Balyǵy joq kól jetim

Aldyn ala túzilgen 2021-2030 jyl­dar­ǵa arnalǵan baǵdarlamaǵa sáıkes Kóksheniń kólderinde jyl saıyn balyq qoryn molaıtyp, sapasyn arttyryp, baǵaly balyqty kóbeıtip otyrǵa tıis bolatyn. Máselen, 2021 jyly 143 tonna balyq ósirilse, 2022 jyly bul kólem 9532 tonnaǵa jetýge qajet. О́tken jylǵy jospar sál asyra oryndalyp, 953 tonnaǵa jetti. Al bıylǵa jos­par tipti qomaqty, 2469 tonnaǵa jetýi qajet-tin. Biraq bul jospar oryndalmaıtyn syńaıly. Anyǵynda solaı boldy da. Baǵdarlamany qaıta qarap, Úkimettiń bekitýine usynǵannan keıin 1269 tonnaǵa shegerildi. Sebep? Kól kóp bolǵanymen, balyq ósirý múmkindigi shekteýli. Dala kólderi taıaz. Balyq ósirýdiń múmkindigi az. Oblystaǵy 615 sý aıdynynyń 445-i 329 tabıǵatty paıdalanýshyǵa bekitilip berilgen. Iesiz kóldiń sany – 165.

«Negizinde sý aıdynda­ryn uzaq jylǵa tabıǵatty paıda­laný­shylarǵa bekitip berý óte tıimdi, – deıdi «Esil» oblysaralyq basseındik balyq sharýa­shylyǵy ınspeksııasynyń basshysy Nyǵmet Qaýashev. – Kól ıesiz bolmaıdy, qorǵalady, kútiledi. Barlyq kóldi birdeı qadaǵalap otyrý múmkin emes qoı, ekinshi jaǵynan tabıǵatty paıdalanýshylar jemisti jumys isteıtin bolsa, ıgiligin el kórmek, jańa jumys oryndary ashylady, halyqtyń dastarqany balyq ónimderimen molaıa túsedi.

Aldymen ıesiz kólder týraly aıta ketelik. Kókshe kólderi negizinen dalalyq kólderdiń sanatyna jatady. Saqyldaǵan sary aıazda túbine deıin qatyp qalýy ábden múmkin. Sondyqtan sý qory az, taıaz kólderde balyq sharýashylyǵyn damytý – qıyn sharýa. Joǵaryda aıtylǵan jospardyń oryndalmaý sebebi de osy. Al qorǵaý máselesine keletin bolsaq, bul taraptaǵy qıyndyq shashetekten. Shaǵyn kólderdiń kópshiligi qorysqa aınalyp bara jatyr. Dabyl qaǵarlyqtaı derek kóp. Kól jaǵasyndaǵy ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń qamys jyl saıyn shirip, shógindige aınalyp, kól tabanyna jınalady. Tabıǵatty paıdalanýshylarǵa qoıylǵan bir mindet – kól tabanyn tazalaý, bulaq kózderin ashý. Sý aıdynynyń qar sýy, jaýyn nárimen qorektený múmkindigin molaıtý. Árıne, tabıǵat paıdalanýshylarǵa memleket tarapynan sýbsıdııa túrinde kórsetiletin kómek bar. Biraq ony eshkim paıdalanyp otyrǵan joq. Inspeksııa basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, belgilengen tártipke oraı tenderge qatysý kerek. Tenderge qatysý úshin portalǵa tirkelmek. Por­­talǵa tirkelý úshin 50 myń teńge qara­jat tóleıdi. Al keıbir sýbsıdııa kólemi 20 myń teńge tóńireginde. Tipti kúlkili jaǵdaı. Kól tabanyn taza­laý úshin qýatty tehnıka qajet. Tabı­ǵat­ paıdalanýshylarǵa qajetti qural-jab­dyq­tar men arna­ıy­ tehnıka satyp alýǵa da sýbsıdııa qaras­tyrylǵan. Biraq bul kómekti alǵan birde-bir adam joq. Demek kól ataýly tabanyndaǵy qoqystan jýyrda aryla almaıdy degen sóz.

«Tabıǵatty paıdala­ný­shy­lar­dyń ıgilikti isteri az emes, – deıdi ınspeksııa basshysy. – Máselen, aýyl sharýashylyǵy qurylymdary naýqandyq jumys kezinde hımııalyq tyńaıtqyshtardy paıdalanady emes pe? Eger jumysty jeldi kúni kólge jaqyn júrgizse, zııandy zattardyń aıdynǵa ushyp túsýi de múmkin. Sondaı-aq kóktemgi qyzyl sý júrgen kezde de abaı bolǵan lázim. Erejege sáıkes sý aıdyndarynyń qorǵanys aımaǵy bar. Eger biz tabıǵatqa perzenttik peıilmen qaramaıtyn bolsaq, kól taǵdyry qyl ústinde turar edi.

