsýlardan turýy kerek. Ata-babalarymyz baǵzy zamannan durys tamaqtanǵan. Bala energııany tamaq arqyly alady. Eger tek qana jeńil kómirsýlardy tutynatyn bolsa, bul sapasyz tamaqtanýǵa jatady. Sheteldiń nebir júıelengen as mázirleri bar. Biraq bizdiń mentalıtetke jat. Mysaly, olar biz sekildi kóp et jeı almaıdy. Osyny uǵyný qajet. Bizdiń ulttyq taǵamdar sýǵa, býǵa pisedi. Ulttyq taǵamdar arqyly durys tamaqtaný júıesin qurýǵa bolady. Qazirgi kezdegi másele – etti jeýdiń sanynda emes, sapasynda bolyp otyr, – deıdi nýtrısıolog Gúlmarjan Qurmanova.
Bul oıdy Tóregeldi Sharmanov: «Qazaqtyń tamaqtaný mádenıeti – baıyrdan bar dástúr. Biz sol dástúrdi jańǵyrtyp, ulttyń ekshelip, rettelgen aýqattaný álemin bilip júrgenimiz de durys. Jańashyldyq degen eskini súrip tastaý emes. Qazaqtyń taǵamy osy kúnde aıaqastynan paıda bolǵan joq. Ol kúlli ulttyń tarıhy, júrip ótken joly, turmys-salty, kerek deseńiz túrli soǵys jaǵdaılary men toı-tomalaǵynyń negizinde ábden elenip, ekshelip osy kúnge jetti. Endeshe, bizge ǵasyrlardyń júgin arqalap jetken ulttyq asymyzdy eski taǵam dep laqtyryp tastaýǵa bolmaıdy. Ultymyz ol astyń qundylyǵyn bilgen, osy kúnge urpaǵy tiri jetýi úshin ony paıdalanǵan, taǵamdaný tájirıbesin urpaqqa qaldyrǵan. Sondyqtan búgingi urpaq ony qadirlep baǵalaýy kerek», dep tolyqtyra tústi.
Profılaktıkalyq medısına akademııasynyń prezıdenti Almaz Sharmannyń aıtýynsha, mekteptegi tamaqtanýdyń durys ornatylǵan júıesi myńdaǵan azamatqa aýrýdyń aldyn alýǵa jáne sol arqyly densaýlyq saqtaý shyǵyndarynyń aýyrtpalyǵyn edáýir azaıtýǵa kómektesetin aýqymdy mýltıplıkatıvti áleýetke ıe. «Muny «kóbelek effektisi» dep atasaq ta bolady. Árbir istiń saldary bolatyndaı, mektep as mázirin oń júıege keltirý, ulttyq taǵamdardy qosý úlken serpilistiń basy bolar edi. Qazirgi tańda nevrologııalyq aýrýy bar balalar kóbeıip ketti. Munyń birinshi sebebi – tamaqtaný saltynyń durys emestigi. Biz Eýropa, Batys elderiniń tamaqtanýyna qatty qyzyǵamyz, soǵan elikteımiz. Zamannyń aǵysyna úlgeremiz dep, tez tamaqtaný júıesine de kóship kettik. Bul – qanshama derttiń bastaýy. Mysaly, tisi aýyratyn bala óte kóp. Onyń sebebi balalar qurt jemeıdi, kalsıı jetispeıdi», dedi ol.
– Maldyń súıeginen sorpa jasap ishý adam aǵzasyndaǵy kollagendi bir júıege keltiredi. Súıek sorpasyn 6 aı boıy iship býyn aýrýynan jazylǵan adamdar bar. Munyń bala aǵzasyna qanshalyqty paıdaly ekenin oılaı berińizder. Irimshik, qurt, sút ónimderi kalsııge baı. Bul da balanyń ósýine aýadaı qajet. Qazir mektep ashanalaryndaǵy kolbasa, bálish, nebir fasfýt ónimderiniń ornyna qazy men súıek sorpasyn, irimshik pen qurtty berse, balalar áldeqaıda saý bolyp ósetin edi, – deıdi nýtrısıolog Gúlmarjan Qurmanova.
Balany jas kúninen ulttyq nármen sýaratyn bolsaq, tamyryn tereńge jaımaq.
