Polsha seımi saılaýy: Tizgindi kim ustaıdy?

Atalǵan eldegi saılaýǵa Brıýssel­degi sheneýnikterdiń alańdaýyna birne­she sebep bar. Birinshiden, Polsha hal­qy sany jóninen Eýropadaǵy besinshi memleket sanalady. Ári el turǵyndary Ulybrıtanııa, Germanııa, Fransııa sekildi elderge jumys izdep aǵylady. «Arqada kún jyly bolsa, arqar aýyp nesi bar» demekshi, Polshanyń turaqty damýy Eýropalyq odaqtyń ishki mıgrasııa máselesin sheshýge yqpal etetini túsinikti. El ekonomıkasy keıingi jyldary qaryshtap damyp keledi. Demek Varshavanyń osy baǵyttan taımaǵany barshaǵa paıdaly bolmaq. Ekinshiden, Polsha tarapy Ýkraınaǵa qarý-jaraq jetkizýde negizgi hab sanalady. Bul az deseńiz, resmı Varshava óziniń arsenalynda bar kóptegen áskerı tehnıkany kórshiles elge molynan syıǵa tartty. Qart qurlyqtyń basty uıymyndaǵy ár músheniń bir daýsy bar ekenin es­ker­sek, Ýkraınaǵa halyqaralyq qo­­ǵam­­dastyqtyń ujymdyq kómegin jet­­ki­z­ýde bılikke kelgen tarappen til­desý mańyzdy. Sondyqtan parlament tizginine kimniń ıe bolatynynyń ózektiligi artady.

Qazirgi tańda Polsha seımindegi basym mandat «Birikken ońshyldar» (ZP) koalısııasyna tıesili. Sonyń ishinde Iаroslav Kachınskıı basqaratyn «Qu­qyq jáne ádildik» (PiS) partııasy 2019 jyly ótken saılaýda jeńiske jetti. Al basty oppozısııa «Azamattyq koalısııa» sońǵy saılaýda 134 mandat qana ıelengen. Endi, atalǵan tarap bıylǵy saılaýda qalaı da jeńiske jetýdi kózdeıdi.

Saýaldamaǵa súıensek, qazirgi tańda «Quqyq jáne ádildik» partııasynyń bási joǵary. Oǵan halyqtyń 36 paıyzy qoldaý kórsetip otyr. Al Donald Týsk basqaratyn «Azamattyq koalısııany» jaqtaıtyndar sany 30 paıyzdan asady. Demek saıası básekede kim jeńse de, basqa partııalarmen koalısııa qurýǵa týra keledi. Brıýsseldegi sheneýnikter úshin qaı partııa jeńse de, artyqshylyǵy men kemshiligi bar. Alda-jalda 15 qazanda PiS basym tússe, onda Eýropalyq odaq Varshavamen kelisimge kelýde kóp ter tógýdi qajet etedi. Alaıda oppozısııanyń bılikke kelýi mámile jasasýdy jeńildetpek.

Saıası doda jaqyndaǵan saıyn bá­se­keles taraptar bir-birin aıap jat­qan joq. Sózben de, ispen de kemshi­ligin kórsetýge bar kúsh-jigerin salý­ǵa kirisken. Máselen, «Quqyq jáne ádildik» partııasy oppozısııa bas­shy­sy Donald Týskti senimsiz adam dep aıyptaıdy. Olardyń paıym­daýyn­sha, D.Týsk Polshany árkim­niń qoljaýlyǵyna aınaldyrmaq, ári Germanııa men Reseıdiń yǵyna jyǵyp beredi. Onyń ústine mıgrasııa máselesin sheshýde de qaýqarsyz kórinedi. Bul az deseńiz, zeınet jasyn kóterý týraly bastamasy da synǵa alyndy.

«Donald Týsk Polshany Germa­nııa­ǵa baǵyndyrady. Demek Reseıdiń de aıtqanynan shyǵa almaıdy», degen Iаroslav Kachınskıı tek «Quqyq pen ádildik» partııasy ǵana Polshanyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetinin alǵa tartady.

О́z kezeginde «Azamattyq koalısııa» da qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Partııanyń kózqarasyna saı, PiS taǵy tórt jylǵa bılikte qalsa, Polshanyń demokratııalyq memleket atanýyna úlken qaýip tóndiredi. О́ıtkeni áıel­derdiń jasandy túsik jasaýyna tyıym salady. «Quqyq pen ádildik» partııasy ý sekil­di. Bıliktegi ár kún saıyn, aı saıyn olar qaýipsizdigimizge basty qaýip tón­diredi», deıdi D.Týsk.

Sarapshylardyń paıymdaýynsha, bıylǵy saılaý burynǵylardan erekshe. Sebebi saýaldama nátıjesi eshqandaı taraptyń naqty basymdyqqa ıe eme­sin kórsetedi. Iаǵnı el ishinde túrli kóz­qaras­taǵynyń kóbeıgeni anyq.

