Faktorıngti damytýǵa nege qulyq joq?

Kompanııalarǵa aınalym qara­jat­tary men kassalyq alshaqtyq má­se­lelerin jedel sheshýge múmkindik bere­tindikten, kóptegen elde faktorıng korporatıvtik nesıeleýdiń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Boljam boıynsha elimizdegi fak­to­rıng­tik operasııalardyń kó­le­mi orta merzimdi kezeńde 5,4 mlrd dollarǵa jetýi múmkin. Biraq ha­lyq­aralyq ólshem turǵysynan bul naryq bizde álsiz damyǵan. Faktorıngtiń ený deńgeıi nebári 0,3%-dy qurasa, damyǵan elderde kórsetkish 20%-dan asady. Naryq qatysýshylary arasynda faktorıng qoldanýdy odan ári keńeıtý jáne korporatıvtik nesıeleý kólemin ulǵaıtý úshin fak­to­rıngtik bıznesti uzaq merzimdi da­mytýǵa basa nazar aýdara otyryp, keshendi memlekettik strategııa qabyl­daý qajet.

Respýblıkada faktorıngtik ope­ra­­sııalar banktik lısenzııaǵa en­gizilgen, al bankterdiń ózderi kóp­­te­gen jyl boıy naryqtaǵy ne­gizgi oıynshylar bolyp keledi. Olar­dan basqa, faktorıngtik qyz­met­terdi jaqynda bankterge uqsas lısenzııa­sy bar mıkroqarjy uıym­dary da usyna bastady. Naryqta maman­dan­dyrylǵan fak­torıngtik kompanııalar da bar, biraq olar salalyq ret­teýge jáne Qarjy naryǵyn ret­teý jáne damytý agenttiginiń (QNRDA) qadaǵalaýyna jatpaıdy. Aıta ketý kerek, qazirgi kezde faktorıng meha­nız­min memlekettik satyp alýlarda da qoldanýǵa bolady. Demek, eli­mizdegi memlekettik satyp alý kóle­mi aýqymdy ekenin eskersek, osy ba­­ǵyt­taǵy faktorıngti damytýǵa ále­ýet joǵary.

Búgingi tańda faktorıngtik qyz­met boıynsha qolda bar derekter el­degi faktorıng naryǵy shaǵyn jáne álem­dik standarttar boıynsha áli de kenje qalyp otyrǵanyn kórsetedi. Máselen, aktıvterdi jikteýge qatys­ty aıqyndyq joq, sondaı-aq naryq qaty­sý­shylarynyń faktorıngten ha­bary az. Zańnamaǵa sáıkes aqshalaı talaptan (debıtorlyq bereshekten) sheginý qamtamasyz etý nysany bolyp sanalmaıdy. Sondyqtan bankter faktorıngti kepilsiz qaryz retinde qarastyrady, bul olardy kúmándi aktıv túrinde jikteýge jáne nesıe­ler boıynsha yqtımal shyǵyndar úshin qajetti rezervter qurýǵa máj­búr etedi. Fak­torıng dástúrli qar­­jylandyrý kózderine tıimdi balama bola alatynyna qaramastan, kóptegen kásip­ker, ásirese shaǵyn bıznes ókilderi múmkindikterdi jibe­rip alady, sıfr­lyq faktorıng plat­for­ma­la­ryn paıdalaný týraly bil­meıdi.

Bankter men mıkroqarjy uıym­da­rynyń aǵymdaǵy lısenzııalary fak­torıngtik operasııalardyń jekelegen túrlerin júzege asyrýǵa múmkindik bermeıdi. Oǵan qosa elimiz áli kúnge deıin faktorıng boıynsha halyqaralyq standarttardyń (Unidtroit Convention on International Factoring, UN Convention on the Assign­ment of Receivables in Inter­national Trade) qatysýshysy emes. Qa­zaqstannyń EAEO men DSU-ǵa mú­she­ligin, sondaı-aq syrtqy saý­danyń úlken kólemin eskere otyryp, mundaı konvensııalar transshekaralyq jáne halyqaralyq faktorıngti damytýǵa yqpal etetinine den qoıý qajet. Taǵy bir kedergi ‒ damý ınstıtýttarynyń qysqasha esepterinen basqa, Qazaq­standa faktorıng boıynsha qandaıda bir resmı statıstıka júrgizilmeıdi. Operasııalardyń kólemi men naryqta jumys isteıtin kompanııalardyń sany týraly naqty aqparat joqtyń qasy, bul osy saladaǵy úderisti ba­qy­laýdy qıyndatady.

О́kinishke qaraı, jaýapty oryndar bizdiń elimizde faktorıngtiń uzaqmerzimdi damýyna áli jetkilikti kóńil ból­meı keledi. Byltyr qyr­kú­ıek­te qa­byl­danǵan Qarjy sektoryn da­my­týdyń 2030 jylǵa deıingi tu­jy­rym­damasynyń elek­trondyq shot-faktýralar men birqatar salyq­tyq yntalandyrýdy esepke alý jónindegi plat­for­­many qurý bóliginde faktorıng má­se­leleri qysqasha ǵana qoz­ǵal­ǵan. Sarapshylar faktorıng múmkindikterin tolyqqandy iske asyrý úshin ony damytýǵa baǵyttalǵan keshendi strategııa ázirlenip, sonyń sheńberinde barlyq problema men ony sheshý tásilderi egjeı-tegjeıli taldanýy qajet dep esep­teı­di. Qu­­jat­­tyń negizgi maqsaty ‒ eli­mizde faktorıngti damytý boıynsha naq­ty josparlardy ázirleý jáne kásipkerlerdiń faktorıngtik qyz­metterdi paıdalanýyn tanymal etý bolýǵa tıis. Faktorıngtiń tabys­ty damýy sońǵy jyldary quldyrap bara jatqan korporatıvtik nesıeleý kólemin aıtarlyqtaı ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.