Servıstik qyzmetke serpilis kerek
Sonymen eki júz jyldyq tarıhy bar qaladaǵy alǵashqy aıaldaǵan jer – Qunanbaı qajynyń meshiti. Biz toqtaǵan ýaqytta jamaǵat juma namazyna jınalyp jatyr eken. Týrıstik top kezinde Qunanbaıdyń pármenimen birde-bir shegesiz salynǵan kóne meshittiń tarıhymen tanysty. Juma kúni baba rýhyna qol jaıyp, bet sıpady. Bizdi qarsy alǵan Qarqaraly aýdany ákiminiń orynbasary Ádiljan Arǵynov, kásipkerlik bóliminiń basshysy Serik Tóleýbek meımandardy meshittiń oń jaq qaptalynan soǵylǵan Qunanbaı qajy men bala Abaıdyń eskertkishin kórsetti. Eskertkishti dál osylaı soǵýdyń da óz syry bar. Bala Abaıdyń Qarqaralyǵa alǵash kelgen kezeńin sıpattaıdy.
Ármen qaraı el janashyry Janbota esimdi azamat ólketaný murajaıyna jol bastady. Munda biraz kidirýge týra keldi. Týrıster túpnusqa eksponattardy tamashalady. Ásirese Qoıandy jármeńkesinen qalǵan jádigerlerge degen qyzyǵýshylyq joǵary boldy. Sol bazarly kezeńnen qalǵan seıfterdiń syryna úńildi. Daýylpaz aqyn Qasym Amanjolovtyń qoldanǵan zattary da mýzeı tórinde. Qarqaraly qoınaýynan tabylǵan qarý-jaraqtar, jebe ushtary men balbal tastarǵa tań-tamasha bolystyq. Sodan soń aýdan ákimdigi týrısterge estelik dorba tabystap, syı-qurmet jasady.
Tús aýa Qyzyl kenishke jol tarttyq. Bul joly kóligimizdi «PAZıkke» aıyrbastadyq. Áıtpese, «syqyrlap» turǵan «Sprinter» biz mejelegen jerge jete almas edi. «PAZıktiń» «gújilin» kerek qylar emespiz. Qulaǵymyz týrızm salasyndaǵy sarapshylardyń talqylap kele jatqan áńgimesinde. Ol kisiler biraz olqylyqtyń ornyn tolyqtyrý kerektigin aıtady.
«Atameken» kásipkerler palatasy janyndaǵy Týrızm komıtetiniń tóraǵasy Jazıra Jankına Qaraǵandydan Qarqaralyǵa deıingi jolǵa sanıtarlyq aıaldama salynǵany jón deıdi. Botaqara kentinen keıin jolaýshylar ájetin óteı almaıtynyn ashyq aıtady. «Iаǵnı týrızm bıodárethanadan bastalady», deıdi ol.
«Qarqaraly tabıǵatynan bólek, tarıhymen joǵary baǵalanady. О́lkeniń óz basy, ıaǵnı qalasyna keler jyly 200 jyl tolady. Biz barǵan qajynyń meshiti, ólketaný murajaıy bar. Odan bólek, Abaı toqtaǵan úı, Grıgorıı Potanın turǵan úı bar, taǵy osy sekildi kóne ǵımarattar kóp. Qazir týrıster ormanǵa ot jaǵyp, as iship, kólge túskennen góri el men jerdiń mádenıetine, tarıhyna qyzyǵady. Biz sonyń qajetin óteýimiz kerek. Mysaly, búgingi murajaı qyzmetkerleri jasaǵan ekskýrsııa kóńilimizden shyǵa qoıǵan joq. Aramyzdaǵy týrıst aýdıogıd surap edi, onyń qýaty taýsylyp qalǵanyn aıtty. Menińshe, mundaǵy ár turǵynǵa, ár qyzmetkerge týrızm mádenıetin úıretýimiz kerek», deıdi J.Jankına.
Jazıra hanymnyń taǵy bir usynysy kóńilge qonady. Qaladaǵy kólik kóp ótedi degen jerge bılbord ilip, Qarqaralynyń keremet jerlerin, tarıhı mekenderdi nege jarqyratyp, jarnamalap qoımasqa?