Brıýsseldegi sheneýnikterdiń Pol­shadaǵy básekege erekshe nazar aýda­rýynyń taǵy bir sebebi mynada. Eýro­palyq odaq pandemııadan keıin ekonomıkany qalpyna keltirý úshin bólgen 36 mıllıard eýro qarajatty ázirge bermeı otyr. Basty sebep – resmı Var­shava tıisti saıası reforma júrgiz­gen joq. Buǵan jaýap retinde PiS qart qurlyqtyń kez kelgen bas­tamasyna veto qoıatynyn aıtyp doq kórsetkeni esimizde. Osyǵan baılanys­ty Eýropalyq odaq túrli qararǵa súıenip, Polshany berý quqyǵynan aıyrýdy kózdeıdi. Álbette, munyń uzaqqa sozylatyn úderis ekeni túsinikti. Alda-jalda bılikke oppozısııa jeńiske jetip jatsa, onda Varshava bıligimen mámilege kelý jeńildeıdi de, buǵan deıingi túıtkilderdiń túıini ózdiginen tarqaıdy.

Polshanyń Ýkraınaǵa qarý-jaraq jetkizýde úlken kómek kórsetkenin joǵaryda aıttyq. Kórshi eldegi qaqty­ǵys bastalǵaly el bıligi mıllıondaǵan bosqyndy qabyldaǵany bólek áńgime. Biraq saılaý úkimettiń kózqarasyn ózger­tip, halyqqa unamdy pikir aıtýy­na jol ashty. Máselen, resmı Varshava fermerlerge zardap keltiredi degen syltaýmen shekaradan Ýkraına asty­ǵyn ótkizýge tyıym saldy. Qyrkúıek­te Nıý-Iorkte ótken BUU Bas Assam­bleıasynyń sammıtinde Ýkraına prezı­denti Volodımır Zelenskıı Polshany osy qadamy úshin synǵa al­ǵan. Ile-shala Polsha tarapy da qarap qalmaı, synǵa synmen jaýap qatty.

«Ýkraına bıligine aıtarymyz, polshalyq fermerlerdiń múddesine qarsy keletin áreket jasamaýdy suraı­myz», dedi premer-mınıstr Mateýsh Moraveskıı. Al syrtqy ister mınıstri Zbıgnev Raý ótken aptada Kıevte ótken sammıtke barmaı qaldy.

Ýkraına saıasatkerleri Varshavadan shyqqan yzǵarly ún saılaý aıaqtalǵan soń báseńdeıtininen úmitti. «Soǵys Ýkraınany da, Polshany da qajyt­qany ras. Sondyqtan taraptar sezim­ge berilip pikir bildirip jatyr. Onyń ústine Polshadaǵy saılaý naýq­any ekonomıkadan bastap bárin saıası­landyrýǵa áýestenip ketti. Biraq Reseıden tóngen qaýip eshqaıda ketken joq. Sol sebepti ózara mámilege báribir kelýimiz kerek», deıdi Polshada elshi qyzmetin atqarǵan Andreı Deshısa.

Polsha elimiz úshin de Eýropadaǵy mańyzdy seriktes. Eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanys 1992 jyly 6 sáýirde ornady. 2016 jylǵy 6 maýsymnan bastap Bilim berý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly úkimetaralyq kelisim kúshine endi. Qazirgi ýaqytta Polshanyń ýnıversıtetterinde myń­nan asa otandasymyz bilim alyp júr. Polshadaǵy Leshno qalasyn­daǵy Iа.Komenskıı atyndaǵy memleket­tik ýnıversıtetinde Qazaq-polıak orta­lyǵy, Bydgosh qalasyndaǵy Joǵa­ry ekono­mıka mektebi janyndaǵy «Qa­zaq eli» qazaq mádenıeti ortalyǵy, Sveche qalasyndaǵy «Abaı» jastar mádenı-bilim berý ortalyǵy, Slýpsk qalasyndaǵy Pomor akademııasynda Abaı atyndaǵy Qazaq mádenıeti jáne ǵylym ortalyǵy ashylǵan. Poznan qalasyndaǵy Adam Mıskevıch atyndaǵy ýnıversıtettiń túrkitaný kafedrasyn­da qazaq tili oqytylady. Eki eldiń áde­­bıeti klassıkteriniń shyǵarmalary qa­zaq jáne polıak tilderinde jaryq kórdi.

Polsha – Qazaqstannyń Eýropalyq odaq elderi arasyndaǵy segizinshi eń iri saýda áriptesi. 2021 jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 760,4 mln dollar bolǵan, al 2005-2021 jyldar aralyǵynda Polshadan elimiz ekonomıkasyna tartylǵan tikeleı ınvestısııalardyń kólemi 272,6 mln dollarǵa jetken.