Suıytylǵan gazǵa suranys kóbeıdi: Al tapshylyq qalaı sheshilmek?

Qańtar oqıǵasynan keıin mono­po­lııa­ǵa qarsy qyzmet prokýratýramen bir­ge munaı ónimderi naryǵyndaǵy baǵa kelisimine tergeý júrgizgeni má­lim. Sóıtip, suıytylǵan munaı ga­zy­nyń (SMG) 190-ǵa jýyq kóterme jáne bólshek saýdagerleriniń jumysy tek­serildi. Tergeý qorytyndysy bo­ıynsha Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi óndirýshiler men kóterme jetkizýshiler gazdy eń jo­ǵa­ry baǵamen satýǵa tyrysqanyn habarlady. Sonymen birge kelisilgen áreketter men karteldik kelisim faktileri anyqtaldy. QMG nemese CNPC kimge jáne qandaı baǵamen satýdy tańdasa, ári qaraı deldal kompanııalar, sondaı-aq bólshek saýdagerler óz marjalaryna ıe boldy. Mem­leket gaz baǵasyn óndirýshi zaýyt baǵasynyń deńgeıinde usta­ǵa­ny­men, otyn kóterme jáne bólshek jetkizýshiler arasynda tapshy taýar retinde bólinip, qundy resýrsty jet­kizýshiler arasyndaǵy kúres qu­ra­lyna aınaldy.

Osy jyldyń maýsym aıynda qa­byl­danǵan «Keıbir zańnamalyq akti­lerge suıytylǵan gaz aınalymyn retteý jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa sáıkes, Energetıka mınıstrligi salany retteı otyryp, ishki naryqqa SMG jetkizý jos­paryn jer­gilikti atqarýshy organ­dardyń tap­syrysy boıynsha qa­lyp­tas­ty­ra­dy. Eger buryn sala shekti kóterme baǵany belgilegen bolsa, endi oǵan bólshek saýda baǵasynyń shegin belgileý quqyǵy da berildi. Deldaldar sanyn azaıtý úshin SMG satyp alý jáne satýmen aınalysatyn naryq qatysýshylaryna qoıylatyn talaptar qatańdatyldy. Mysaly, qazir jetkizý jospary sheńberinde satylatyn suıytylǵan gazdy tek men­shiginde gaz toltyrý stansalary men pýnkteri, toptyq rezervýarlyq qondyrǵylary bar kompanııalar, sondaı-aq avtogaz quıý stansalary men óner­kásiptik tutynýshylar ǵana satyp ala alady. Bul rette belgilengen shekti baǵalardy asyrǵany úshin aıyp­pul kózdelgen. Bılik osylaısha ón­dirýshiden tutynýshyǵa deıin ónim­niń qozǵalysyn baqylaı otyryp, suıytylǵan gazdyń aınalymyn móldir etýge tyrysyp jatyr.

Bizde suıytylǵan gazǵa suranys­tyń artýy birinshi jyl emes. Keıingi 5-6 jylda bul ónimdi jyldyq tutyný 150%-ǵa – 720 myńnan 1,8 mln tonnaǵa de­ıin ósti. Bıylǵy boljam – 1,9 mln tonna. Al osy kezeńde óndiris nebári 8%-ǵa ‒ 2,6 mln-nan 2,8 mln tonnaǵa deıin ǵana ulǵaıǵan. Sondaı-aq byltyr munaı gazyn ishki naryqta tutyný 28%-ǵa artsa, gaz óndirisi 10%-ǵa qys­qaryp, otandyq óndirýshilerdiń Energetıka mınıstrligi bóletin ishki naryqqa jetkizý kólemi suranystyń tek 90%-yn jaýyp otyr. Al zaýyttar jóndeý jumystaryna toqtaǵan kezde ishki naryq tutynýshylary 25-30% kóleminde tapshylyq kóredi. Sala óndiristiń quldyraýy ishki na­ryqtaǵy suıytylǵan gazǵa bel­gi­len­gen tómen baǵamen baılanysty ekenin qaıtalaýmen áýre. О́ıtkeni taýardy ózindik qunynan tómen ba­ǵa­men ótkizý óndirýshiler úshin tıim­siz. Nátıjesinde, olar óndiris kólemin azaıtyp, basqa otyn túrlerin shy­ǵa­rýǵa aýysýy múmkin. Mysaly, zaýyt­ta suıytylǵan munaı gazyn ón­di­rý­diń ózindik quny tonnasyna 42-72 myń teńge aralyǵynda bolsa, gaz quny retteletin sektor óndirýshileri úshin kem degende 5 paıyzdyq marja qamtamasyz etilýi kerek. Buǵan 2-4 jyl ishinde gaz baǵasynyń birtindep kóterilýimen qol jetkizý josparlanǵan. Sóıtip, shildede sala buıryǵyna sáıkes taýar bırjalarynan tys satylatyn ishki naryq úshin avtogaz baǵasy 20%-ǵa qymbattap, QQS-syz tonnasyna 40 320 teńgeni qurady. О́sim óńirlerde avtomobılge gaz quıý stansalaryndaǵy bólshek saý­da baǵasyna 4-6 teńge sheginde áser etti.