Elge keregi – etnotýrızm
Osyndaı áńgimeniń «góı-góıimen» Kent aýylyna da jettik. Aýylǵa az-kem aıaldadyq ta, ári qaraı Kent taýlaryna tarttyq. Pah, shirkin, arsha men qaraǵaı, qaıyńnyń ısi jansaraıymyzdy asha bastady. Ormanshy Baýyrjan Ǵabdýllın: «Sizder taýdan tómen túskenshe jańbyr jaýyp qalýy múmkin. Jaýynnan keıingi aýa tipti ǵajaıyp bolady», dedi.
Sóıttik te, bir izge túsip, birimizge birimiz ilesip, joǵary bettedik. Kent taýlarynyń keremetin sezinelik dedik. Degenimizge de jettik. Taý jotalaryna, pishim-poshymdaryna tańdaı qaqtyq. Taǵy bir baýraǵany – taý bıigindegi Basseın kóli. Shamamen teńiz deńgeıinen 1 200 metr bıiktikte. Kóldiń uzyndyǵy – 60 metr, eni – 40 metr, tereńdigi 2 metr ekenin aıtady gıdimiz. Týrblogerler telefondaryna, fotoapparattaryna «shyrt-shyrt» etkizip túsirdi. Almatydan kelgen Ulan Álimbek dronyn ushyryp, taspalap aldy. «Mundaı taý bıigindegi kóldi alǵash kórip turǵanym osy. Atyn dál qoıypty, jan-jaǵyndaǵy tasy da tórtburyshty», deıdi. Taǵy da osyǵan uqsas eki-úsh kóldi keziktirdik. Taýdyń basqa jotasymen tómen qaraı quldıladyq. Álginde ǵana ormanshy aǵaı aıtqandaı, jańbyr sirkirep, biz tómenge túskende tóbeden kempirqosaq kórindi. Tabıǵattyń bul tartýynan da erekshe áserlendik.
Sonymen Qyzyl kenish saraıyna qaraı bet túzedik. Kent aýylynan úsh shaqyrymdaı ǵana uzadyq. Jan-jaǵymyzdyń bári jaqparly taý. A-a-a, aıtpaqshy myna bir ǵajap kóriniske qaıran qalystyq. Jolda dop-domalaq alyp tastardy keziktirdik. Jol bastaǵan Janbota: «Ańyz boıynsha bul – Alpamystyń jattyǵý alańy», deıdi.
Saraıdy XVII-XVIII ǵasyrdan, jońǵar shapqynshylyǵy kezeńinen qalǵan arhıtektýralyq jádiger desedi. Qurylys materıalyna taýdyń qyzyl tasy qashalyp paıdalanypty. Ǵımarat eki qabat etip salynǵan. Býddalardyń ǵıbadat eter orny eken. Ormanshylar munda jylda býddıster kelip, shatyrlaryn tigip, qulshylyq jasaıtynyn aıtady. Qyzyl kenishtiń qupııasy áli tolyq ashyla qoımaǵan. Ǵalymdardyń paıymdaýy – bul. Syrttan kelgen týrısterge de osy meken syr búgip qaldy. Qaıtar jolda baıaý aǵyp jatqan «Domalaqtas» bulaǵynan sý ishtik te, Kent aýylyna qaraı at basyn burdyq.
On tútin ǵana qalǵan aıadaı aýyldyń erteńine alańdaýly jastar bar munda. «Týrızmdi damytamyz» degen jas otbasy qarsy aldy bizdi. Byltyr aýdan ákiminiń 1 mln teńge grantyn alyp, oǵan shaǵyn qonaqúı ashyp, tirshilik etip otyr. Alystan kelgen meımandarǵa arnaıy «Qymyz party» sekildi jobalary bar. Arnaıy ulttyq kıimmen qarsy alady, qonaqtarǵa bıe saýǵyzady. Qymyzdy qalaı baptaý kerektigin, qurtty qalaı daıyndaıtynyn kórsetedi. At minemin degen týrısterge de tulpary ertteýli. Týrıstik top osynyń bárin tamashalady. Jas otbasynyń janarynan týrızm salasyna degen janashyrlyqty kórip, rızashylyǵyn jetkizdi.
