Ulytaý oblysy Jańaarqa aýdanynyń ońtústik-batys betinde ornalasqan, aýmaǵy uzyndyǵy 30-35, eni 10-15 shaqyrym jerdi qamtıtyn Qaraaǵash ormany týraly alǵashqy jazba derekter aǵartýshy ǵalym Shoqan Ýálıhanovtyń eńbekterinde kezdesedi. HIH ǵasyrdyń 60 jyldary Jańaarqa jerimen júrip ótken Shoqannyń kúndeliginde Juban ana kúmbezi men Qaraaǵashtyń araqashyqtyǵy atap kórsetilgen. Al 1869 jyly shyqqan «Rossııa. Kırgızskıı kraı» atty kitapta Batys Sibirdiń general-gýbernatory Qaraaǵashta orys mekenin (poselkesin) salý týraly jobaǵa qol qoıǵany jazylǵan. HIH ǵasyrdyń 70-jyldary Qaraaǵashty Sarysý ýeziniń ortalyǵyna aınaldyrý týraly jospar jasalǵan. Biraq ýezd taratylatyn bolyp, patsha úkimetiniń bul jobasy iske aspaı qalǵan. Jáne bir derek: 1883 jyly orys saıahatshysy V.N.Gern Aqmola ýeziniń ońtústigindegi Qaraaǵash deıtin jerde jas orman shoǵyrlary bar ekenin atap kórsetken.
Qaraaǵash ormany Aıǵyrjal, Kókkóz, Aımysyq taýlarynyń keń alqaptarynda ornalasqan. Aýdan ortalyǵy Jańaarqa kentinen 70-75 km jerde. Ormannyń negizi – jabaıy ósken aǵashtar men butalar. Sonymen qatar balzam teregi, aq terek, Túrkistan teregi, qyzyl qaıyń, maıda japyraqty shegirshin, kók jasyl japyraqty úıeńki, jabaıy boz jıde, Sibir almasy, saryqaraǵan, qyzyltal sııaqty kóptegen aǵash tuqymy ósedi.
О́ziniń jańasha tarıhynda birneshe qurylymdyq ózgeristerdi bastan keshirgen mekeme ǵasyr basynda, 2001 jyly 27 maýsymdaǵy el Úkimetiniń №877 qaýlysymen Qaraaǵash orman saıabaǵy Memlekettik tabıǵı (zoologııalyq) qoryq bolyp uıymdasty.
Qazirgi tańda «Orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi Jańaarqa sharýashylyǵy» kommýnaldyq memlekettik mekemesiniń jalpy jer kólemi – 21 843 gektar, onyń ishinde 5 629 gektary ormanmen kómkerilgen, 6 800 gektary Respýblıkalyq mańyzy bar erekshe qorǵalatyn zoologııalyq qoryqqa jatady. Ormanda kókterek pen qaıyń aǵashtary, butalar basym. 250 gektardaı qoldan egilgen qaraǵaı, 2-3 gektardaı jerge alma aǵashtary otyrǵyzylǵan. Ár alýan ósimdikke baı shalǵyndar men qııaqty batpaqtar kezdesedi. Orman ishinde ǵajaıyp qubylys – ylǵal kóziniń tabıǵı retteýshileri, óte sırek kezdesetin tómpeshik-tomarlar bar. Olar qar sýyn kóktemde boıyna sińirip, tyrsııa tompaıyp, al qurǵaqshylyq kezinde tóńiregindegi aǵashtarǵa ylǵal bólip otyrady.
Alańqaılardaǵy shalǵyndardyń hosh ıisti ósimdikteri, dári shópteri men gúlderi kózdiń jaýyn alady. Janýarlardan sútqorektilerdiń 15 túri, qustardyń 42 túri mekendeıdi. Orman arasynda azyq-túlik, as máziri, tospa jasaýǵa jaramdy sańyraýqulaqtyń birneshe túri, jabaıy jıde, qaraqat ósimdikteri, ıtmuryn, sarymsaq qalyń ósedi.