Kókshe kólderiniń qasireti keshegi tyń ıgerý kezinde bastalǵan. Saıyn dalanyń ústi soqanyń tilimen aıǵyz-aıǵyz jyrtylǵan kezde tabıǵı sý joldary jabyldy. Kóktemgi qyzyl sý júrgende saı tabanymen, jyranyń jyrǵasymen aǵyp kelip, kóldi qorektendiretin sý kólemi azaıyp, sap tyıyldy. Osyndaı keleńsizdiktiń kesirinen kúmis kólderdiń kólemi qýsyrylyp, jaǵalaýdan sheginip barady. О́zgesi bylaı tursyn, Býrabaı baýraıyndaǵy kólderdiń de kórgen kúni osy. Bir kezde sarqyraı aǵyp, kúrkireı quldılap, jóńkilip jatatyn Imanaı sarqyramasy buǵaý túsken bestideı typyrlady da qaldy. Býrabaı kólderin eseleı tolyqtyryp turǵan Sarybulaq ózeni de osyndaı kúıge tústi.

«Tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıge­rý kezinde Býrabaı kólderi kúrt óz­ge­riske ushyrady, – deıdi el aǵasy Jádiger Jasynaýıev. – Keıbir derekterge qaraǵanda, burynǵy Kókshetaý oblysynyń aýmaǵynda 1500-den astam kól bolǵan eken. Sol kólderdiń jartysynan astamy jer betinen joǵalyp ketti. Eger janashyrlyq jasalmaı, osy qalpymyzben josyltyp tarta beretin bolsaq, keler urpaqtyń enshisine ne qaldyramyz?!

Sonaý 1956 jylǵy zertteý nátı­je­sine qaraǵanda, Áýlıekóldegi sý kó­le­mi 36,2 mıllıon tekshe metr bolǵan eken. Al Aınakól – 250, Shabaqty kóli – 141, Shortandy kóli 265 mıllıon tekshe metr tóńireginde bolǵan. 1986 jylǵy «Kazgıprovodhozdyń» dere­gi­ne­ qaraǵanda, ásirese Shortandy kóli men Aınakóldiń kólemi kóp kemigen. Qos kóldiń tabany shirindige tolǵan. Ǵalym­dar­dyń pikirinshe, 25 paıyzǵa jýyǵy shógindi. Áýlıekóldiń batys jaǵynan Imanaı sarqyramasy, shyǵys jaǵynan Sarybulaq ózeni kelip quıylatyn. Kónekóz qarııalardyń aıtýlaryna qaraǵanda, Sarybulaq Áýlıekól men Qotyrkóldiń arasyn jalǵap jatqan ózen-tuǵyn. Qazir Sarybulaq ózen mártebesinen aıyrylyp, jaı ǵana jyraǵa aınalyp bara jatyr. Býrabaı kólderin kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtamasaq, ekologııalyq apatqa ushyraýy ábden múmkin. Biz bul derekterdi nege kel­ti­rip otyrmyz? Kópshiliktiń kóz aldyn­da­ǵy, alys-jaqyn elderden jylyna mıl­lıondaǵan týrıst keletin jer ján­natyndaǵy jaǵdaıdyń ózi osyndaı bol­ǵanda, darqan dalanyń ózge óńirindegi kú­mis kólderdiń kórgen kesapaty myń bat­pan. Al ondaı kólde balyq ósirý – qııa­pat sharýa.

О́zi az ǵana balyqqa kóz suǵyn qadaı­tyn suǵanaqtar da az emes. Álgi «et tát­ti­ligin qoısa, men urlyǵymdy qoıar edim» demekshi, bal tatyǵan balyq etinen tegin dámetetinder legi tyıylmaı tur. Máselen, 2022 jyly kólge tor salyp, balyq aýlaǵan, tártip buzǵan brakonerlerge 297 ákimshilik hattama toltyrylǵan. 4 mıllıon 980 myń teńge aıyppul salynyp, onyń 4 mıllıon 745 myń teńgesi óndirilip alynǵan. Osy jyldyń alǵashqy úsh toqsanynda 246 oqıǵa belgili bolǵan. Bezbúırek brakonerlerge 4 mıllıon 440 myń teńge aıyppul salynyp, kúni búginge deıin 3 mıllıon 737 myń teńgesi nemese 84 paıyzy óndirilgen.

«Brakonerlerdiń zańsyz balyq aýlaýy óz aldyna, olar ınspektorlardan qashqan kezde aýlaryn tastap ketedi, – deıdi Zerendi aýdanynyń turǵyny Nurbek Esentaev. – Al qazirgi qytaı aýlarynyń uzyndyǵy júzdegen metrge jetedi. Kól ishinde qalǵan aý balyqtyń qyrylýyna ákep soǵady. Mine, másele qaıda?!

