– Mádenı ortalyq Qaraqalpaqstandaǵy aǵaıyndardyń rýhanı, mádenı suranysyna saı qandaı sharýa atqaryp jatyr?
– Qaraqalpaqstan Respýblıkasy qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵy – ult mádenıetin saqtaýǵa, onyń damýyna belsendi kómektesetin mádenıet, ǵylym jáne bilim salalarymen qosa eӊbek ujymdary ókilderin erikti túrde biriktiretin qoǵamdyq uıym. Ortalyqtyӊ negizgi maqsaty – qazaq mádenıetin, ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin, tilin saqtaý, órkendetý, sondaı-aq halyqaralyq dostyqty damytý jáne nyǵaıtý. Ol memleket tarapynan bólinetin sýbsıdııa arqyly, sondaı-aq zaӊǵa sáıkes basqa da kózder esebinen qarjylandyrylady.
Qazir Qaraqalpaqstanda 300 myӊǵa jýyq qazaq ultynyń ókili basqa ulttarmen tatý ómir súrip jatyr. Olardyӊ rýhanı, mádenı suranysyn qanaǵattandyrý maqsatynda ortalyq tarapynan qazaqtar qalyń shoǵyrlanǵan aýdandarǵa, qalalarǵa baryp, túrli mádenı-aǵartýshylyq sharalar uıymdastyrylady. Mysaly, bıyl 13 naýryzda «Kórisý kúni» Nókis qalasyndaǵy Memlekettik akademııalyq mýzykalyq teatrynda erekshe toılandy. Oǵan respýblıka basshylary, orys, ýkraın, koreı jáne túrikmen ulttyq-mádenı ortalyq ókilderimen birge, О́zbekstan Respýblıkasy Qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵy tóraǵasynyӊ birinshi orynbasary Hasan Omarov qatysty. Merekege jınalǵandardy Qazaqstannyӊ Eńbek Eri, aqyn Muhtar Shahanov, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyӊ múshesi, aqyn Bazarbaı Iman vıdeobaılanys arqyly quttyqtady.
Mádenı ortalyqtyӊ bastamasymen Tahıatas qalasy, Hojeli, Bozataý aýdandaryndaǵy qazaq ultynyӊ mádenı ómiri, salt-dástúri týraly habarlar túsirilip, Qaraqalpaqstan teleradıokompanııasynyӊ «О́zbekstan – jalpy úıimiz» atty baǵdarlamasy aıasynda kórsetildi.
Osy jyldyӊ 6-7 mamyr kúnderi Naýaı oblysynda Áıteke bı Baıbekulyn eske alýǵa arnalǵan asqa Qaraqalpaqstan qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵynyń ókilderi de qatysty. Konferensııada Nókis memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýty qazaq tili kafedrasynyń meӊgerýshisi, fılologııa ǵylymdarynyӊ doktory Yrysty Quttymuratova Áıteke bı babamyzdyӊ ómiri men murasy týraly baıandama jasap, alqaly jıynǵa qatysýshylardyń ystyq yqylasyna bólendi. Sondaı-aq Qazaq ulttyq-mádenı ortalyǵynyӊ uıymdastyrýymen Nókis qalasyndaǵy joǵary oqý oryndarynda, kolledjderde, mektepterde ultymyzdyӊ ataqty aqyn-jazýshylary men tulǵalarynyӊ mereıtoılaryna qatysty is-sharalar ótedi.
– Besqaladaǵy aǵaıyndardyń ana tilinde bilim alatynynan habardarmyz. Jalpy, Qaraqalpaqstanda qansha qazaq mektebi bar? Onda qansha bala oqıdy? Muǵalimderdi daıarlaý máselesi qalaı sheshimin taýyp keledi?
– Qazir Qaraqalpaqstanda qazaq tilinde bilim beretin 150-den astam mektepte jalpy sany 20 myӊǵa jýyq bala bilim alady. Olardyń ishinde 15 myӊǵa jýyq oqýshy, ıaǵnı oqýshylardyń 75 paıyzy respýblıkanyӊ 6 aımaǵyna tıesili (jalpy 17 aımaq). Atap ótsek, Qoӊyrat aýdanynda – 4 891, Nókis qalasynda – 2 674, Berýnı aýdanynda – 2 234, Taqtakópir aýdanynda – 1 890, Hojeli aýdanynda – 1 590, Moınaq aýdanynda 1 508 oqýshy ana tilinde oqıdy. Bilim salasy mamandarynyń aıtýynsha, sońǵy kezderi oqýshylar sanynyӊ azaıýyna baılanysty qazaq synyptaryn ashýda problema týyndap otyr. Al muǵalimderdi daıarlaý máselesine kelsek, bıyl Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıteti, О́zbekáli Jánibekov atyndaǵy Oӊtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıteti, sondaı-aq atajurttaǵy basqa da birneshe joǵary oqý ornynan professor-oqytýshylar keldi. Olar Qaraqalpaqstan Bilim mınıstrligi basshylarmen kezdesip, bakalavr, magıstr jáne doktoranttar daıarlaýǵa qatysty usynystaryn bildirip, atalǵan máseleniӊ ońtaıly sheshilýi jóninde kelisildi.