Resmı derekterge sáıkes bıylǵy jyldyń qańtar-shilde aılarynda res­pýblıkada 1 mln 450,6 myń tonnadan asa suıytylǵan gaz óndirildi, bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 10%-ǵa joǵary. Onyń ishinde Atyraý oblysynda ‒ 899,3 myń tonna (22%-ǵa ósim), Aqtóbe oblysynda ‒ 329,4 myń tonna (3%-ǵa tómendeý) alyndy. О́nimniń qalǵan bóligi Pavlodar oblysy men Shymkent qalasynyń úlesinde. Tamyz aıynda óndirýshiler suıytylǵan gazdy tonnasyna orta eseppen 44 979 teńgeden satty. Elimizde SMG shyǵarýmen 12 otandyq kásiporyn aınalysady. Byltyr TShO 1,2 mln tonna, «SNPS-Aqtóbemunaıgaz» 511 myń tonna, Shymkent munaı óńdeý jáne Pavlodar munaı-hımııa zaýyttarynyń árqaısysy shamamen 330 myń tonna, QazGО́Z 180 myń tonna, Atyraý MО́Z 126 myń tonna suıytylǵan gaz óndirdi. Alaıda bul resýrsqa shıkizattyń da, óndiristik qýattyń da shamasy jetpeı jatyr. Suıytylǵan munaı gazynyń bólshek saýda baǵasyn memlekettik retteý engizilgennen keıin halyqtyń jáne kóptegen ónerkásip ornynyń otynnyń osy túrine tez kóshýi baıqalǵan. Bıylǵy jyldyń 6 aıynda tutyný ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda shamamen 100 myń tonnaǵa artqan. Eger álemdik naryqta bir tonna suıytylǵan gazdyń aǵymdaǵy quny quramyna, aımaqqa, jáne basqa da sebepterge baılanysty shamamen 600 dollar bolsa, bizde ishki naryqtaǵy suıytylǵan gaz qazir tonnasyna 80-90 dollardan satylady.

Jyl saıyn orta eseppen 1,4 mln tonnaǵa deıin SMG shyǵaratyn «Te­ńiz­shevroıl» byltyr ónim óndirisi men eksportyn qysqartty. Ádette óniminiń 90%-yn eksportqa jiberetin kompanııa byltyr paıdalanýǵa beril­gen KPI polıpropılen óndirý zaýy­tyna satý esebinen ishki naryqqa jetkizýdi ulǵaıtty. Biraq bul ishki naryqtaǵy avtogaz tapshylyǵynyń jalpy máselesin sheshpeıdi. Eger TShO úlesi alynyp tastalsa, respýb­lı­kadaǵy suıytylǵan gaz naryǵyn «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy men qytaılyq CNPC baqylaıdy. О́ıtkeni resýrstardyń negizgi ustaý­shy­lary bolyp tabylatyn barlyq iri óndirýshi – zaýyttar men ón­di­rý­shi kásiporyndar ishinara nemese tolyǵymen solarǵa tıesili bo­lady. О́z kezeginde mınıstrlik áleý­mettik mańyzyna baılanysty ishki naryqtaǵy jaǵdaıdy retteýge kúsh salyp jatyr. Kómirsýtek gazyn elden shyǵarýǵa salynǵan tyıym uzartylsa, ónim avtomobıl kóligimen úsh jylǵa, temirjolmen alty aıǵa deıin áke­til­meıdi. Degenmen bul sanksııa ónimdi bólý týraly kelisim (О́BK) ne turaqtandyrylǵan kelisimshart bo­ıynsha jumys isteıtin jer qoınaýyn paıdalanýshylarǵa qoldanylmaıdy. Mysaly, eldegi SMG óndirisiniń jyl­dyq kóleminiń jartysyna jýy­ǵyn qamtamasyz etetin TShO eksport­taýdy jalǵastyrady.

Josparǵa saı 2025 jyly Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynda qýat­ty­lyǵy 119 myń jáne 232 myń tonna eki gaz óńdeý zaýyty iske qosylsa, bul gaz tapshylyǵyn joıýǵa edáýir kómek bolatyny sózsiz. Sondaı-aq Atyraý GО́Z ‒ QazaqGaz-ǵa, Jańaózen GО́Z-i ‒ QMG-ǵa tıesili bolady. Iаǵnı eki jyldan keıin naryqta qosymsha 351 myń tonna suıytylǵan gaz paıda bolady. 2028 jyly Qashaǵandaǵy ekinshi GО́Z jáne Qarashyǵanaqtaǵy tıisinshe 428,5 myń tonna jáne 700 myń tonna suıytylǵan gaz shyǵarýǵa qabiletti birinshi GО́Z paıdalanýǵa berilgen kezde óndiris taǵy 1,1 mln tonnaǵa ulǵaıady. Qazir bul eki ken orny suıytylǵan gazdy ishki na­ryq­qa shyǵarmaıdy. Eger NCOC «Bolashaq» zaýyty SMG-ny múldem shyǵarmasa, onda Orynbor GО́Z-de Qarashyǵanaq shıkizatynan jylyna 280-300 myń tonna kóleminde óndiriletin suıytylǵan gazdy «Qaz­RosGaz» tolyǵymen eksportqa jibe­re­di. Tutynýdyń ósýi byltyrǵy jyl­daǵydaı qarqynmen jalǵasatyn bol­sa (jylyna 400 myń tonnaǵa), bul kó­lem de jetkiliksiz bolýy yqtımal.

Janarmaı shyǵyndaryn únemdeý avtokólik ıeleriniń kópshiligi úshin basymdyqqa aınalyp bara jat­qa­ny­na turmys-tirshilik kýá. Byltyr elimizde suıytylǵan gazben júretin avtokólikterdiń sany 500 myńǵa jýyqtap, bir jylda 57%-ǵa ósti. Bul rette respýblıka ekologııaǵa júk­­te­­meni azaıtýdan ǵana paıda kóre­di. Ben­zın gazben básekelesýi úshin ol 20%-dan qymbat bolmaýǵa tıis. Al eki otynnyń arasyndaǵy qazirgi aıyr­ma­shylyq shamamen 100% deńgeıinde. Demek, benzın men gazdyń tepe-teńdigi qalyptaspaıynsha, tapshylyq saqtala beredi.