Tabıǵat paıdalanýshylar osyndaı­ qıyndyqtarǵa qaramastan hal-qa­de­rinshe eńbek etýde. Eń bastysy, sý aıdyndaryna dernásilder jiberilip, bolashaq yryzdyqtyń negizi qalanyp jatyr. Bıyl balyq ósirýge laıyq­talǵan aıdyndarǵa jalpy quny 10 mıl­lıon 901 myń teńge bolatyn 20 mıllıon 700 myń baǵaly balyq dernásili jiberilgen. Dernásilder Zerendi, Maı­balyq, Qaraǵandy, Petropavl tuqym­baqtarynan jetkizilýde. Al baǵaly balyq dernásilderi Reseıden de satylyp alynady.

Balyq sharýashylyǵyn tyń­ǵy­­lyqty damytý úshin memle­ket tarapynan kórsetiletin qamqor­lyq tolyq deńgeıde paıdalanyl­maı otyr. Máselen, tabıǵat paı­da­­la­nýshylarǵa dernásil satyp alý, qajetti quraldarmen qam­ta­masyz etilýlerine oraı sýbsıdııa tólenedi. Bir túsiniksizi, ótken jyly da, bıyl da tabı­ǵat paıdalanýshylar soqyr tıyn sýbsıdııa almapty.

Endigi bir másele, tabıǵat paıdalanýshylar uzaq ýaqyt merzimge paıdalanýǵa alǵan kólderge jaqyn ornalasqan aýyl adamdarynyń ókpe-nazy. Tórt túlik maldyń súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl adamdary malymyzdy kólden sýara almaı qaldyq degen ókpelerin aıtady. Mundaı oqıǵa osy jyly Selınograd aýdanyndaǵy Mortyq kóline baılanys­ty aıtyldy. Jalpy, jurtqa túsinikti bolý úshin osy oqıǵany sál tereńdetip, jan-jaqty aıtyp shyǵý qajet bolyp tur.  «Janýarlar dúnıesin qorǵaý, ósimin molaıtý jáne paıdalaný týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń 10-baby 1-tarmaǵynyń 3-tarmaqshasyna sáıkes jergilikti atqarýshy organdar­ jergilikti mańyzy bar balyq sharýa­shylyǵy sý aıdyndarynyń tizimin be­kitedi jáne Zańnyń 10-baby 5-7-tar­maq­shasyna sáıkes ǵylymı usynys negizinde balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryn jáne ýchaskelerin pasporttaıdy. Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy V.I.Vernadskıı atyndaǵy úkimettik emes ekologııalyq qor usynylǵan ǵylymı usynyspen balyq sharýashylyǵy sý aıdyndarynyń tizimine Uzynkól kóli men Mortyq kólin qosý týraly «Astana-Fınans grýpp» seriktestiginiń ótinishi negizinde Aqmola oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasymen «Jergilikti mańyzy bar balyq sharýashylyǵy sý aıdyndarynyń tizimin bekitý týraly» qaýlysymen Aqmola oblysynyń jergilikti mańyzy bar balyq sharýa­shy­ly­ǵy sý aıdyndarynyń tizimine Mortyq kóli qosylǵan jáne Mortyq kóli pas­porttaldy.

Esil oblysaralyq basseındik balyq sharýa­shylyǵy ınspeksııasy 2022 jyl­dyń 24 qarashasynda «Gosreestr» portalynda Mortyq kólin bekitý bo­ıynsha habarlama jarııalanǵan. 2022 jyl­dyń 9 jeltoqsanynda aýksıon ádi­si­­­men elektrondyq saýda ótkizildi. Aýk­sıon qorytyndysynda 750 257 teńge usynǵan kásipker jeńimpaz dep tanyldy. Kópshilik aıtyp júrgenindeı, Mortyq kóli jekemenshikke satylǵan joq, balyq sharýashylyǵyn júrgizý quqyǵyna ǵana berildi. Mortyq aýylynyń turǵyndary talap etkendeı, konkýrs qaǵıdasymen sý aıdynyn bekitý kezinde halyqpen kelisý rásimderi qarastyrylmaǵan. Jalǵa alýshymen sharttyń mindetteri oryndalyp jatyr. Búgingi kúnge balyq sharýashylyǵyn júrgizý shartyn buzý úshin negiz joq.

Túıindeı kelgende, balyq sharýa­shy­lyǵyn damytý eń aldymen sý aıdyn­da­ry­nyń ekologııalyq jaǵdaıyna tikeleı baı­lanysty ekenin aıqyn ańǵarýǵa bolady. Balyqty kóbeıtý úshin kúmis kóldiń taǵ­dyry kúpti etken kóńil tabıǵatqa degen­ janashyrlyqty kórip jadyraýǵa tıis.

Aqmola oblysy