Taldy parkiniń tálimi

Kıiz úıdegi konferensııa

Konferensııanyń shymyldyǵyn Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary Ermek Alpysov ashyp berdi. Ol quttyqtaý sózinde mundaǵy jumystarǵa úsh jyl boıy jergilikti bıýdjetten qara­jat bólingenin, sol arqyly ishki týrızm aǵynyn arttyrýdy maqsat etip otyr­ǵandaryn atap ótti.

Almatydan kelgen «Beǵazy-Tasmola» ǵylymı zertteý ortalyǵynyń dırektory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Arman Beısenov erte temir dáýiriniń Qy­­zyl­jar­tas qorymynan tabylǵan já­di­gerlerge jasalǵan ǵylymı taldaý­dyń naqty ná­tıjeleri negizinde baıandama jasady.

– Qyzyljartasta 2500 jyl bu­ryn salynǵan qorymdardyń alǵashqysy 2020 jyly zerttelgen. Bul jerden 4 birdeı tas músinniń tabylýy bal­bal tas­tardyń túrki zamanyn­da emes, odan ári saqtar kezinde bol­ǵanyn aıdaı álemge kór­setti. Odan bó­lek, túrli altyn áshekeıler, qarý-jaraq, qur­bandyqqa shalyn­ǵan mal súıekteri tabyldy. Mańaıyn­daǵy qorymdardyń erterekte kóp tonalyp, sáýleti buzylǵan, degen ókinishin bildirdi ǵalym.

Sózimizdiń basynda shetelden kel­gen ǵalymdardyń da festı­val­ǵa qatysqanyn aıtyp óttik. Kon­fe­rensııada kezinde sóz al­ǵan Ankara ýnı­versıtetiniń ǵaly­my Serhan Chınar, Manas ýnı­ver­sı­tetiniń ǵalymy Negızbek Shab­da­nalıev, Tashkentten kelgen tarıh ǵylymdarynyń kandıdattary Saı­da Ilıasova men Rah­monalı Mý­rodalıevter Taldydaǵy túrli tarıhı kezeńnen sıpat beretin dala murajaıyna tańdanystaryn jetkizdi.

– Ortalyq Qazaqstan arheologııasyn tereń zerttegen Qanysh Sátbaev, Álkeı Marǵulan, Kemel Aqyshev syndy arheo­logterge bas ıip qoıý kerek. Solardyń eńbeginiń arqasynda, solar salyp berip ketken joldyń nátıjesinde mine, Arqa jeriniń tarıhı kezeńderge baı ekeni anyqtalyp otyr. Qazaqstan, onyń ishinde Ortalyq Qazaqstannyń tarıhı dáýirine Túrkııanyń qyzyǵýshylyǵy joǵary. Osyndaǵy arheologtermen áriptestikti áli de ármen qaraı nyǵaıtamyz degen senimdemiz, – deıdi túrik ǵalymy Serhan Chınar.

Sonymen qatar Astana ýnıver­sı­tetiniń PhD Aıbar Qasenáli Sary­ar­qa­nyń qola men temir dáýirleri kezeń­derindegi eskertkishterdiń zert­telýine toqtalsa, tarıhshy Erlan Ámirov Aq­kezeń alqabynyń kıeli keńistigi jó­ninde keńinen áńgimeledi.

Al osy alqaptyń qazba jumystaryna jetekshilik etip, 200-ge jýyq jádigerdiń jań­ǵyrýyna eleýli eńbek sińirgen Igor Kýkýshkın arheologııalyq qazba ju­mystaryna qysqasha toqtalyp ótti. Alda osy aýmaqty áli de zertteı túsip, tarıhı alqaptyń aýqymyn arttyrý jó­nindegi josparynda aıta ketti.

Kıiz úıde ótken keleli konferensııada talqylanǵan taǵy bir másele – Taldy tarıhı-arheologııalyq parkin ármen qaraı jańǵyrtý. Osy taqyryp tóńireginde alys-jaqynnan jıylǵan ǵalymdar, sarapshylar pikir almasty. Ortaq múdde úshin tize qosyp, jumys isteýge ýaǵdalasty.

El yqylasy aýǵan etnoaýyl

Konferensııadan soń, jıylǵan jurt dala sahnasyna qaraı bettedi. Munda teatrlandyrylǵan qoıylym kórsetilip, ármen qaraı konserttik baǵdarlama jalǵasyn tapty.

Rekonstrýksııasy jasalǵan metal­lýr­gııalyq peshte qola balqytý jumysyn ta­mashalaǵan kópshilik óz qolymen pyshaq pen jebe ushyn quıdy. Ulytaý oblysynan kelgen Jezdi mýzeıiniń qyzmetkeri Aıdar Sharhanuly metallýrgııanyń ata-babadan qalǵan mura ekenin jetkizip, mán-mańyzyna toqtaldy. Munymen qosa, atqa jegilgen arbalardyń da qańqasy jasalyp, kórermen nazaryna usynyldy.