– Qaraqalpaqstannyń joǵary oqý oryndary tarapynan qaı ýnıversıtet pen ınstıtýtta qazaq mektepterine mamandar daıarlanady?
– Qazaq mektepterine negizinen Ájinııaz atyndaǵy Nókis memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynda fızıka-matematıka, hımııa, bıologııa, bastaýysh bilim, mektepke deıingi bilim, pedagogıka-psıhologııa jáne qazaq tili jáne ádebıeti mamandyqtary boıynsha jylyna 300-den astam maman daıarlanady. Budan basqa Berdaq atyndaǵy Qaraqalpaq memlekettik ýnıversıtetin qazaq tili jáne ádebıeti mamandyǵy boıynsha jyl saıyn 30 maman bitiredi.
– Mádenı ortalyqtyń atajurttaǵy «Otandastar» qorymen baılanysy qandaı deńgeıde?
– «Otandastar» qorymen baılanysymyz jaqsy. Sebebi biz qordyӊ saıtyna, chatyna qosylý arqyly kóp múmkindik bar ekenine kóz jetkizdik. Sheteldegi qandastardy qoldaý, olardyӊ balalaryn jeӊildikpen oqytý, qandastar balalarynyń jazǵy demalys-saýyqtyrý ortalyqtarynda demalýy sekildi qyrýar istiӊ atqarylyp jatqandyǵynan habardar boldyq. Qordyӊ «Qorjyn» baǵdarlamasy aıasynda qandastarǵa kórsetiletin kómekke sáıkes, bizdiӊ ortalyq osy jyly ulttyq aspabymyz – dombyramen, birshama ádebı, tarıhı kitaptarmen qamtamasyz etildi.
– Qazaq memleketi tarapynan jyl saıyn sheteldegi qazaq jastarynyń atajurtta joǵary bilim alýyna arnaıy kvota bólinedi. Qaraqalpaqstandaǵy qazaq jastarynyń osy kvotadaǵy úlesi qandaı?
– Bul jaıynda bıylǵa deıin turaqty shuǵyldanatyn uıym ne mekeme bolmaǵandyqtan, jastarymyz bul múmkindikti paıdalana almaǵan-dy. Osy jyldan bul baǵytta jumys bastaldy. Qazaqstannyӊ birneshe joǵary oqý ornynyӊ ókilderi osy máselege oraı arnaıy issaparmen keldi. Olar qazaq ulttyq-mádenı ortalyq múshelerimen birge óӊirlerdegi mektep muǵalimderimen kezdesýler ótkizip, qandastarǵa bólinetin kvota jóninde jan-jaqty baıandady. Nátıjesinde, sanaýly bolsa da bıylǵy mektep túlekteri atajurttaǵy joǵary oqý oryndarynyӊ daıyndyq kýrstaryna, magıstratýrasyna qabyldandy. Bul kórsetkish aldaǵy ýaqytta óse túsedi degen oıdamyz.
– Ulttyń óz bolmysyn saqtaýy tilge, dástúrge baılanysty ekeni belgili. Osy oraıda ult mádenıetin nasıhattaý qaı deńgeıde?
– Árıne, ult tilinen, mádenı qundylyqtarynan, salt-dástúrlerinen ajyraıtyn bolsa, onyń rýhy da, bolmysy da álsireıtini sózsiz. Osyny eskere otyryp, árbir mádenı is-sharamyzda ulttyq qundylyqty dáripteıtin jádigerlerimizdi kórmege qoıýdy dástúrge aınaldyrdyq. Mysaly, betashar, besikke salý, tusaý kesý sııaqty ádet-ǵuryptarymyzdy kórsetetin kórinister qoıylymyn, kıiz úı jabdyqtary, aӊshylyq pen qusbegilik quraldar, sondaı-aq kıim-keshek sekildi ulttyq buıymdar kórmesin jıi uıymdastyramyz.
Qaraqalpaqstan telearnasynda ár aı saıyn kórsetiletin «О́zbekstan – jalpy úıimiz» atty 30 mınýttyq qazaq tilindegi habarlar redaksııasymen de tyǵyz baılanys ornatqanbyz. «El ishi – óner kenishi» demekshi, jas ónerpazdardy, qolónershilerdi, aıtyskerlerdi, sondaı-aq ulttyq buıymdardy, kıiz úı soǵýshy sheberlerdi, úlgili otbasylaryn halyqqa nasıhattap otyramyz.
– О́zbekstan Mádenıet mınıstrligi birer jyl buryn qandastarymyz qalyń shoǵyrlanǵan aýdandarda óner ujymyn qurý týraly sheshim qabyldaǵan bolatyn. Onyń ishinde Tórtkúl aýdanynda, sondaı-aq Taqtakópir aýdanynda «Sarjaılaý» óner ujymdary bar. Osylar týraly keńirek aıtyp berseńiz.