Almatydan kelgen týroperator, gıdterdi oqytý boıynsha halyqaralyq trener Arına Jamanqaraeva jobany áli de ármen qaraı jetildirse, naǵyz etnoaýyl jasasa, jarnamasyn údetse degen pikirin qosa ketti.
«Sizderdiń aýyldan ketpeı, osyndaı sharýany qolǵa alǵandaryńyz aıtyp júretindeı-aq sharýa eken. Barlyq múmkindik bar. Endi osy aýmaqqa kıiz úı tikseńizder, qalalyqtarǵa aýyldyń qońyrqaı tirshiligin kórsetseńizder, keremet bolar edi. Qazir aýyldy ańsap júrgen qaladaǵy el kóp. Aýyly joq el sizderge aǵylady. Instagram jelisinen paraqsha ashyp, jarnamany kúsheıtýlerińiz kerek. Targetpen jumysty shıratý kerek. Kelgen týrısti ǵana kútip, shyǵaryp salmaý kerek. Qarqaralyǵa kelgen týrısterdiń 70-80 paıyzy sózsiz sizderge keledi. Dáp Kent taýynyń baýraıy, tarıhı oryndardyń bári sizder jaqta. Bastysy, sizderdiń nıetterińiz zor», dep baǵyt-baǵdar nusqady A.Jamanqaraeva.
Saty aýylynan úlgi alsaq...
Kelesi kúngi baǵytymyz – Shaıtankól. «Berloga» demalys úıinen eseptesek, tórt shaqyrym júrýimiz kerek. Negizi úsh shaqyrymǵa deıingi joldy kólikpen júrip ótýge bolatyn edi. Biraq ózara kelistik te, serýen quryp, taýǵa qaraı tartyp kettik. Úsh shaqyrymǵa deıingi jol asa qıyndyq týdyrmady. Al odan keıin qyrǵa qaraı kúsh saldyq. Osy aralyqta jıi aıaldadyq. Boıymyzdan ál kete bastady, biraq oıymyzda – orta jolda qalmaý, shyńyna shyǵý, kóldiń syryna úńilý.
Áıteýir áńgimeniń qyzýy bar, áýpirimdep shyqtyq-aý. Talaı ańyzdy, áńgimeni boıyna jasyrǵan bul mekenniń ataýyn «Áýlıekól» dep ózgertý jóninde biraz áńgime qozǵaldy.
Záý bıikke shyqtyq ta, kók týymyzdy jelbiretip, estelik sýretke tústik. О́zimizben qara dombyrany ala shyqqanbyz, án shyrqap qalarmyz dep. Alaıda tús aýyp ketetin túri bar, jerge túsýge asyq boldyq. Onyń ústine Qoıandy jármeńkesine 175 jyl tolýyna oraı kórme uıymdastyrylǵan. Sony kórýge asyqtyq. Qaıtar jolymyz qysqardy. Almatydan kelgen A.Jamanqaraevany áńgimege tarttyq. Aıtpaqshy, Arına osy elge jıen eken. Arqaǵa alǵash kelýi. Naǵashy ájesi amanattapty: «Elime bar, jerimdi kór, tarıhymen tanys». Mine, meımanymyz sonyń sáti túskenine qýanyshty.
Almaty – týrızmniń qara qazany. Ásirese az ýaqyttyń ishinde mıllıoner aýyl atanǵan Satynyń qalaı órkendegenin aıtyp bergende aýyz ashyp qalyppyz. Týroperatordyń aıtýynsha, Qarqaralynyń da týrızmmen shekesi shylqyp ketýge tolyq múmkindigi bar. Sonyń qarapaıym jolyn suradyq.