Aspan astyndaǵy murajaıdan osy tóńirekte tabylǵan qundy jádigerlerdi kózben kórdi. Aýmaǵy eki aýyldy alyp jatqan Taldy parkinen tabylǵan eń qundy jádigerdiń biri – saq qazany. Oblystyq tarıhı ólketaný mýzeıiniń basshysy Erjan Nurlanuly jádiger týraly áńgimesin bylaı órbitedi.

– Birshama jumys atqaryldy. Qazba jumystarynan soń, qazylǵan jerlerdi qalpyna keltirdik. Jer astynan 200-den asa eksponat shyqty. Mine, osyndaǵy jurt­tyń kózine eń kóp túskeni – saq qazany. Byl­tyr tabyldy. Mundaı saq dáýirine tán qazan­nyń Ortalyq Qazaqstannan tabylýy alǵash ret.

Umyt bolǵan qazaq taǵamdarynyń kórmesi de – osynda. Festıval meımandary Astanadan arnaıy kelgen etnograf-ǵalym, qazaq ulttyq taǵamdarynyń zert­teýshisi Áıgerim Musaǵajınovanyń das­tarqanyn qyzyqtady. Ol qadirli qonaq­tarǵa tóńkerme atty dástúrli taǵam túrin ázirlep kórsetti.

– Qýyrylǵan bıdaıdy úgitip tartyp, bosanatyn áıelderge arnaıy ázirleıtin taǵam túri. Dástúr boıynsha enesi kelindi bosandyrý úshin áıelderdi kómekke sha­qyrǵan. Kelgender birlesip osy taǵam­dy ázirlegen. Bul olardyń qoldaýyn, qam­qorlyǵyn bildiredi. Tóńkermeni bosanǵan áıeldiń kúshin qalpyna keltirý úshin birden osy taǵammen qorektendirgen. Ha­lyq ishinde tóńkermeni doǵalatpa dep te ataı­dy, deıdi Áıgerim Aleksandrqyzy.

Qaraǵandylyq oqýshylar Shahtınsk qalasynyń qolóner sheberi Ersin Manar­bekulynan qysh qumyra jasaý boıynsha sheberlik sabaǵyn aldy. Solardyń qatarynda Qulaıǵyr aýylyndaǵy mek­­tep­tiń 9-synyp oqýshysy Daıana Jańa­bekova da bar.

– Osy bir is-sharaǵa aýyldan muǵa­limimiz alyp keldi. Maǵan qatty unaǵany – qysh qumyra jasaǵanymyz. Asa qıyn emes eken. Ersin Manarbekuly barlyǵyn túsindirip, kórsetip berdi. Shaǵyn qumyra jasap shyq­tym. О́zime estelikke alatyn boldym, – deıdi Daıana. Budan basqa, kıiz­­ge sýret salý boıynsha da sheberlik sabaǵy ótti.

Festıval qonaqtary «Arqa sazy» folklorlyq ansambliniń, «Toqyraýyn tolqyndary» halyqtyq án-bı ansambliniń, Almatydan arnaıy kelgen «Ar­qaıym» etnografııalyq-folklorlyq to­bynyń ónerin tik turyp tamashalady.

Babadan qalǵan ulttyq kıimdi ulyqtap júrgen «Uljan» jáne «Maqpal» sán úıleriniń dızaınerlik kórsetilimine kópshilik qol soqty.

Mádenı máslıhat túıindeler tusta kó­rermen qaýym festıvaldyń aýtro aıma­ǵynan grafıkalyq kórinisti tamashalady. Festıvalǵa qatysýshylar Taldy tarıhı parkindegi eskertkishterge ekskýr­sııa jasady.

Sondaı-aq qonaqtar sadaq atyp, al­tybaqan teýip, atqa minip, qus ushyrdy. Osyndaı kórinis festıvaldyń mán-ma­ńyzyn asha túskendeı.

– Maqsatymyz – tarıhı parktiń jumysyn ármen qaraı jandandyrý. Biz osy tarıhı dúnıelerimiz arqyly tý­rıs­ter tartýdy josparlap otyrmyz. Mý­zeı qyzmetkerlerimen aqylda­syp, ekskýrsııalyq marshrýttar uıym­das­tyrýdy jolǵa qoımaqpyz. Búgingi mańyzdy shara – sonyń bastaýy, deıdi oblystyń mádenıet, ahıvter jáne qujat­tama basqarmasynyń basshysy Erkebulan Jumakenov.

Taldy tarıhı aýmaǵynyń búgingi belesi – osy. Áli de tıisti zertteý jumystary júıeli túrde júrgizile bermek. Olaı bolsa, aldaǵy ýaqytta da adamzat balasyn tańǵaldyra túspek. Festıvaldan túıip qaıtqan oıymyz bul.

Qaraǵandy oblysy,

Shet aýdany