– Álemdegi ultaralyq jáne dinaralyq ahýal kúrdelengen saıyn ózara dıalog pen dostyqqa shaqyratyn basqosýlardyń mańyzy artyp keledi. Osy oraıda bizdiń elimizde 20 jyldan beri ótip kele jatqan dinder seziniń mańyzyn qalaı baǵalar edińiz?
– Men qazirgi kúni bul forýmnyń mańyzy asa úlken ekenin aıtqym keledi. Álemniń kóptegen elinde ártúrli din negizinen bir-birine qarama-qaıshy qubylys retinde kórsetiledi. Sonymen qatar olar ortaq til tabysýdan góri, ózderin bir-birinen alshaq ustaýǵa tyrysady. Alaıda soǵan qaramastan álemdik dinniń bári uzaq ǵasyrlyq tarıhty basynan ótkerdi, sondyqtan ártúrli dinı kitapta, olardyń ómir saltynda, ózderi nasıhattaıtyn oılary men tájirıbesinde tereń maǵyna bar. Mysaly, ındýızm dininde mynadaı támsil bar:
«Mynaý meniki, al anaý seniki» degen sózdi sanasy shekteýli adamdar aıtady. Al úlken júrekti adamdar úshin álem – bir otbasy».
«Bir ǵalamshar, bir bolashaq, bir otbasy» degen taqyryppen ótken «Úlken jıyrmalyq» otyrysynda da Úndistannyń premer-mınıstri Shrı Narenda Modı negizgi oı retinde osy támsildi negizge alǵan bolatyn.
Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi túrli din ókiliniń basyn qosady jáne bárimizge ortaq adamgershilik qundylyqtaryn usynady. Sondyqtan biz ár jerden kelgen din ókilderimen kezdesip qana qoımaı, beıbitshilik pen turaqtylyqty saqtaýǵa qoldaý kórsetkenimiz jón.
– Bizdiń elimiz sekildi Úndistan da birneshe konfessııadan turatyn memleket. Osy sezden ózderińizge qandaı da bir paıda aldyńyzdar ma?
– Árıne, bul forým bizdi óziniń kórsetken jolymen júrýge shaqyrady jáne túrli din men senim ókilin biriktiretin is-sharalar ótkizýge úndeıdi. Bárimizge ortaq qundylyqtar jaıynda oılandyrady. Sezd barysynda aıtylǵan pikirler óz elimizde jáne qyzmet etetin salamyzda beıbitshilik pen úılesimdilikti qalyptastyrý úshin áreket etýge múmkindik ashyp berdi. Biz munda birneshe jyl saıyn kezdesip otyratyndyqtan, ózara dostyǵymyz ben yntymaǵymyzdy nyǵaıtý úshin bas qosyp, ıdeıalarymyzben almasatyn taptyrmas alańǵa aınaldy.
– О́kinishke qaraı, álemniń keıbir elinde dinaralyq qaqtyǵystar bolyp jatqanyn bilemiz. Onyń sebebi nede dep oılaısyz? Bizge ne jetispeıdi?
– Kabır esimdi úndi mıstık-aqyny bolǵan. Sonyń mynadaı óleńi bar:
«Sý ishetin jalǵyz qudyq,
Al adam kóp qanshama.
Tek ydysta – ártúrlilik,
Al sý birdeı barshaǵa».
Bul – maǵynasy óte tereń shýmaq. Dinaralyq kıkiljińderdiń paıda bolý sebebi – adamdar ózderin ártúrli «ydys» retinde kóredi, al onyń ishindegi sýy bárine ortaq ekenine mán bermeıdi. Iá, bizdiń mádenıetimizde, tilimizde, dástúrlerimizde, qulshylyq etetin oryndarymyz ben amaldarymyzda ártúrlilik pen aıyrmashylyqtar bar. Biraq munyń bári álemdi baıytyp tur. Degenmen biz árqaısysymyzdyń ishimizdegi «sý» birdeı ekenin umytpaýymyz kerek. Bul ózara senim men beıbit qatynasqa jeteleıtin túsinik.
– Bizdiń elimizdegi dinaralyq kelisim men toleranttylyqqa qandaı baǵa beresiz?
– Qazaqstan – konfessııaaralyq kelisim men toleranttylyq turǵysynan kópke úlgili el. Bhagavad-gıtada (Bhagavad-gıta – kóne úndi dinı-pálsapalyq kitaby – E.Z.) mynadaı joldar bar:
«Adamdar jaqsy adamdardy úlgi etedi».
Bul forým, shyn máninde, memlekettiń dinaralyq toleranttylyq pen ártúrlilikke qoldaý bildirip otyrǵanyn kórsetedi. Al odan da mańyzdysy, Sezd ár úsh jyl saıyn ótip otyratyndyqtan, Qazaqstannyń álemge kórsetip otyrǵan ónegesi ýaqyt ótken saıyn artyp keledi. Osy ashyq ustanymnyń arqasynda ár eldiń adamdary ózderine baǵyttalǵan joldaýdy sezinip, ony ómir daǵdysyna aınaldyrýǵa tyrysady.
– Alda óteıin dep jatqan hatshylyq otyrysynan ne kútesiz? Qandaı másele kóterer edińiz?
– Bul jıynda bárimiz bas qosyp, ádiletti de beıbitsúıgish álem qurý isine degen ortaq ustanymymyzdy odan ári nyǵaıtamyz dep oılaımyn. Men óz sózimdi Rıgvedadaǵy Úndi ádebıetindegi dinı gımn jınaǵy – E.Z.) myna shýmaqpen aıaqtaǵym kelip tur:
«Bir bolyńdar, bir maqsatta sóıleńder.
Ár adamdy ortaq bolǵan oı demder…
Murattaryń aldaryńda bir bolsyn,
Yntymaqtyń ıgiligin kórgender.
Birge qylsań aqyl menen tilekti,
Bir maqsatqa bastar árbir júrekti.
Bárimiz de baqytty ómir súrýge,
Izgilikke baǵyttaıyq nıetti».
Sóz sońynda men Qazaqstan Respýblıkasyna jáne Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevqa osy izgi bastamalarǵa degen aınymas adaldyǵy jáne barlyq álemde beıbitshilik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa qosqan úlesi úshin alǵysymdy bildirgim keledi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Eskendir ZULQARNAI,
«Egemen Qazaqstan»