– Taqtakópir aýdanynda «Sarjaılaý» óner ujymy búginde aýdandyq mádenıet bólimi quzyrynda, Tórtkúl aýdanynda ashylǵan «Aınalaıyn» etnografııalyq folklorlyq ansambli de aýdandyq mádenıet bólimi janynan qurylyp, óner kórsetedi. Al sol aýdandaǵy «Qyzǵaldaq» óner ujymy jeke top bolyp, negizinen demeýshilerdiӊ kómegi arqyly ónerin óristetip júr.
– Mádenıet demekshi, Besqala – ejelden jyraýlar men jyrshylar mekeni. Osy jyraýlyq dástúrdi saqtap qalýǵa qatysty qandaıda bir is-sharalar júzege asyrylyp jatyr ma?
– Iá, Besqala jyraýlar, jyrshylar mekeni ekenine daý joq. Bul óӊirden shyqqan ataqty Naýryzbek, Qarasaı, О́serbaı jyraýlardyӊ jyr-termelerin aıtyp júrgen jastar kóp. Biraq qazir burynǵydaı toı-merekelerde halyqty qurǵa jınap, terme, jyr-dastan tyӊdaý azaıyp barady. Jyrshylyq óner ýaqyt talabyna beıimdeýdi, qoldaýdy qajet etetini sózsiz. Uıymdastyrǵan is-sharalarymyzda ataqty jyraýlardyӊ jyr-termelerinen úzindi berýden árige asa almaı otyrǵanymyz taǵy da shyndyq. Jyrshylardyӊ bir toby turmystyq qajettilikpen zamanaýı janrlarǵa aýysqan bolsa, keıbiri óz nesibesin atajurttan izdep, sonda qonys aýdarǵan. Osy oraıda kelesi jyly Naýaı oblysynda halyqaralyq deӊgeıde ótetin Áıteke bı babamyzdyӊ 380 jyldyq mereıtoıynda jyraý-jyrshylardyӊ ónerine basa nazar aýdarýdy usynar edik. Sebebi alqaly jıyn birneshe kúnge sozylyp, búkil túrki dúnıesiniӊ zııaly qaýymy bas qosady degen josparlanyp otyr.
– Mádenı ortalyq uıymdastyratyn is-shara kóptiń qoldaýymen ótetini belgili. Osyndaıda ortalyqqa qol ushyn sozyp, demeýshilik kórsetip otyratyn mekeme basshylary, kásipkerler bar ma?
– Árıne, «Kórisý kúni», Naýryz merekesi sekildi iri is-sharalarymyzǵa kómegin kórsetetin turaqty demeýshilerimiz bar. Muqtar Pirnazarov, Orynbasar Shyntasov, Jumabaı Álıev, Qaırat Balahanov sekildi kásipkerler qarjylaı kómek kórsetse, buryn aýdan ákimi bolǵan Tolybaı Ibragımov, kommýnaldyq sharýashylyq mınıstri bolǵan О́mirzaq Dáýletov, jobalaý ınstıtýtyn basqarǵan Amangeldi Aıtbaev, Respýblıkalyq qadaǵalaý-tekserý basqarmasyn uzaq jyl basqarǵan Jarylqap Ordabaev syndy aǵalarymyz aqyl-keӊesi, oı-pikirlerimen úlesin qosyp júr. О́z kezeginde, mádenı ortalyq ta olardyӊ eren eӊbekterin baǵalap, memlekettik, basqa da qoǵamdyq uıymdardyӊ joǵary marapatyna usynyp otyrady.
– Mádenı ortalyqtyń aldaǵy josparlary týraly ne aıtasyz?
– Byltyr jeltoqsanda ótken tóraǵalyqqa saılaý kezindegi baǵdarlamamda Qaraqalpaqstanda aıtys ónerin damytý, oǵan jas aqyndardy tartý, olardyń respýblıkalyq, halyqaralyq aıtysqa qatysýyna yqpal etý, ortalyq janynan jas aqyn-jazýshylar, ulttyq kıim tigýdi úıretetin úıirmeler ashýǵa basymdyq bergen bolatynmyn. Sondaı-aq qazirgi qazaq mektepteriniӊ saqtalýy, olardy oqýlyqtarmen jáne muǵalimdermen qamtamasyz etý boıynsha másele de kún tártibinde tur. Respýblıkamyzdaǵy 300 myӊǵa jýyq qazaqtyӊ talap-tilegi – «Almaty-Nókis-Almaty» baǵytyndaǵy jolaýshylar poıyzy qatynasyn qalpyna keltirý, qosymsha «Nókis-Aqtóbe-Nókis» jolaýshylar poıyzynyń ashylýyna at salysý da aldaǵy kúndegi basty máseleniń biri. Mádenı ortalyq josparlaryn osy baǵytta jalǵastyra bermekshi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