Qaraaǵash orman sharýashylyǵy, 10-15 úıden quralǵan ormanshylar aýyly birlik-berekesi, yrys-yntymaǵy jarasqan joraly jurt, óris, qonysqa qolaıly, jaıly eldi meken. Munda jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt boıy taban aýdarmaı osy jerdi qonys etken, taǵdyryn, tirshiligin orman sharýashylyǵymen máńgi baılanystarǵan áýletter bar. Olardyń qatarynda: Rashatov Ábdikárim, Kádirsizov Berden, Qasymov Faızolla, Onaev Isaq, Syzdyqov Sadyq, Muqashev Saǵyntaı, Ospanov Ámir, Raıymbaev Qaırolla, Jumashev Kádirsiz, Álın Aýdanbaı, Kárimov Jumaqul, Doskenov Bapash, Baltashev Jaılaý, Halılın Qylysh, Baımaǵanbetov Jumabaı, Nurdınov Shaızada, Shákenov Jaqııa, Rsaldın Qanysh, Omarovtar, Saǵyndyqovtar, Áljikovterdi ataýǵa bolady. Mine, osy áýletterdiń birneshe býyn urpaqtary orman sharýashylyǵy mekemesinde eńbek jolyn, atakásibin sátimen jalǵastyryp keledi. Barlyǵynyń derlik urpaǵy dúnıe esigin osy aýylda ashqan, alǵash árip tanyǵan, úlken eńbek jolyn osy topyraqta bastaǵan. Qazirde turmys-tirshilik jaıymen týǵan jerden basqa jerge qonys aýdaryp ketkenderiniń ózi ózderin «leshozdyń» balalarymyz, túlekterimiz dep biledi. Kishkentaı ǵana aýyldyń qaıtalanbas salt-sanasyn, tatý tirligin árkez iltıpatpen áńgimelep, saǵynyshpen eske alyp júredi.
Keıingi jyldary orman sharýashylyǵy qaýyrt, qarqyndy damyp keledi. Qaraǵaı syndy ǵumyry uzaq aǵashtardy kóptep egý, orman qoryn saqtaý, kóbeıtý, jan-janýarlar álemin qorǵaý jumystary jaqsy jolǵa qoıylǵan. Aǵash otyrǵyzylatyn jerdi óńdeý, egý merzimderin anyqtaý, aǵashtardy kútý, aǵashtar men buta tuqymdaryn pıtomnıkte ósirý, aǵash kóshetterin qazý jáne suryptaý, egis dalasynda orman alqaptaryn ósirý, aǵashty zııandy jándikterden qorǵaý sııaqty agrotehnıkalyq tásilder men sharalar tyńǵylyqty, júıeli atqarylyp jatyr. Jumysshy, maman kadrlar máselesi túpkilikti sheshilgen. Mekemeniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da nyǵaıa túsken. Bıyldyń ózinde onnan asa jańa tehnıka, qural-jabdyqtar satyp alyndy. Onyń ishinde avtokólik, úsh birdeı traktor, patrýldik kólik, aǵash egetin mashına bar.
«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jylǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýynda 2021-2025 jyldar aralyǵynda orman qorynda 2 mlrd jáne eldi mekenderde 15 mıllıonnan asa aǵash otyrǵyzýdy tapsyrdy. Osyǵan oraı orman alqabyna 3 377 gektar jerge aǵash otyrǵyzýǵa keshendi jospar ázirlendi. Qazirgi ýaqytta 198 gektar aýmaqqa 659,9 myń túp kóshet otyrǵyzyldy. 2023 jyly 240 gektar aýmaqqa aǵash otyrǵyzý josparlanyp, kóktemgi ýaqytta 122,5 gektar aýmaqqa 408,2 myń túp terek sabaqtary men úıeńki óskinderi otyrǵyzyldy. 2022 jyly egilgen 40,5 gektar jerge 33,3 myń túp terek sabaqtary tolyqtyryp egildi. Qazirgi ýaqytta 117 gektar aýmaqqa kúzgi aǵash otyrǵyzý jumystary júrgizilip jatyr», dedi «Orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jónindegi Jańaarqa sharýashylyǵy» kommýnaldyq memlekettik mekemesiniń dırektory Erlan Ormanov.
Orman sharýashylyǵy uzaq jyldardan beri turmys-tirshilikke jaıly, turaqty jumys isteýge qolaıly eldi mekenderdiń biri bolyp keledi. Qaraaǵash – birneshe býyn urpaq ókilderiniń at baılar abaqazyǵy, ataqonysy. Biz Qaraaǵashtyń qara ormanyna, apaıtós azamattaryna baıandy bolashaq, tolaǵaı tabys tileımiz. Tarıhy baı, tabıǵaty kórkem, Arqa tósine taǵylǵan jasyl alqa ispettes osy bir dúnıeniń tańǵajaıyp buryshy árqashan aman bolǵaı.