«Qarqaralyǵa Saty aýylynyń mádenıetin ákelý kerek. «Qonaqjaı úı» degen. Mysaly, týrısti ózińiz kútip alyp, tamaqtandyrasyz, úıińizden jatatyn bólme beresiz. Sáıkesinshe aqyńyzdy alasyz. Qazir Saty aýylynyń kishkentaı balalary da týrızmmen aınalysady. Balanyń ózi aıyna 1 mıllıondaı tabady. Atyn jalǵa berse de. Mysaly, Shaıtankólge shyǵý úshin at jalǵa berse bolady. Aıaǵy aýyratyn kisiler, úlkender bul qyzmet túrine júginedi. Osylaı at týrızminiń ózin qolǵa alýǵa bolady. Mysaly, jol boıy kele jatyp, sańyraýqulaq terip júrgen jurtty kórdik. Osynyń ózin arnaıy uıymdastyryp, kásip etýge bolady. Odan bólek, «ÝAZık» alyp, sonymen de týrısterdi taý-tasqa tasý paıdaly. Munan aqsha tabasyz jáne týrıst tartýǵa da jol ashasyz. Osyndaı qarapaıym joly arqyly týrızmdi túletýge bolady. Qarqaralyda týrızm qaınaıdy dep senim bildirgim keledi. Mundaǵy halyq óte qonaqjaı eken. Eti, qymyzy sondaı dámdi. Munyń ózi týrıst tartýǵa sep. Tek mádenıetti qalyptastyrý kerek. Osydan on shaqty jyl buryn Saty aýylynda da týrızm áleýeti álsiz, múldem nól edi. Sondyqtan men keleshegine senemin», degen pikiri bizge úmit syılaǵandaı.
Josalyǵa jol kerek
Sonymen aýdan ortalyǵyndaǵy dýmanǵa top ete aldyq. Qoıandy jármeńkesine arnalǵan kórmege de, arnaıy uıymdastyrylǵan «Altyn aımaq» atty óner keshine de kózaıym boldyq. Aýyl-aýyldy aralap, dám tattyq.
Aýdan ákimi Erlan Qusaıyndy osy mańaıdan jolyqtyrǵan týrızm salasynyń sarapshylary ózderiniń alyp-qosarlaryn jetkizdi. Ákim myrza aldaǵy ýaqytta bul usynystarmen jumys isteıtinin aıtty.
Bizdiń kelesi betke alǵan núktemiz – emdik sýymen esimi áıgili Josaly shıpajaıy. Mundaǵy em-dom jasaıtyn prosedýralyq ǵımaratpen tanystyq. Sýynyń dámin tattyq. Shıpajaıǵa keletinderdiń sany jyl saıyn artyp kele jatqanyn aıtady basshylyǵy. «Jıyrma bes shaqyrym jolymyz jónge kelse» degen ótinishin de jetkizdi.
Saparymyzdy osy jerden túıindedik te, «Sprinter-ge» otyryp Qaraǵandyny betke aldyq. Qaıtar jolda da almatylyq týrbloger Ulan Álimbektiń qasyna jaıǵastyq. Ulannyń Youtube jelisinde 40 myń oqyrmany bar. Bylaısha aıtqanda, belgili jıhankez. Shet elderge de shyqqan, elimizdiń kórikti jerleriniń bárin júrip ótken. Minezi birtoǵa myrza mynany aıtady: Qarqaralynyń týrızmin damytý úshin týrısterdiń legi kóp bolýy kerek. «Semeıden Qarqaralyǵa ótetin joldy jańǵyrtsa, kúrejolmen júrgen jurt mundaı keremet jerden attap ótpeıdi». Oıǵa qonatyndaı-aq pikir.
«Qarqaralyda gıd múldem joq desek te bolady. Jastar mundaıǵa jantalasyp turý kerek. Qazir túrli memlekettik baǵdarlamalar bar. Úkimet qarajat beredi, sony alyńyz da qareket qylyńyz. О́ńirińizdiń týrızmine úles qosyńyz», deıdi Ulan.
Top músheleri bolyp eki kúndik áserimizben bólisemiz dep, Qaraǵandyǵa qalaı jetkenimizdi bilmeı qalyppyz. Aıtpaqshy, Almatydan, Astanadan kelgen týroperatorlar ýáde berip ketti: Qarqaralyǵa týrıster tartamyz, arnaıy týrbaǵdarlama ázirleımiz dep. Týrızm komıtetiniń basshysy J.Jankına týrızmmen aınalysamyz degen jandarǵa qoldaý bildiremiz, oqytamyz dep otyr. Onyń ústine týrızmniń jeke mınıstrlik bolyp jasaqtalýy da biraz jaǵdaı jasamaq degen úmitte.
Qaraǵandy oblysy
