1901 jyldan bastap úzdiksiz berilip júrgen marapat ǵalymdardyń jyldar boıǵy eńbeginiń moıyndalýynyń kórinisi. Mundaı mártebeli marapatqa ıe bolǵandardyń kópshiligi AQSh azamattary. Búginge deıin Nobel syılyǵyna 412 amerıkalyq ıe bolǵan. Eń kóp laýreat atanǵan elder boıynsha AQSh-tan keıin 137 laýreaty bar Ulybrıtanııa jáne 115 laýreaty bar Germanııa ornalasqan.
Nobel laýreattary shyqqan ǵylym ordalary sanynan da Garvard, Stenford, MIT syndy AQSh ýnıversıtetteri aldyńǵy qatardy ıelengen.
2023 jylǵy Nobel beıbitshilik syılyǵy ırandyq quqyq qorǵaýshy jáne eldegi áıgili Evın túrmesiniń tutqyny Narges Mohammadıge «Irandaǵy áıelderdiń qysymyna qarsy kúresi jáne adam quqyqtary men bostandyǵyn nasıhattaýdaǵy kúresi úshin» berildi. Osylaısha, ol «demokratııanyń damýyna qosqan úlesi jáne Irandaǵy áıelder men balalar quqyqtaryn qorǵaǵany úshin» 2003 jylǵy Nobel beıbitshilik ıegeri atanǵan Shyryn Ebadıden keıin osy marapatqa ıe bolyp otyrǵan ekinshi ırandyq azamat atandy. Narges Mohammadıdy marapattaý Irandaǵy «Áıel. О́mir. Bostandyq» qozǵalysyna Nobeldik komıtettiń qurmeti retinde qarastyryldy.
Medısına salasyndaǵy Nobel syılyǵyn Katalın Karıko jáne Drıý Vaısmen aldy. Nobel komıteti olardy COVID-19-ǵa qarsy vaksına jasaýǵa kómektesken ǵylymı jańalyǵy úshin marapattaǵan.
Fızıka boıynsha marapat Per Agostını, Ferens Kraýsh jáne Anna L’Ýle esimdi ǵalymdarǵa berildi. Olar 2001 jyly attosekýndtyq fızıka salasynyń negizine aınalǵan sátti eksperıment jasaýymen belgili bolǵan edi. Ǵylymı qaýymdastyq atalǵan ǵalymdardyń eńbegin «atomnyń ishine úńilýge múmkindik berdi», dep baǵalap otyr.
Al hımııa salasyndaǵy bıylǵy Nobel syılyǵynyń laýreattary amerıkalyq ǵalymdar – Mýndjı Beýendı, Lýı Brýs jáne Alekseı Ekımov. Ǵalymdarǵa marapat «kvanttyq núktelerdi ashqany jáne sıntezdegeni» úshin berilgen.
Ádebıet boıynsha marapat norveg dramatýrgi Ion Fossege berilse, ekonomıka salasynda Nobel syılyǵyna amerıkalyq zertteýshi Klaýdııa Goldın laıyq dep tanyldy. Nobel komıtetiniń málimetinshe, marapat «eńbek naryǵyndaǵy áıel róli uǵymyn túsinýge» qosqan úlesi úshin berildi. Onyń eńbekteri keıingi 200 jyldaǵy eńbek naryǵyndaǵy genderlik teńsizdiktiń sebepterin zertteýge arnalǵan. О́tken ǵasyrlarda áıelder eńbegi týraly resmı aqparat bolmaǵandyqtan, avtorǵa arhıv qorlarynan derekkózderdi izdestirý jáne málimetter bazasyn qurý úshin naqty detektıvtik zertteý júrgizýge týra kelgen. Mine, sol qajyrly eńbegi áıelder men erler arasyndaǵy jalaqy men mansaptyq múmkindikterdegi alshaqtyqty birtindep azaıtýǵa kómektesti.
«Áıeldiń eńbek naryǵyndaǵy rólin túsiný qoǵam úshin mańyzdy. Klaýdııa Goldınniń zertteýiniń arqasynda biz qazir negizgi faktorlar týraly jáne bolashaqta qandaı kedergilerdi joıý kerek ekeni týraly kóbirek bilemiz», dedi ekonomıka ǵylymdary boıynsha syılyqtar komıtetiniń tóraǵasy Iаkob Svensson.
Goldın Alfred – Nobeldi eske alýǵa arnalǵan ekonomıkalyq ǵylymdar boıynsha Shvesııa Ulttyq Bankiniń syılyǵymen marapattalǵan úshinshi áıel.
Bıylǵy Nobel syılyǵyn alǵan ǵalymdar tizimine taldaý júrgize otyryp, áıelderdiń qoǵam men ǵylymnyń ártúrli salasyndaǵy mańyzdy jetistigin aıqyn kórýge bolady. Osylaısha, Narges Mohammadı, Klaýdııa Goldın jáne Katalın Karıkonyń Nobel marapatyn ıelenýi álemdegi genderlik teńdikke degen umtylysta áıelder belsendiliginiń mártebesin kóterdi.
Álemdegi eń bedeldi marapatqa qatysty taǵy bir derek. Nobel syılyǵyna usynylǵandar týraly aqpar jarty ǵasyr boıy qupııa saqtalady. Tek 50 jyl ýaqyt ótkennen keıin Shved akademııasy muraǵattardy ashady. Máselen, 2017 jyldyń qańtar aıynda aqyn Anna Ahmatovanyń Nobelge usynylǵany anyqtaldy. Ádebıet salasy boıynsha 1966 jyly eń mártebeli ataqqa úmitker bolǵan aqyn esimi 5 naýryz kúni ómirden ótýine baılanysty tizimnen alynǵan.
Al qundy syılyqtyń eń jas laýreaty – 17 jastaǵy Malala Iýsýfzaı esimdi qyz. Pákistandyq boıjetken musylman elderinde áıelderge bilim alý quqyǵynyń berilýi jolynda kúresken. Oǵan joǵary marapat 2014 jyly beıbit ómir jolynda júrgizgen kúresi úshin tabystalǵan. Iýsýfzaı 11 jasynan bastap BBC arnasynda blog júrgizý arqyly tanymal bolǵan.
Syılyq matematıkterge berilmeıdi. Sebebi Nobeldiń pikirinshe, marapatqa laıyqty jańalyq nemese ónertabys adamdarǵa paıdaly bolýy kerek.
Marııa JYLQYShIEVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
